Fomepizol, tên tiếng Anh là fomepizole, là thuốc giải độc dùng trong trường hợp xác định hoặc nghi ngờ ngộ độc methanol và ethylene glycol. Thuốc ức chế cạnh tranh enzym alcohol dehydrogenase, ngăn methanol chuyển thành acid formic và ngăn ethylene glycol tạo glycolate, glyoxylate cùng oxalate. Nhờ đó, fomepizol hạn chế sự hình thành các chất chuyển hóa gây toan chuyển hóa, tổn thương thị giác, suy thận, tổn thương thần kinh và tử vong. Điều trị phải được bắt đầu ngay khi có căn cứ nghi ngờ ngộ độc, không nên trì hoãn chỉ để chờ kết quả định lượng chất độc. Liều nạp theo nhãn là 15 mg/kg truyền tĩnh mạch, sau đó dùng liều duy trì theo thời gian điều trị. Vì fomepizol bị loại bỏ bằng thẩm tách máu, khoảng cách liều phải được rút ngắn trong quá trình thẩm tách. Đây là thuốc cấp cứu kê đơn, chỉ được sử dụng tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức, xét nghiệm và hội chẩn chống độc.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: Thuốc giải độc, chất ức chế alcohol dehydrogenase; mã ATC V03AB34.
- Chỉ định chính: Ngộ độc hoặc nghi ngờ uống methanol hay ethylene glycol.
- Cơ chế: Ngăn tạo acid formic từ methanol và các acid hữu cơ độc từ ethylene glycol.
- Liều nạp: 15 mg/kg truyền tĩnh mạch trong 30 phút.
- Liều duy trì: 10 mg/kg mỗi 12 giờ trong 4 liều, sau đó 15 mg/kg mỗi 12 giờ.
- Khi thẩm tách máu: Fomepizol bị thẩm tách; thường phải dùng mỗi 4 giờ trong quá trình thẩm tách.
- Ngừng điều trị: Khi nồng độ methanol hoặc ethylene glycol không phát hiện được hoặc dưới 20 mg/dL, người bệnh không còn triệu chứng và pH bình thường.
- Tác dụng phụ thường gặp: Đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, buồn ngủ và vị kim loại.
- Nguyên tắc cấp cứu: Không chờ kết quả định lượng chất độc nếu bệnh sử và xét nghiệm ban đầu gợi ý mạnh.
Hoạt chất Fomepizol là gì?
Fomepizol là thuốc giải độc đặc hiệu giúp ngăn methanol và ethylene glycol chuyển thành các chất chuyển hóa có độc tính cao. Thuốc không trực tiếp loại bỏ toàn bộ chất độc khỏi cơ thể và không thay thế hồi sức, điều chỉnh toan chuyển hóa hoặc thẩm tách máu khi có chỉ định.
Fomepizol
INN Fomepizole.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Fomepizol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Fomepizole. |
| Tên IUPAC | 4-methyl-1H-pyrazole |
| Tên hóa học khác | 1H-Pyrazole, 4-methyl- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 4-methylpyrazole; 4-MP; 4-methyl-1H-pyrazole. Antizol là biệt dược gốc được ghi nhận trong nhãn FDA. |
| Tên viết tắt | 4-MP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Fomepizolum |
| Tên USAN | fomepizole |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7554-65-6 |
|---|---|
| UNII | 83LCM6L2BY |
| PubChem CID | 3406 |
| RxNorm CUI | 15226 |
| Công thức phân tử | C4H6N2 |
Dược động học của Fomepizol
Sau truyền tĩnh mạch, fomepizol phân bố nhanh vào tổng lượng nước cơ thể. Thuốc được chuyển hóa rộng, chỉ khoảng 1–3,5% liều được bài tiết không đổi qua nước tiểu. Quá trình thải trừ có tính bão hòa ở nồng độ điều trị. Khi dùng nhiều liều, fomepizol cảm ứng chuyển hóa của chính nó, khiến tốc độ đào thải tăng đáng kể sau khoảng 30–40 giờ và là lý do phải tăng liều duy trì sau bốn liều 10 mg/kg.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa khi thuốc được truyền tĩnh mạch. Sau khi hoàn tất truyền, fomepizol nhanh chóng hiện diện trong tuần hoàn và phân bố vào tổng lượng nước cơ thể.
