Fluorescein Sodium, còn gọi là natri fluorescein, là muối dinatri của một chất nhuộm huỳnh quang dùng chủ yếu trong chẩn đoán nhãn khoa. Khi được chiếu bằng ánh sáng có bước sóng thích hợp, hoạt chất phát ánh sáng màu vàng lục, giúp bác sĩ quan sát tuần hoàn võng mạc, mạch máu mống mắt hoặc phát hiện tổn thương biểu mô giác mạc. Chế phẩm có thể được dùng bằng đường tiêm tĩnh mạch, nhỏ mắt hoặc dưới dạng que giấy nhuộm, tùy mục đích và nhãn sản phẩm.13 Fluorescein Sodium không phải thuốc điều trị nguyên nhân bệnh. Dạng tiêm có thể gây phản ứng quá mẫn nghiêm trọng, phản vệ hoặc tổn thương mô nếu thoát mạch; vì vậy phải được sử dụng tại cơ sở có nhân viên chuyên môn và phương tiện cấp cứu.1 Người bệnh không nên tự mua, tự dùng hoặc áp dụng liều tham khảo trong bài cho tình trạng cá nhân.
Nội dung chính
- Bản chất: Chất nhuộm huỳnh quang dùng cho mục đích chẩn đoán, không phải thuốc chữa bệnh.1
- Dạng dùng: Dung dịch tiêm tĩnh mạch, dung dịch nhỏ mắt và que giấy nhãn khoa.1
- Ứng dụng chính: Chụp mạch huỳnh quang võng mạc, soi mạch mống mắt, phát hiện tổn thương giác mạc và hỗ trợ đo nhãn áp.1
- Nguy cơ quan trọng: Phản vệ, co thắt phế quản, tụt huyết áp và tổn thương mô do thoát mạch có thể xảy ra với dạng tiêm.1
- Lưu ý: Chỉ dùng dưới sự thực hiện hoặc giám sát của nhân viên y tế; không tự áp dụng liều.1
- Lưu hành tại Việt Nam
Hoạt chất Natri fluorescein là gì?
Fluorescein Sodium là chất nhuộm chẩn đoán phát ánh sáng vàng lục khi được kích thích bằng ánh sáng xanh. Đặc tính này giúp làm nổi bật dòng máu trong mạch võng mạc và các vùng tổn thương trên bề mặt giác mạc.1
Natri fluorescein
INN Fluorescein Sodium
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Natri fluorescein |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Fluorescein Sodium |
| Tên IUPAC | disodium;2-(3-oxido-6-oxoxanthen-9-yl)benzoate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sodium fluorescein; fluorescein disodium; disodium fluorescein. |
| Tên viết tắt | NaFl |
| Tên Latinh / tên dược điển | Fluoresceinum natricum |
| Tên USAN | fluorescein sodium |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 518-47-8 |
|---|---|
| UNII | 93X55PE38X |
| PubChem CID | 10608 |
| RxNorm CUI | 57789 |
| Công thức phân tử | C20H10Na2O5 |
Dược động học của Natri fluorescein
Sau khi tiêm tĩnh mạch, fluorescein nhanh chóng phân bố trong tuần hoàn, được liên hợp chủ yếu thành fluorescein monoglucuronide và thải trừ qua nước tiểu, đồng thời có một phần qua mật. Dược chất và chất chuyển hóa về cơ bản được đào thải trong khoảng 48–72 giờ.1
Giai đoạn I: Hấp thu
Dạng tiêm tĩnh mạch không trải qua giai đoạn hấp thu như đường uống. Với dạng nhỏ mắt, giác mạc nguyên vẹn hạn chế sự thấm của fluorescein; phần dư có thể được cuốn theo nước mắt, đi qua ống lệ–mũi và một phần được hấp thu qua đường tiêu hóa. LactMed nhận định mức hấp thu từ mắt nhìn chung hạn chế.
