Foscarnet là thuốc kháng virus được truyền tĩnh mạch, chủ yếu dùng cho người suy giảm miễn dịch mắc viêm võng mạc do cytomegalovirus hoặc nhiễm herpes simplex ở da–niêm mạc kháng acyclovir. Thuốc ức chế trực tiếp vị trí gắn pyrophosphate của DNA polymerase virus và không cần được hoạt hóa bằng phosphoryl hóa trong tế bào.1 Độc tính quan trọng nhất của Foscarnet là tổn thương thận. Thuốc còn có thể gây hạ calci, magnesi hoặc kali máu, co giật, kéo dài khoảng QT và rối loạn nhịp tim.1 Vì liều phải được tính theo cân nặng, chức năng thận và chỉ định, Foscarnet chỉ được truyền bằng bơm kiểm soát tại cơ sở y tế, kèm bù dịch và xét nghiệm theo dõi thường xuyên. Người bệnh không được tự mua, tự dùng, tự pha hoặc áp dụng liều trong bài cho tình trạng cá nhân.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc kháng virus tác dụng trực tiếp, dẫn xuất acid phosphonic.
- Dạng dùng: Dung dịch truyền tĩnh mạch 24 mg/mL là dạng phổ biến trong các nhãn được tra cứu.1
- Chỉ định theo nhãn: Viêm võng mạc CMV ở người mắc AIDS và HSV da–niêm mạc kháng acyclovir ở người suy giảm miễn dịch.1
- Nguy cơ chính: Tổn thương thận, rối loạn calci–magnesi–kali–phosphat, co giật và kéo dài QT.1
- Theo dõi: Chức năng thận, điện giải, công thức máu và điện tâm đồ khi có nguy cơ.1
- Lưu ý: Phải điều chỉnh liều theo độ thanh thải creatinin và truyền bằng bơm; không tiêm nhanh.1
- Việt Nam: Có tài liệu chính thức ghi nhận giấy phép nhập khẩu Foscavir và Vocarvi cho cơ sở điều trị; tình trạng giấy đăng ký lưu hành hiện hành.
Hoạt chất Foscarnet là gì?
Foscarnet là thuốc kháng virus truyền tĩnh mạch, ức chế trực tiếp enzyme sao chép vật liệu di truyền của một số virus herpes. Thuốc được dành cho các nhiễm virus nghiêm trọng ở người suy giảm miễn dịch và có nguy cơ độc tính thận đáng kể.1
Foscarnet
INN Foscarnet; Foscarnet Sodium; Foscarnet Trisodium Hexahydrate.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Foscarnet |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Foscarnet; Foscarnet Sodium; Foscarnet Trisodium Hexahydrate. |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Trisodium phosphonoformate; phosphonoformic acid, trisodium salt; sodium phosphonoformate. |
| Tên viết tắt | PFA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Foscarnetum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 4428-95-9 |
|---|---|
| UNII | 364P9RVW4X |
| PubChem CID | 3415 |
| RxNorm CUI | 33562 |
| Công thức phân tử | CH3O5P |
Dược động học của Foscarnet
Sau truyền tĩnh mạch, Foscarnet phân bố vào dịch ngoại bào và dịch não tủy, gắn protein huyết tương thấp, không trải qua chuyển hóa đáng kể và được thải chủ yếu dưới dạng không đổi qua thận. Độ thanh thải giảm và thời gian bán thải kéo dài khi chức năng thận suy giảm.1
Giai đoạn I: Hấp thu
Đường truyền tĩnh mạch không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa. Nồng độ huyết tương phụ thuộc liều, tốc độ truyền, khoảng cách liều và chức năng thận.
