Ganciclovir là thuốc kháng virus tương tự nucleosid, có hoạt tính nổi bật đối với cytomegalovirus — CMV. Dạng tiêm tĩnh mạch được sử dụng để điều trị viêm võng mạc CMV ở người lớn suy giảm miễn dịch và dự phòng bệnh CMV ở người ghép tạng có nguy cơ; một số hướng dẫn và nhãn quốc tế còn áp dụng cho các bệnh CMV tại cơ quan khác. Dạng gel tra mắt 0,15% có chỉ định riêng là điều trị viêm giác mạc cấp do herpes simplex và không thay thế ganciclovir toàn thân trong viêm võng mạc CMV. Thuốc toàn thân có thể gây giảm bạch cầu trung tính, thiếu máu, giảm tiểu cầu, suy thận, ảnh hưởng khả năng sinh sản và độc tính đối với thai. Ganciclovir được thải chủ yếu dưới dạng không đổi qua thận nên liều phải được điều chỉnh theo độ thanh thải creatinin. Thuốc chỉ được sử dụng và theo dõi theo chỉ định của bác sĩ.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc kháng virus tương tự nucleosid, ức chế DNA polymerase của virus.
- Chỉ định đường tiêm: Viêm võng mạc CMV ở người lớn suy giảm miễn dịch; dự phòng CMV ở người ghép tạng có nguy cơ.
- Chỉ định gel mắt: Viêm giác mạc cấp do herpes simplex dạng loét cành cây từ 2 tuổi theo nhãn Hoa Kỳ.
- Liều tiêm khởi đầu thường gặp: 5 mg/kg truyền trong 1 giờ mỗi 12 giờ, thời gian tùy chỉ định.
- Đào thải: Hơn 90% liều tiêm có thể được bài tiết không đổi qua nước tiểu khi chức năng thận bình thường.
- Cảnh báo chính: Suy tủy, suy thận, độc tính thai, ảnh hưởng khả năng sinh sản và nguy cơ gây đột biến hoặc ung thư theo dữ liệu động vật.
- Theo dõi: Công thức máu, tiểu cầu, chức năng thận và khám mắt khi điều trị viêm võng mạc.
- Nguyên tắc sử dụng: Không tiêm nhanh, không tự thay đổi liều và không dùng gel mắt để điều trị CMV toàn thân.
Hoạt chất Ganciclovir là gì?
Ganciclovir là thuốc kháng virus giúp ức chế quá trình nhân lên của CMV và một số herpesvirus. Thuốc có tác dụng kìm hãm virus nhưng không loại bỏ CMV tiềm ẩn khỏi cơ thể; bệnh có thể tái phát nếu tình trạng suy giảm miễn dịch tiếp diễn.
Ganciclovir
INN Ganciclovir; Ganciclovir sodium.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ganciclovir |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ganciclovir; Ganciclovir sodium. |
| Tên IUPAC | 2-amino-9-(1,3-dihydroxypropan-2-yloxymethyl)-1H-purin-6-one |
| Tên hóa học khác | Guanine, 9-((2-hydroxy-1-(hydroxymethyl)ethoxy)methyl)- | 9-((2-Hydroxy-1-(hydroxymethyl)ethoxy)methyl)guanine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 9-[[2-hydroxy-1-(hydroxymethyl)ethoxy]methyl]guanine; DHPG. Cytovene, Cymevene, Zirgan và Virgan là các tên thương mại được ghi nhận quốc tế cho những dạng bào chế khác nhau. |
| Tên viết tắt | GCV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ganciclovirum |
| Tên USAN | ganciclovir |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 82410-32-0 |
|---|---|
| UNII | P9G3CKZ4P5 |
| PubChem CID | 135398740 |
| RxNorm CUI | 4678 |
| Công thức phân tử | C9H13N5O4 |
Dược động học của Ganciclovir
Sau truyền tĩnh mạch, ganciclovir phân bố rộng, gắn protein huyết tương rất thấp và được bài tiết chủ yếu dưới dạng không đổi qua thận. Dược động học tuyến tính trong khoảng liều tiêm 1,6–5 mg/kg. Chức năng thận giảm làm giảm độ thanh thải và kéo dài thời gian bán thải. Mức phơi nhiễm toàn thân từ gel tra mắt rất thấp so với dạng tiêm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Dạng tiêm đi trực tiếp vào tuần hoàn. Với gel tra mắt, liều tối đa ước tính khoảng 0,375 mg/ngày và mức phơi nhiễm toàn thân thấp hơn rất nhiều so với ganciclovir truyền tĩnh mạch.