| F · Sinh khả dụng | Tiêm tĩnh mạch đưa hoạt chất trực tiếp vào tuần hoàn; nhãn được tra cứu không báo cáo một giá trị sinh khả dụng tuyệt đối riêng. Hấp thu toàn thân sau dùng tại mắt được đánh giá là hạn chế hơn nhiều so với tiêm tĩnh mạch.3 |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau tiêm tĩnh mạch, thể tích phân bố biểu kiến được ghi nhận khoảng 0,5 L/kg. SmPC của dung dịch tiêm cho biết khoảng 80% fluorescein gắn với protein huyết tương.1
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Fluorescein được chuyển hóa bằng phản ứng liên hợp glucuronide, tạo fluorescein monoglucuronide vẫn còn khả năng phát huỳnh quang. Khoảng 80% fluorescein trong huyết tương có thể ở dạng liên hợp sau một giờ.1
Giai đoạn IV: Thải trừ
Fluorescein và chất chuyển hóa được thải qua nước tiểu và một phần qua mật. Nước tiểu có thể chuyển màu vàng sáng tạm thời. Khoảng 90% lượng dùng được đào thải trong 48 giờ và quá trình đào thải có thể hoàn tất trong khoảng 72 giờ.1
| t½ · Thời gian bán thải | SmPC của dung dịch tiêm ghi nhận thời gian bán thải trong huyết tương khoảng 23,5 phút đối với fluorescein và khoảng 264 phút đối với fluorescein glucuronide. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Nhãn FDA ghi nhận độ thanh thải qua thận khoảng 1,75 mL/phút/kg và độ thanh thải qua gan khoảng 1,50 mL/phút/kg sau tiêm tĩnh mạch. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Natri fluorescein
Hoạt chất thuộc nhóm chất nhuộm nhãn khoa và tác nhân chẩn đoán huỳnh quang. Nó tạo tín hiệu quang học để hỗ trợ quan sát cấu trúc hoặc tổn thương, không tác động vào nguyên nhân bệnh theo cơ chế điều trị.1
Phần III: Cơ chế tác dụng
Fluorescein hấp thu năng lượng ánh sáng ở dải bước sóng khoảng 465–490 nm và phát xạ ánh sáng vàng lục ở khoảng 520–530 nm. Trong chụp mạch, tín hiệu huỳnh quang cho phép ghi nhận quá trình thuốc đi qua mạch máu và các vùng rò qua hàng rào máu–võng mạc bị tổn thương. Khi dùng tại mắt, fluorescein tập trung trong vùng khuyết biểu mô giác mạc hoặc kết mạc, làm các vùng này nổi bật dưới ánh sáng xanh cobalt.1
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học chính là tạo huỳnh quang có thể quan sát hoặc ghi hình. Sau tiêm tĩnh mạch, fluorescein thường xuất hiện trong động mạch võng mạc khoảng 7–14 giây, nhưng thời điểm thực tế phụ thuộc tuần hoàn của người bệnh và kỹ thuật thực hiện.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Natri fluorescein
Theo các nhãn được tra cứu:
- Dạng tiêm: chụp mạch hoặc soi mạch huỳnh quang để đánh giá hệ mạch võng mạc và mống mắt.1
- Dạng nhỏ mắt hoặc que giấy: phát hiện trầy xước, loét hoặc tổn thương biểu mô giác mạc; hỗ trợ đo nhãn áp bằng phương pháp áp phẳng; hỗ trợ lắp kính áp tròng cứng và nhuộm phần trước nhãn cầu.3
Chỉ định cụ thể phải căn cứ đúng nhãn của sản phẩm được sử dụng.
Fluorescein Sodium đang được nghiên cứu và sử dụng tại một số trung tâm như chất hỗ trợ định vị mô u trong phẫu thuật thần kinh, đặc biệt trong cắt u nguyên bào thần kinh đệm. Một nghiên cứu đoàn hệ đơn trung tâm năm 2024 với 12 người bệnh ghi nhận khả năng hỗ trợ quan sát và cắt u, nhưng quy mô nhỏ, không có nhóm chứng và chưa đủ để xác lập hiệu quả cho mọi người bệnh. Đây là ứng dụng ngoài các chỉ định nhãn nhãn khoa được viện dẫn trong bài và không nên được hiểu là chỉ định đã được phê duyệt rộng rãi.1
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ phản ánh một số nhãn quản lý thuốc, không phải chỉ định cá nhân và không được tự áp dụng:
- Người lớn, dạng tiêm 100 mg/mL theo nhãn FDA và SmPC Anh: 5 mL, tương đương 500 mg, tiêm tĩnh mạch.1
- Trẻ em theo nhãn FDA: 7,7 mg/kg theo cân nặng thực tế, không vượt quá 500 mg.
- SmPC Anh lại không khuyến nghị dùng cho người dưới 18 tuổi do dữ liệu hiệu quả và an toàn chưa đầy đủ.
- Dạng nhỏ mắt: nhỏ lượng vừa đủ để nhuộm bề mặt cần kiểm tra; lượng dư có thể được rửa bằng dung dịch muối vô khuẩn theo nhãn.
- Que giấy: nhãn FUL-GLO hướng dẫn làm ẩm đầu que bằng 1–2 giọt dung dịch tưới rửa vô khuẩn trước khi nhân viên chuyên môn chạm vào kết mạc hoặc cùng đồ.
Sự khác biệt giữa các nhãn phải được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá theo sản phẩm thực tế.