| F · Sinh khả dụng | Do được truyền trực tiếp vào tĩnh mạch, lượng thuốc được đưa vào tuần hoàn hệ thống là hoàn toàn theo liều truyền. Các nhãn được tra cứu không mô tả dạng uống được phê duyệt.1 |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố trung bình ở trạng thái ổn định khoảng 0,4–0,6 L/kg. Tỷ lệ gắn protein huyết tương thấp, khoảng 14–17% theo nhãn Hoa Kỳ và dưới 20% theo SmPC. Nồng độ trong dịch não tủy được ghi nhận khoảng 10–70% nồng độ huyết tương; Foscarnet cũng có thể tích lũy trong xương.1
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không ghi nhận chuyển hóa sinh học đáng kể. Foscarnet được thải chủ yếu dưới dạng không đổi.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Foscarnet được thải chủ yếu qua thận bằng lọc cầu thận. Sự bài tiết qua nước tiểu có thể tạo nồng độ thuốc cao tại vùng sinh dục và gây kích ứng hoặc loét nếu vệ sinh không phù hợp.1
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trong huyết tương thường khoảng 2–4 giờ ở người có chức năng thận bình thường.1 Thời gian bán thải cuối xác định qua bài tiết nước tiểu có thể kéo dài khoảng 87,5 ± 41,8 giờ, được cho là liên quan đến giải phóng chậm thuốc đã lắng đọng trong xương. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | SmPC ghi độ thanh thải huyết tương khoảng 130–160 mL/phút và độ thanh thải qua thận khoảng 130 mL/phút ở người có chức năng thận bình thường. Trong các nghiên cứu theo nhãn Hoa Kỳ, độ thanh thải toàn thân trung bình khoảng 6,2–7,1 L/giờ và độ thanh thải thận khoảng 5,6–6,4 L/giờ, tùy phác đồ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Chức năng thận là yếu tố ảnh hưởng quan trọng nhất. Suy thận làm giảm độ thanh thải, tăng nồng độ huyết tương và nguy cơ độc tính. Liều phải được điều chỉnh theo độ thanh thải creatinin tính theo mL/phút/kg, kể cả khi creatinin huyết thanh còn trong giới hạn bình thường. Dữ liệu hướng dẫn liều ở người đang thẩm tách máu chưa được xác lập.1
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Foscarnet
Foscarnet thuộc nhóm thuốc kháng virus tác dụng trực tiếp, dẫn xuất acid phosphonic. Về cấu trúc và chức năng, thuốc hoạt động như chất tương tự pyrophosphate, nhưng không phải chất tương tự nucleoside và không cần thymidine kinase của virus để hoạt hóa.1
Phần III: Cơ chế tác dụng
Foscarnet gắn trực tiếp vào vị trí liên kết pyrophosphate trên DNA polymerase đặc hiệu của virus, ức chế quá trình tách pyrophosphate và kéo dài chuỗi DNA. Thuốc cũng có thể ức chế reverse transcriptase của một số retrovirus ở nồng độ in vitro.1
Do không cần phosphoryl hóa bởi thymidine kinase hoặc kinase khác, Foscarnet có thể còn hoạt tính đối với một số chủng HSV thiếu thymidine kinase và kháng acyclovir.1
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Foscarnet có hoạt tính in vitro đối với CMV, HSV-1, HSV-2 và một số virus herpes khác. Tuy nhiên, hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với chỉ định điều trị đã được phê duyệt. Đột biến DNA polymerase của virus có thể làm giảm độ nhạy với thuốc và tạo kháng Foscarnet.1
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Foscarnet
Chỉ định theo nhãn Hoa Kỳ và SmPC Anh:
- Điều trị khởi đầu và duy trì viêm võng mạc do CMV ở người mắc AIDS.1
- Phối hợp Foscarnet với ganciclovir cho người bị viêm võng mạc CMV tái phát sau đơn trị liệu, theo nhãn Hoa Kỳ.
- Điều trị nhiễm HSV da–niêm mạc kháng hoặc không đáp ứng lâm sàng với acyclovir ở người suy giảm miễn dịch.1
Nhãn Hoa Kỳ không xác lập hiệu quả và độ an toàn cho các nhiễm CMV ngoài võng mạc, CMV bẩm sinh hoặc sơ sinh, HSV ở người không suy giảm miễn dịch và các thể HSV khác như viêm não hoặc viêm võng mạc.
Hướng dẫn NIH về nhiễm trùng cơ hội ở người nhiễm HIV có khuyến nghị Foscarnet trong một số tình huống ngoài phạm vi hẹp của nhãn FOSCAVIR, gồm:
- Điều trị thay thế một số bệnh CMV ngoài mắt khi ganciclovir gây độc tính giới hạn điều trị hoặc virus kháng ganciclovir.
- Phối hợp ganciclovir và Foscarnet trong bệnh CMV thần kinh hoặc bệnh không đáp ứng đơn trị liệu.
- Tiêm Foscarnet nội dịch kính bổ sung cho tổn thương võng mạc đe dọa thị lực tức thời.
- Foscarnet bôi tại chỗ 1% pha chế theo đơn cho một số tổn thương HSV kháng acyclovir; chế phẩm này không có sẵn thương mại theo hướng dẫn NIH.