| F · Sinh khả dụng | Vì được sử dụng bằng đường truyền tĩnh mạch, lượng thuốc đi trực tiếp vào tuần hoàn hệ thống. Sinh khả dụng đường tĩnh mạch được xem là 100%. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Fomepizol phân bố nhanh vào tổng lượng nước cơ thể. Thể tích phân bố được ghi nhận khoảng 0,6–1,02 L/kg.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Fomepizol được chuyển hóa chủ yếu thành 4-carboxypyrazole, chiếm khoảng 80–85% liều và được bài tiết qua nước tiểu. Các chất chuyển hóa khác gồm 4-hydroxymethylpyrazole cùng các dạng liên hợp N-glucuronide. Khi dùng lặp lại, thuốc cảm ứng hệ enzym cytochrome P450 và làm tăng chuyển hóa của chính nó.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Phần lớn fomepizol được thải dưới dạng chất chuyển hóa qua nước tiểu. Chỉ khoảng 1–3,5% liều được bài tiết dưới dạng thuốc không đổi. Fomepizol có thể bị loại bỏ bằng thẩm tách máu.
| t½ · Thời gian bán thải | Nhãn FDA cho biết thời gian bán thải của fomepizol thay đổi theo liều và chưa xác lập được một giá trị bán thải cố định, kể cả ở người có chức năng thận bình thường. Thẩm tách máu làm tăng đáng kể việc loại bỏ thuốc. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Sự thải trừ sau liều cấp tuân theo động học Michaelis–Menten và có thể bão hòa ở nồng độ điều trị. Sau khoảng 30–40 giờ dùng nhiều liều, sự cảm ứng enzym làm chuyển hóa chuyển sang gần động học bậc nhất và tăng tốc độ đào thải. Giá trị độ thanh thải toàn thân chuẩn hóa. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng mức phơi nhiễm hoặc tốc độ thải trừ gồm:
- Thời gian điều trị và số liều đã dùng do fomepizol cảm ứng chuyển hóa của chính nó.
- Thẩm tách máu, vì thuốc có thể bị loại khỏi tuần hoàn.
- Ethanol dùng đồng thời, do hai chất tác động qua alcohol dehydrogenase và làm giảm tốc độ thải trừ của nhau.
- Thuốc cảm ứng hoặc ức chế cytochrome P450 như phenytoin, carbamazepine, cimetidine và ketoconazole; ý nghĩa lâm sàng chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Fomepizol
Fomepizol thuộc nhóm thuốc giải độc ức chế alcohol dehydrogenase. Khác với ethanol, fomepizol có tác dụng ức chế enzym dự đoán được hơn và không chủ ý tạo tình trạng say rượu điều trị. Tuy nhiên, lựa chọn thuốc giải độc và chiến lược thẩm tách phải do bác sĩ chống độc quyết định.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Alcohol dehydrogenase xúc tác bước đầu trong chuyển hóa methanol thành formaldehyde rồi acid formic, là chất gây toan chuyển hóa và tổn thương thị giác. Enzym này cũng chuyển ethylene glycol thành glycoaldehyde, sau đó tạo glycolate, glyoxylate và oxalate, gây toan chuyển hóa, hạ calci và tổn thương ống thận. Fomepizol ức chế cạnh tranh alcohol dehydrogenase, qua đó làm chậm hoặc ngăn hình thành các chất chuyển hóa độc này.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong các thử nghiệm lâm sàng, việc dùng fomepizol giúp ngăn nồng độ glycolate hoặc formate tiếp tục tăng khi nồng độ ethanol trong máu không còn đáng kể. Hiệu quả phụ thuộc việc bắt đầu điều trị sớm, trước khi lượng lớn chất độc đã được chuyển thành các acid hữu cơ gây tổn thương cơ quan.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Fomepizol
Fomepizol được chỉ định:
- Làm thuốc giải độc trong ngộ độc ethylene glycol, chẳng hạn phơi nhiễm dung dịch chống đông.