Dạng tiêm phải được thực hiện bởi nhân viên y tế có kinh nghiệm tại nơi có phương tiện hồi sức. Nhãn FDA hướng dẫn không pha loãng hoặc trộn với thuốc khác; tiêm qua tĩnh mạch vùng khuỷu trong khoảng 5–10 giây và kiểm tra kim nằm đúng trong lòng mạch để hạn chế thoát mạch. Dạng dùng tại mắt cần vô khuẩn, tránh để đầu lọ hoặc que tiếp xúc với bề mặt không sạch và bỏ phần còn thừa của chế phẩm dùng một lần.3
Trước khi tiêm cần khai thác tiền sử phản ứng với fluorescein, dị ứng, hen, bệnh tim–phổi, thuốc chẹn beta và các phản ứng trước đây với tác nhân chẩn đoán. Trong và sau thủ thuật cần theo dõi hô hấp, huyết áp, ý thức, da–niêm mạc và vị trí tiêm.1 Fluorescein có thể ảnh hưởng một số xét nghiệm máu hoặc nước tiểu; SmPC cảnh báo nhiễu xét nghiệm có thể kéo dài đến ba ngày.
Cảnh báo và lưu ý về Natri fluorescein
- Dạng tiêm: quá mẫn với Fluorescein Sodium hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm.1
- Không được tiêm vào động mạch hoặc khoang nội tủy.
- Minims Fluorescein Sodium 2% không dùng khi đang mang kính áp tròng mềm do nguy cơ nhuộm màu kính.
Chống chỉ định có thể khác giữa các sản phẩm; cần đối chiếu tờ thông tin sản phẩm thực tế.
Các phản ứng thường được ghi nhận sau tiêm gồm buồn nôn, nôn, khó chịu tiêu hóa, vị lạ trong miệng và đổi màu vàng tạm thời của da hoặc nước tiểu. Dạng dùng tại mắt có thể gây nhìn mờ thoáng qua, kích ứng, viêm kết mạc hoặc phù quanh mắt; phản ứng dị ứng dù rất hiếm vẫn có thể xảy ra.
Các phản ứng nghiêm trọng được báo cáo với dạng tiêm gồm mày đay, ngứa, co thắt phế quản, phản vệ, ngất, tụt huyết áp, sốc nặng, ngừng tim, co giật, viêm tắc tĩnh mạch và tử vong.1 Thoát mạch có thể gây đau dữ dội, viêm tĩnh mạch, hoại tử da hoặc tổn thương mô tại chỗ. Khi xuất hiện khó thở, sưng mặt, tụt huyết áp, phát ban lan rộng hoặc đau tăng nhanh tại vị trí tiêm, cần được xử trí cấp cứu ngay.
- Luôn chuẩn bị thuốc và thiết bị xử trí phản vệ trước khi tiêm.1
- Thận trọng đặc biệt ở người có tiền sử dị ứng, hen, bệnh tim–phổi hoặc từng phản ứng với fluorescein.1
- Thử phản ứng da âm tính không loại trừ khả năng xảy ra phản ứng nghiêm trọng.
- Ngừng tiêm ngay khi nghi ngờ thoát mạch và đánh giá vị trí tổn thương.
- Không dùng chế phẩm đổi màu, có tiểu phân, bao bì hư hỏng hoặc đã mở trước đó.1
- Không tự sử dụng tại nhà hoặc tự điều chỉnh liều.
SmPC của dung dịch tiêm cho biết chưa có trường hợp quá liều được báo cáo; quá liều dạng dùng tại mắt được đánh giá là khó xảy ra khi dùng đúng hướng dẫn.2 Không có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trong các nhãn đã tra cứu. Xử trí tập trung vào ngừng dùng, theo dõi và điều trị hỗ trợ theo triệu chứng; phản vệ, biến cố tim–phổi hoặc tổn thương do thoát mạch phải được cấp cứu theo quy trình chuyên môn.1
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm:
- AK-FLUOR: bảo quản ở 20–25°C, không để đông lạnh; lọ dùng một lần và phải bỏ phần thừa.
- Minims Fluorescein Sodium 2%: bảo quản dưới 25°C, không để đông lạnh, tránh ánh sáng và bỏ sau một lần dùng.
- FUL-GLO: bảo quản dưới 30°C; không dùng nếu gói que bị hỏng hoặc đã mở.
Luôn ưu tiên điều kiện ghi trên bao bì và tờ hướng dẫn của sản phẩm thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn FDA cung cấp liều trẻ em 7,7 mg/kg, tối đa 500 mg. Ngược lại, SmPC Anh không khuyến nghị Fluorescein Sodium tiêm cho người dưới 18 tuổi vì chưa có đủ dữ liệu xác lập hiệu quả và an toàn. Đây là khác biệt giữa các nhãn quản lý; quyết định sử dụng phải do bác sĩ chuyên khoa đưa ra, không tự suy diễn hoặc tự áp dụng liều.