Đây là khuyến nghị chuyên môn hoặc sử dụng ngoài chỉ định của nhãn hệ thống được viện dẫn, không được gọi là chỉ định đã được phê duyệt cho mọi sản phẩm.3
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ nhằm mô tả nhãn và hướng dẫn chuyên môn, không phải đơn thuốc cá nhân:
- Viêm võng mạc CMV, điều trị khởi đầu theo nhãn Hoa Kỳ: 60 mg/kg truyền ít nhất một giờ mỗi 8 giờ hoặc 90 mg/kg truyền trong 1,5–2 giờ mỗi 12 giờ, thường trong 2–3 tuần.
- Duy trì viêm võng mạc CMV: 90–120 mg/kg mỗi ngày, truyền trong hai giờ; nhãn khuyến nghị phần lớn người bệnh bắt đầu ở mức 90 mg/kg/ngày.
- HSV kháng acyclovir theo nhãn Hoa Kỳ: 40 mg/kg truyền ít nhất một giờ mỗi 8 hoặc 12 giờ, trong 2–3 tuần hoặc đến khi tổn thương lành.
- Hướng dẫn NIH cho HSV kháng acyclovir ở người nhiễm HIV: 40 mg/kg truyền tĩnh mạch mỗi 8–12 giờ đến khi có đáp ứng lâm sàng.
Mọi liều phải được hiệu chỉnh theo độ thanh thải creatinin. Không tự áp dụng các liều trên.1
Foscarnet phải được truyền bằng bơm kiểm soát, không được tiêm nhanh hoặc tiêm bolus. Tốc độ truyền tối đa theo nhãn Hoa Kỳ là 1 mg/kg/phút.
Dung dịch 24 mg/mL có thể được truyền qua đường trung tâm. Khi dùng đường ngoại vi, nhãn Hoa Kỳ yêu cầu pha loãng bằng natri clorid 0,9% hoặc glucose 5% xuống 12 mg/mL để giảm kích ứng tĩnh mạch. Không truyền thuốc khác đồng thời qua cùng catheter.
Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo bù dịch trước và trong khi truyền để giảm độc tính thận, nhưng lượng dịch phải được bác sĩ điều chỉnh ở người suy tim, bệnh thận hoặc không dung nạp tải dịch.
Cần theo dõi:
- Độ thanh thải creatinin tại thời điểm ban đầu, khoảng 2–3 lần mỗi tuần trong giai đoạn khởi đầu và mỗi tuần trong giai đoạn duy trì theo nhãn Hoa Kỳ.
- Calci, magnesi, kali và phosphat với tần suất tương tự chức năng thận.
- Công thức máu, đặc biệt khi điều trị kéo dài hoặc có thiếu máu, giảm bạch cầu hay giảm tiểu cầu.2
- Điện tâm đồ và điện giải trước, trong điều trị ở người có nguy cơ kéo dài QT hoặc dùng thuốc kéo dài QT.1
- Đáp ứng nhãn khoa định kỳ ở người viêm võng mạc CMV.1
Hướng dẫn NIH khuyến nghị theo dõi sát chức năng thận, điện giải và công thức máu; ở người điều trị duy trì ngoại trú ổn định, các xét nghiệm này nên được thực hiện ít nhất mỗi tuần.
Cảnh báo và lưu ý về Foscarnet
Quá mẫn có ý nghĩa lâm sàng với Foscarnet sodium, hoạt chất hoặc tá dược của chế phẩm.1
Độ thanh thải creatinin dưới 0,4 mL/phút/kg được nhãn Hoa Kỳ xếp ngoài phạm vi liều khuyến nghị và cần ngừng thuốc; đây là giới hạn sử dụng theo bảng điều chỉnh liều, không được tự diễn giải như một chống chỉ định tuyệt đối cho mọi sản phẩm.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp hoặc rất thường gặp gồm:
- Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, chán ăn.
- Đau đầu, chóng mặt, dị cảm.
- Sốt, rét run, mệt mỏi, suy nhược.
- Phát ban, ngứa.
- Thiếu máu, giảm bạch cầu hạt, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu.
- Hạ calci, magnesi, kali hoặc phosphat; đôi khi tăng phosphat.
- Tăng creatinin, giảm chức năng thận, tiểu nhiều.
- Đau hoặc viêm tại vị trí truyền.
- Kích ứng, khó chịu hoặc loét vùng sinh dục do thuốc được bài tiết ở nồng độ cao trong nước tiểu.1
Các biến cố nghiêm trọng có thể gồm:
- Tổn thương thận cấp, hoại tử ống thận, bệnh thận do tinh thể, hội chứng Fanconi hoặc đái tháo nhạt do thận.1
- Rối loạn điện giải nặng dẫn đến co giật, trạng thái động kinh, co cứng cơ hoặc rối loạn nhịp.1
- Kéo dài QT, loạn nhịp thất và xoắn đỉnh.1
- Phản vệ, sốc phản vệ, phù mạch hoặc mày đay.1
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc hoặc hồng ban đa dạng; nhiều trường hợp có dùng đồng thời thuốc khác cũng liên quan đến các phản ứng này.1
- Tiêu cơ vân, viêm cơ hoặc yếu cơ nặng.1
- Thoát mạch gây phù và tổn thương tại chỗ.