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng của dạng truyền tĩnh mạch được xem là 100%. Sinh khả dụng của ganciclovir uống thấp, khoảng 6% khi dùng cùng thức ăn trong dữ liệu SmPC gel mắt; đây là một lý do valganciclovir thường được lựa chọn khi cần điều trị đường uống. Mức hấp thu toàn thân của gel mắt 0,15% được dự kiến rất thấp. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố ở trạng thái ổn định sau tiêm khoảng 0,74 ± 0,15 L/kg. Thuốc gắn protein huyết tương khoảng 1–2%, qua được nhau thai và có thể đạt nồng độ trong dịch não tủy bằng khoảng 24–70% nồng độ huyết tương trong dữ liệu hạn chế.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Ganciclovir ít bị chuyển hóa bởi cơ thể. Trong tế bào nhiễm CMV, protein kinase UL97 của virus phosphoryl hóa thuốc thành monophosphat; kinase tế bào tiếp tục tạo ganciclovir triphosphat có hoạt tính.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Ganciclovir được thải chủ yếu qua lọc cầu thận và bài tiết tích cực ở ống thận. Khoảng 91% liều tiêm được thu hồi dưới dạng không đổi trong nước tiểu ở người có chức năng thận bình thường.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trung bình sau tiêm tĩnh mạch khoảng 3,5 giờ khi chức năng thận bình thường. Khi độ thanh thải creatinin dưới 25 mL/phút, thời gian bán thải trung bình có thể tăng lên khoảng 10,7 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải toàn thân trung bình sau tiêm khoảng 3,52 mL/phút/kg; độ thanh thải qua thận khoảng 3,20 mL/phút/kg và chiếm phần lớn tổng độ thanh thải. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng mức phơi nhiễm gồm:
- Chức năng thận và thẩm tách máu.
- Tuổi cao do độ thanh thải thận giảm.
- Probenecid làm giảm thải trừ qua thận.
- Các thuốc cùng được thải qua thận.
- Đường dùng toàn thân hay tra mắt.
- Nồng độ và tốc độ truyền.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ganciclovir
Ganciclovir thuộc nhóm chất tương tự nucleosid purin. Thuốc chỉ phát huy hoạt tính sau khi được phosphoryl hóa trong tế bào nhiễm virus, tạo dạng triphosphat ức chế tổng hợp DNA virus.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Trong tế bào nhiễm CMV, kinase UL97 của virus chuyển ganciclovir thành dạng monophosphat; kinase tế bào tiếp tục tạo ganciclovir triphosphat. Chất này ức chế cạnh tranh DNA polymerase UL54 và được gắn vào DNA virus, làm hạn chế kéo dài chuỗi DNA. Với herpes simplex ở giác mạc, thuốc cũng được phosphoryl hóa và ức chế tổng hợp DNA của HSV.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ganciclovir
Dạng tiêm theo nhãn Hoa Kỳ:
- Điều trị viêm võng mạc CMV ở người lớn suy giảm miễn dịch, bao gồm người mắc AIDS.
- Dự phòng bệnh CMV ở người lớn ghép tạng có nguy cơ.
Theo SmPC Vương quốc Anh, thuốc còn được dùng điều trị bệnh CMV ở người suy giảm miễn dịch và dự phòng theo chiến lược tiền điều trị hoặc dự phòng phổ quát trong một số nhóm tuổi.
Gel tra mắt 0,15% theo nhãn Hoa Kỳ:
- Điều trị viêm giác mạc cấp do herpes simplex dạng loét cành cây ở người lớn và trẻ từ 2 tuổi.
Theo hướng dẫn NIH, ganciclovir tĩnh mạch được sử dụng trong một số bệnh CMV tại cơ quan như viêm đại tràng, viêm thực quản, viêm phổi hoặc bệnh thần kinh do CMV ở người nhiễm HIV. Đây là khuyến nghị chuyên môn và không phải toàn bộ đều thuộc chỉ định FDA của nhãn tiêm.
Ở trẻ em, ganciclovir tĩnh mạch có vai trò trong CMV mắc phải và một số trường hợp CMV bẩm sinh có triệu chứng, nhưng lựa chọn thuốc, liều và thời gian điều trị phải do bác sĩ truyền nhiễm nhi khoa xác định.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ mang tính tham khảo từ nhãn quốc tế, không được tự áp dụng.