Nhãn FDA không ghi nhận khác biệt tổng thể về hiệu quả hoặc độ an toàn giữa người cao tuổi và người trẻ trong dữ liệu hiện có. Tuy nhiên, cần đánh giá bệnh tim–phổi, chức năng thận, tiền sử dị ứng và các thuốc đang dùng trước thủ thuật.1
Nhãn FDA khuyến cáo chỉ sử dụng trong thai kỳ khi thật sự cần thiết. SmPC Anh khuyến cáo tránh sử dụng trừ khi bác sĩ đánh giá lợi ích vượt trội nguy cơ; dữ liệu trên người còn hạn chế. Fluorescein Sodium không nên được xem là an toàn mặc định trong thai kỳ và không được tự sử dụng.
Các nguồn có khuyến cáo khác nhau:
- Nhãn FDA yêu cầu thận trọng khi tiêm cho người đang cho con bú.
- SmPC Anh cho biết fluorescein được bài tiết vào sữa và khuyến nghị tạm ngừng cho bú, vắt bỏ sữa trong bảy ngày sau dùng dạng tiêm.
- LactMed nhận định hấp thu toàn thân từ thuốc nhỏ mắt hạn chế và có thể giảm thêm bằng cách ấn ống lệ ít nhất một phút rồi lau phần thuốc dư. Sau tiêm tĩnh mạch, nồng độ trong sữa cao hơn đáng kể so với dùng tại mắt.
Người đang cho con bú cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ về dạng dùng, thời điểm dùng và kế hoạch cho trẻ bú; không tự áp dụng một khuyến cáo chung cho mọi sản phẩm.
Fluorescein được liên hợp thành glucuronide và có một phần độ thanh thải qua gan.1 Khuyến cáo hiệu chỉnh liều cụ thể cho người suy gan. Bác sĩ cần đánh giá lợi ích–nguy cơ và khả năng phối hợp suy thận trước khi chỉ định.
SmPC Anh cho biết dữ liệu ở người có mức lọc cầu thận dưới 20 mL/phút còn hạn chế, nhưng nhìn chung không yêu cầu hiệu chỉnh liều ở suy thận, dù thời gian đào thải có thể kéo dài. Đối với người đang lọc máu, SmPC này khuyến cáo giảm liều xuống 2,5 mL dung dịch 100 mg/mL. Đây là hướng dẫn theo một nhãn cụ thể, chỉ dành cho nhân viên y tế và không được tự áp dụng.
Fluorescein dùng tại mắt và thuốc giãn đồng tử sử dụng kèm trong khám nhãn khoa có thể gây nhìn mờ tạm thời. Không lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi thị lực trở lại rõ ràng.2
Tương tác thuốc của Natri fluorescein
SmPC khuyến cáo không trộn Fluorescein Sodium với dung dịch tiêm có tính acid, đặc biệt một số thuốc kháng histamine, do nguy cơ kết tủa. Probenecid và các thuốc tác động lên chất vận chuyển anion hữu cơ có khả năng ảnh hưởng quá trình vận chuyển fluorescein, nhưng ý nghĩa lâm sàng chưa được xác lập đầy đủ. Thuốc chẹn beta có thể làm phản ứng tim mạch trong phản vệ nặng hơn và làm giảm đáp ứng với adrenaline. Với dạng nhỏ mắt Minims, SmPC không ghi nhận tương tác thuốc đã biết.
Thắc mắc về hoạt chất Natri fluorescein
Không. Đây chủ yếu là chất nhuộm chẩn đoán giúp bác sĩ quan sát mạch máu mắt hoặc phát hiện tổn thương bề mặt giác mạc. Hoạt chất không điều trị nguyên nhân của bệnh mắt.1
Đổi màu vàng tạm thời là phản ứng đã được ghi nhận do fluorescein lưu thông và được thải qua nước tiểu. Màu da thường giảm dần, còn nước tiểu có thể đổi màu trong thời gian hoạt chất được đào thải.1 Nếu kèm khó thở, phát ban, sưng hoặc choáng, cần báo ngay cho nhân viên y tế.
Có. Phản ứng nghiêm trọng như co thắt phế quản, tụt huyết áp, sốc phản vệ, ngừng tim và tử vong đã được báo cáo, dù không phải người dùng nào cũng gặp.1 Dạng tiêm phải được thực hiện ở nơi có phương tiện hồi sức.
Không có một khuyến cáo chung cho mọi dạng dùng. Trong thai kỳ, nhãn khuyến cáo chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá thật sự cần thiết. Đối với cho con bú, khuyến cáo khác nhau giữa dạng tiêm, dạng nhỏ mắt và giữa các nhãn sản phẩm.1 Cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ trước thủ thuật.
Không nên lái xe khi thị lực còn mờ. Chỉ lái xe hoặc vận hành máy sau khi nhìn rõ trở lại, đặc biệt nếu thủ thuật có dùng thêm thuốc giãn đồng tử.2