Khi có co giật, khó thở, ngất, đánh trống ngực, giảm lượng nước tiểu, phát ban phỏng rộp hoặc tê quanh miệng, cần báo ngay cho nhân viên y tế.
- Độc tính chính là suy giảm chức năng thận; phải bù dịch phù hợp và điều chỉnh liều theo độ thanh thải creatinin.
- Phải sửa các bất thường điện giải có ý nghĩa trước khi dùng thuốc và theo dõi trong điều trị.1
- Truyền nhanh làm tăng nguy cơ giảm calci ion hóa và biến cố tim–thần kinh; không vượt tốc độ truyền quy định.
- Thận trọng ở người có tiền sử co giật, bệnh thần kinh trung ương, kéo dài QT, suy tim, nhịp tim chậm hoặc rối loạn điện giải.1
- Chế phẩm có tải lượng natri cao; cần đánh giá ở người ăn hạn chế natri, bệnh cơ tim hoặc không dung nạp tải muối và dịch.1
- Vệ sinh vùng sinh dục sau tiểu tiện có thể giúp giảm kích ứng và loét do thuốc bài tiết trong nước tiểu.
- Không tự pha, tự truyền hoặc tự thay đổi lượng dịch bù.
Quá liều tới khoảng 20 lần liều khuyến nghị đã được báo cáo. Biểu hiện có thể gồm co giật, hôn mê, suy thận, dị cảm và rối loạn điện giải, đặc biệt calci và phosphat.1
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Cần ngừng thuốc, theo dõi sát chức năng thận và điện giải, bù dịch phù hợp và điều trị hỗ trợ. Thẩm tách máu làm tăng thải trừ Foscarnet và có thể có lợi trong một số trường hợp, nhưng hiệu quả lâm sàng chưa được xác lập đầy đủ.1
Điều kiện bảo quản phụ thuộc nhãn sản phẩm:
- Nhãn Hoa Kỳ: bảo quản ở 20–25°C; tránh nhiệt độ trên 40°C và tránh đông lạnh.
- SmPC Anh: bảo quản không quá 25°C và không để trong tủ lạnh; nhiệt độ thấp có thể gây kết tủa.
- Dung dịch đã pha loãng hoặc sau khi mở phải được xử lý theo thời hạn của nhãn và quy trình vô khuẩn của cơ sở; nhãn Hoa Kỳ quy định dùng trong vòng 24 giờ sau lần đầu xâm nhập vào chai hoặc túi kín.
- Chỉ sử dụng khi bao bì nguyên vẹn, dung dịch trong, không màu và không có tiểu phân.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của Foscarnet ở trẻ em chưa được xác lập trong nhãn Hoa Kỳ và SmPC Anh.1 Thuốc có thể lắng đọng trong xương, răng và sụn; dữ liệu động vật cho thấy mức lắng đọng cao hơn ở cơ thể đang phát triển và có ảnh hưởng đến men răng.1
Chỉ cân nhắc sử dụng cho trẻ em sau khi bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lợi ích–nguy cơ. Liều nhi khoa được phê duyệt rộng rãi trong các nhãn được viện dẫn.
Chưa có nghiên cứu chuyên biệt đầy đủ ở người từ 65 tuổi trở lên. Do Foscarnet được thải chủ yếu qua thận và chức năng thận thường giảm theo tuổi, cần lựa chọn liều thận trọng, tính độ thanh thải creatinin và theo dõi thường xuyên.1
Dữ liệu sử dụng Foscarnet trong thai kỳ còn hạn chế. Nhãn Hoa Kỳ nêu chỉ dùng khi thật sự cần thiết, trong khi SmPC Anh không khuyến nghị sử dụng trong thai kỳ.1
Hướng dẫn NIH về CMV ở người nhiễm HIV không khuyến nghị Foscarnet trong thai kỳ khi chưa có kháng hoặc độc tính với ganciclovir/valganciclovir. Khi cần cân nhắc, phải hội chẩn chuyên gia y học mẹ–thai và có thể cần theo dõi thai bổ sung.