Dạng tiêm ở người lớn có chức năng thận bình thường:
- Viêm võng mạc CMV, giai đoạn khởi đầu: 5 mg/kg truyền trong 1 giờ, mỗi 12 giờ trong 14–21 ngày.
- Duy trì viêm võng mạc: 5 mg/kg mỗi ngày, 7 ngày/tuần; hoặc 6 mg/kg mỗi ngày, 5 ngày/tuần.
- Dự phòng CMV ở người ghép tạng, khởi đầu: 5 mg/kg mỗi 12 giờ trong 7–14 ngày.
- Duy trì dự phòng: 5 mg/kg mỗi ngày hoặc 6 mg/kg, 5 ngày/tuần; nhãn Hoa Kỳ ghi đến ngày 100–120 sau ghép.
Gel tra mắt 0,15%:
- Một giọt vào mắt bệnh 5 lần/ngày, khoảng mỗi 3 giờ khi thức, đến khi lành loét giác mạc.
- Sau đó một giọt 3 lần/ngày trong 7 ngày.
Dạng tiêm:
- Truyền tĩnh mạch với tốc độ ổn định trong 1 giờ.
- Không tiêm bolus, tiêm bắp hoặc dưới da.
- Nồng độ dung dịch truyền không nên vượt 10 mg/mL.
- Cần bảo đảm đủ dịch và điều chỉnh liều theo chức năng thận.
- Dung dịch có pH kiềm và thuốc có khả năng gây đột biến, nên phải dùng găng và xử lý như thuốc nguy hại. 1
Gel tra mắt:
- Rửa tay trước khi dùng.
- Không để đầu tuýp chạm vào mắt hoặc bề mặt khác.
- Không đeo kính áp tròng trong thời gian điều trị.
- Chỉ dùng để tra mắt, không được uống hoặc tiêm.
Khi dùng toàn thân cần theo dõi:
- Công thức máu, bạch cầu phân biệt và tiểu cầu thường xuyên.
- Creatinin huyết thanh hoặc độ thanh thải creatinin trước và trong điều trị.
- Dấu hiệu nhiễm trùng, chảy máu, thiếu máu và độc tính thần kinh.
- Khám nhãn khoa thường xuyên ở người viêm võng mạc CMV.
- Tải lượng CMV hoặc các xét nghiệm theo phác đồ ghép tạng.
- Thử thai trước điều trị ở người có khả năng mang thai.
Khi dùng gel mắt cần theo dõi lành loét giác mạc, đau mắt, đỏ mắt, kích ứng và giảm thị lực.
Cảnh báo và lưu ý về Ganciclovir
Dạng tiêm chống chỉ định ở người từng có phản ứng quá mẫn có ý nghĩa lâm sàng với ganciclovir, valganciclovir hoặc thành phần của sản phẩm. SmPC Vương quốc Anh còn chống chỉ định khi đang cho con bú.
Nhãn Hoa Kỳ không khuyến cáo bắt đầu ganciclovir toàn thân khi:
- Bạch cầu trung tính tuyệt đối dưới 500 tế bào/µL.
- Hemoglobin dưới 8 g/dL.
- Tiểu cầu dưới 25.000 tế bào/µL.
Nhãn Zirgan Hoa Kỳ không liệt kê chống chỉ định tuyệt đối, nhưng không dùng khi có dị ứng với thành phần sản phẩm.
Dạng toàn thân có thể gây:
- Giảm bạch cầu hoặc bạch cầu trung tính, thiếu máu và giảm tiểu cầu.
- Sốt, tiêu chảy, buồn nôn, nôn và chán ăn.
- Đau đầu, chóng mặt, lú lẫn hoặc bệnh lý thần kinh ngoại biên.
- Tăng creatinin, suy giảm chức năng thận.
- Phát ban, ngứa.
- Viêm tĩnh mạch, đau hoặc nhiễm trùng liên quan đường truyền.
Gel tra mắt thường gây nhìn mờ tạm thời, kích ứng mắt, viêm giác mạc chấm và sung huyết kết mạc.
Các biến cố nghiêm trọng của ganciclovir toàn thân gồm:
- Suy tủy, giảm ba dòng tế bào máu và suy tủy xương.
- Nhiễm trùng hoặc xuất huyết nghiêm trọng do giảm tế bào máu.
- Suy thận cấp.
- Co giật, bệnh não hoặc rối loạn thần kinh.
- Phản vệ.
- Hội chứng Stevens–Johnson hoặc viêm da tróc vảy.
- Rối loạn dẫn truyền, nhịp nhanh thất hoặc xoắn đỉnh hiếm gặp.
- Viêm gan, suy gan hoặc tiêu cơ vân.
- Ảnh hưởng khả năng sinh sản, độc tính thai và nguy cơ gây ung thư theo dữ liệu tiền lâm sàng.
- Ganciclovir toàn thân có cảnh báo đóng khung về độc tính huyết học, ảnh hưởng sinh sản, độc tính thai, gây đột biến và khả năng gây ung thư.
- Phải chỉnh liều theo chức năng thận.
- Không truyền nhanh hoặc vượt tốc độ khuyến cáo.
- Cần thận trọng khi phối hợp thuốc độc thận hoặc ức chế tủy.
- Người có khả năng mang thai cần thử thai trước điều trị.
- Phụ nữ cần tránh thai trong điều trị và ít nhất 30 ngày sau liều cuối.
- Nam giới cần sử dụng biện pháp tránh thai hàng rào trong điều trị và ít nhất 90 ngày sau liều cuối.
- Gel mắt không được dùng để điều trị CMV toàn thân hoặc viêm võng mạc CMV.
- Không tự ngừng điều trị duy trì CMV khi chưa được bác sĩ đánh giá nguy cơ tái phát.
Quá liều ganciclovir có thể gây suy tủy nặng, suy thận cấp, viêm gan, đau bụng, tiêu chảy, nôn và co giật; đã có trường hợp tử vong. Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí gồm ngừng thuốc, hồi sức hỗ trợ, duy trì đủ dịch, theo dõi công thức máu và chức năng thận. Thẩm tách máu có thể làm giảm nồng độ thuốc; có thể cân nhắc yếu tố kích thích tạo máu khi xảy ra giảm tế bào nghiêm trọng.
Nếu nuốt nhầm gel mắt hoặc dùng quá liều tại mắt, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc, không tự gây nôn.
Dạng bột pha tiêm:
- Bảo quản theo điều kiện ghi trên nhãn sản phẩm.
- Dung dịch sau hoàn nguyên ổn định khoảng 12 giờ ở 25°C; không làm lạnh hoặc đông.
- Dung dịch đã pha loãng có thể bảo quản tối đa 24 giờ ở 2–8°C; không đông lạnh.
Gel tra mắt Zirgan:
- Bảo quản ở 15–25°C.
- Không đông lạnh.
- Đậy nắp kín và tránh làm nhiễm bẩn đầu tuýp.
Đối tượng đặc biệt
Dạng tiêm:
- Nhãn Hoa Kỳ cho biết độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được xác lập, mặc dù đã có dữ liệu dược động học.
- SmPC Vương quốc Anh cho phép dự phòng phổ quát CMV từ sơ sinh bằng công thức liều dựa trên diện tích cơ thể và chức năng thận, nhưng không đưa ra liều điều trị chuẩn cho trẻ dưới 12 tuổi.
- Hướng dẫn NIH sử dụng ganciclovir tĩnh mạch trong một số bệnh CMV mắc phải ở trẻ em.
Gel mắt:
- Nhãn Hoa Kỳ xác lập độ an toàn và hiệu quả cho viêm giác mạc do herpes ở trẻ từ 2 tuổi.
- Chưa xác lập ở trẻ dưới 2 tuổi.
Chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm riêng ở người từ 65 tuổi. Do thuốc được thải chủ yếu qua thận và chức năng thận thường giảm theo tuổi, cần đánh giá độ thanh thải creatinin, điều chỉnh liều và theo dõi huyết học chặt chẽ. Dạng gel mắt không ghi nhận khác biệt tổng thể về hiệu quả hoặc độ an toàn giữa người cao tuổi và người trẻ.
Ganciclovir toàn thân có khả năng gây hại cho thai dựa trên dữ liệu động vật và có thể đi qua nhau thai. Cần thử thai trước điều trị và chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ. Phụ nữ có khả năng mang thai phải dùng biện pháp tránh thai hiệu quả trong điều trị và ít nhất 30 ngày sau liều cuối.
Đối với gel tra mắt, mức phơi nhiễm toàn thân dự kiến thấp nhưng dữ liệu thai kỳ ở người còn hạn chế; chỉ dùng theo đánh giá chuyên môn.
Nhãn thuốc toàn thân khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị do nguy cơ độc tính nghiêm trọng cho trẻ; SmPC Cymevene xem cho con bú là chống chỉ định. LactMed cho biết chưa có dữ liệu đo nồng độ thuốc trong sữa người.