Chưa có đủ thông tin về bài tiết Foscarnet vào sữa mẹ ở người. Dữ liệu động vật cho thấy thuốc được bài tiết vào sữa và không thể loại trừ nguy cơ đối với trẻ bú mẹ.
SmPC Anh khuyến cáo không sử dụng Foscavir trong thời gian cho con bú và yêu cầu cân nhắc ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc dựa trên lợi ích của việc cho trẻ bú và lợi ích điều trị cho người mẹ. Người bệnh không được tự quyết định tiếp tục cho bú sau truyền thuốc.
SmPC Anh nêu không cần hiệu chỉnh liều riêng ở người suy gan. Tuy nhiên, bệnh gan nặng có thể đi kèm rối loạn điện giải, giảm thể tích tuần hoàn hoặc suy thận; các yếu tố này vẫn phải được bác sĩ đánh giá trước và trong điều trị.
Foscarnet phải được giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách liều theo độ thanh thải creatinin.1 Nhãn Hoa Kỳ yêu cầu ngừng thuốc nếu độ thanh thải creatinin giảm dưới 0,4 mL/phút/kg và theo dõi hằng ngày cho đến khi tình trạng suy thận được giải quyết.
Foscarnet không được khuyến nghị cho người đang thẩm tách máu trong các nhãn được viện dẫn vì chưa có hướng dẫn liều được xác lập, dù thẩm tách có thể làm tăng thải trừ thuốc trong xử trí quá liều.1
Foscarnet có thể gây chóng mặt, co giật, lú lẫn hoặc các tác dụng thần kinh khác. Không lái xe hoặc vận hành máy khi có triệu chứng hay khi bác sĩ đánh giá khả năng phản ứng bị ảnh hưởng.
Tương tác thuốc của Foscarnet
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Cidofovir
Foscarnet được nhãn cidofovir nêu cụ thể là thuốc có độc tính thận chống chỉ định dùng đồng thời. | Mức 4: Phối hợp nguy hiểm | Cơ chế: Tương tác dược lực học do cộng hợp độc tính thận và rối loạn điện giải; giảm chức năng thận có thể làm tăng phơi nhiễm cả hai thuốc. Ảnh hưởng: Tăng nguy cơ suy thận cấp, rối loạn calci/phosphate/magnesi/kali, co giật liên quan điện giải và độc tính nặng. | Khuyến nghị: avoid_combination Xử trí: Không dùng đồng thời; ngừng foscarnet ít nhất 7 ngày trước cidofovir khi có thể và chọn thuốc thay thế. | Creatinine, CrCl/eGFR, protein niệu, calci, phosphate, magnesi, kali và triệu chứng thần kinh. | Bằng chứng: high Nguồn: DailyMed | Cidofovir dihydrate injection, solution | Contraindications/Warnings/Drug Interactions: nephrotoxic agents | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=44966a7e-d777-40fb-956f-d0f31f737848 | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Foscarnet
Theo nhãn, Foscarnet được dùng chủ yếu để điều trị viêm võng mạc CMV ở người mắc AIDS và nhiễm HSV da–niêm mạc kháng acyclovir ở người suy giảm miễn dịch.1 Một số bệnh CMV khác có thể được hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị trong tình huống đặc biệt, nhưng không phải tất cả đều là chỉ định đã được phê duyệt trên nhãn.
Bù dịch giúp tạo bài niệu và có thể giảm nguy cơ độc tính thận. Lượng dịch cần được bác sĩ điều chỉnh theo liều, chức năng tim, thận và khả năng dung nạp dịch; người bệnh không được tự tăng lượng nước hoặc dịch truyền.
Có. Suy giảm chức năng thận là độc tính quan trọng nhất của thuốc. Nguy cơ được giảm bằng bù dịch phù hợp, kiểm soát tốc độ truyền, tránh thuốc độc thận khi có thể và điều chỉnh liều theo độ thanh thải creatinin.1
Có thể. Foscarnet là chỉ định theo nhãn cho HSV da–niêm mạc kháng acyclovir ở người suy giảm miễn dịch và là lựa chọn ưu tiên trong hướng dẫn NIH cho HSV kháng acyclovir ở người nhiễm HIV.1 Việc xác định kháng thuốc và lựa chọn phác đồ cần do bác sĩ chuyên khoa thực hiện.
Không nên tự truyền. Thuốc cần bơm truyền kiểm soát, bù dịch và xét nghiệm chức năng thận, điện giải thường xuyên. Một số người ổn định có thể được điều trị ngoại trú theo chương trình chuyên môn, nhưng vẫn phải do cơ sở y tế tổ chức và giám sát.1