Với gel tra mắt, hấp thu toàn thân dự kiến thấp nhưng vẫn cần thận trọng; có thể ấn nhẹ ống lệ sau khi tra để giảm hấp thu toàn thân theo tư vấn chuyên môn.
Độ an toàn và hiệu quả của ganciclovir toàn thân chưa được nghiên cứu đầy đủ ở người suy gan. Không có bảng chỉnh liều chuẩn theo chức năng gan; liều chủ yếu được điều chỉnh theo chức năng thận. Cần theo dõi men gan khi có bệnh gan nền hoặc xuất hiện triệu chứng độc tính.
Ganciclovir phải được điều chỉnh theo độ thanh thải creatinin:
| CrCl | Liều khởi đầu | Liều duy trì |
|---|---|---|
| ≥70 mL/phút | 5 mg/kg mỗi 12 giờ | 5 mg/kg mỗi 24 giờ |
| 50–69 mL/phút | 2,5 mg/kg mỗi 12 giờ | 2,5 mg/kg mỗi 24 giờ |
| 25–49 mL/phút | 2,5 mg/kg mỗi 24 giờ | 1,25 mg/kg mỗi 24 giờ |
| 10–24 mL/phút | 1,25 mg/kg mỗi 24 giờ | 0,625 mg/kg mỗi 24 giờ |
| <10 mL/phút | 1,25 mg/kg, 3 lần/tuần sau thẩm tách | 0,625 mg/kg, 3 lần/tuần sau thẩm tách |
Thẩm tách máu trong 4 giờ có thể làm giảm nồng độ ganciclovir khoảng 50%; liều phải dùng sau buổi thẩm tách theo nhãn. Bảng này chỉ dùng để tham khảo chuyên môn.
Ganciclovir toàn thân có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn, mất điều hòa hoặc co giật. Không lái xe hoặc vận hành máy khi có các triệu chứng này.
Gel tra mắt thường gây nhìn mờ tạm thời; cần chờ thị lực trở lại rõ trước khi lái xe hoặc vận hành thiết bị.
Tương tác thuốc của Ganciclovir
- Imipenem–cilastatin: đã ghi nhận co giật; không khuyến cáo phối hợp trừ khi lợi ích vượt nguy cơ.
- Cyclosporin, amphotericin B, tacrolimus và thuốc độc thận khác: tăng nguy cơ tổn thương thận.
- Zidovudin, trimethoprim–sulfamethoxazol, dapsone, pentamidine, thuốc hóa trị hoặc thuốc ức chế tủy: tăng nguy cơ suy tủy.
- Mycophenolate mofetil: cần theo dõi độc tính huyết học và thận.
- Didanosine: ganciclovir có thể làm tăng nồng độ didanosine và nguy cơ viêm tụy.
- Probenecid: làm giảm độ thanh thải ganciclovir và tăng mức phơi nhiễm.
Thắc mắc về hoạt chất Ganciclovir
Ganciclovir là thuốc kháng virus tương tự nucleosid, chủ yếu được dùng để điều trị hoặc dự phòng bệnh do CMV ở người suy giảm miễn dịch. Dạng gel tra mắt có chỉ định riêng đối với viêm giác mạc cấp do herpes simplex.
Valganciclovir là tiền thuốc đường uống của ganciclovir và được chuyển nhanh thành ganciclovir trong cơ thể. Hai thuốc không được tự thay thế theo cùng số miligam vì sinh khả dụng, dạng bào chế và lịch dùng khác nhau.
Thuốc có thể ức chế tủy xương, gây giảm bạch cầu trung tính, thiếu máu, giảm tiểu cầu hoặc giảm toàn thể tế bào máu. Xét nghiệm giúp phát hiện sớm nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu và nhu cầu giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Không. Gel mắt 0,15% được dùng cho viêm giác mạc cấp do herpes simplex và tạo mức phơi nhiễm toàn thân rất thấp. Viêm võng mạc CMV cần phác đồ toàn thân hoặc điều trị nội nhãn chuyên khoa theo bác sĩ nhãn khoa.
Cần liên hệ ngay khi có sốt, đau họng, nhiễm trùng, bầm tím hoặc chảy máu, khó thở, mệt lả, tiểu ít, co giật, lú lẫn, phát ban phồng rộp hoặc giảm thị lực. Đây có thể là dấu hiệu suy tủy, suy thận, độc tính thần kinh hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng.