- Làm thuốc giải độc trong ngộ độc methanol, chẳng hạn cồn công nghiệp hoặc dung dịch rửa kính có methanol.
- Điều trị khi nghi ngờ đã uống methanol hoặc ethylene glycol, ngay cả khi chưa có kết quả định lượng.
- Sử dụng đơn độc hoặc phối hợp thẩm tách máu tùy tình trạng lâm sàng.
Nhãn khuyến cáo bắt đầu ngay khi có bệnh sử phù hợp kèm toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion, tăng khoảng trống thẩm thấu, rối loạn thị giác, tinh thể oxalate trong nước tiểu hoặc nồng độ methanol/ethylene glycol trên 20 mg/dL.
Fomepizol đã được nghiên cứu hoặc sử dụng ngoài chỉ định trong một số ngộ độc liên quan các alcohol hoặc diol khác được chuyển hóa qua alcohol dehydrogenase. Bằng chứng, liều và lợi ích không đồng nhất; các ứng dụng này không phải chỉ định được phê duyệt trong nhãn fomepizol được đối chiếu.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn thuốc Hoa Kỳ, chỉ dành cho tham khảo chuyên môn trong cấp cứu và không được tự áp dụng:
- Liều nạp: 15 mg/kg truyền tĩnh mạch trong 30 phút.
- Sau đó: 10 mg/kg mỗi 12 giờ, tổng cộng 4 liều.
- Từ liều tiếp theo: 15 mg/kg mỗi 12 giờ.
- Tiếp tục đến khi nồng độ methanol hoặc ethylene glycol không phát hiện được hoặc giảm dưới 20 mg/dL, người bệnh không còn triệu chứng và pH máu bình thường.
Trong thẩm tách máu:
- Fomepizol bị thẩm tách nên thường phải dùng mỗi 4 giờ trong suốt quá trình thẩm tách.
- Khi bắt đầu thẩm tách, nếu chưa đến 6 giờ từ liều gần nhất thì không dùng thêm; nếu đã từ 6 giờ trở lên thì dùng liều kế tiếp.
- Khi kết thúc thẩm tách: nếu liều gần nhất cách dưới 1 giờ thì không bổ sung; từ 1–3 giờ thì dùng một nửa liều kế tiếp; trên 3 giờ thì dùng toàn bộ liều kế tiếp.
- Sau khi ngừng thẩm tách, liều kế tiếp thường được dùng sau 12 giờ tính từ liều gần nhất.
- Không dùng thuốc chưa pha loãng và không tiêm bolus.
- Pha liều thích hợp vào ít nhất 100 mL dung dịch natri clorid 0,9% hoặc glucose 5%.
- Trộn đều và truyền toàn bộ trong 30 phút.
- Không sử dụng bơm tiêm, kim hoặc kim lọc chứa polycarbonate vì fomepizol có thể tương tác và làm suy giảm tính toàn vẹn của dụng cụ.
- Kiểm tra dung dịch về độ trong, tiểu phân, kết tủa, rò rỉ hoặc đổi màu trước khi truyền.
- Dung dịch đã pha không chứa chất bảo quản; không sử dụng quá 24 giờ.
- Nếu thuốc đông rắn trong lọ ở nhiệt độ thấp, có thể làm lỏng bằng cách giữ trong tay hoặc đưa lọ dưới dòng nước ấm. Hiện tượng đông rắn không làm giảm hiệu lực nếu sản phẩm vẫn đạt yêu cầu cảm quan.
Cần theo dõi liên tục hoặc định kỳ:
- Đường thở, nhịp thở, tuần hoàn và mức độ ý thức.
- Khí máu, pH, bicarbonat và khoảng trống anion.
- Áp lực thẩm thấu huyết thanh và khoảng trống thẩm thấu.
- Nồng độ methanol hoặc ethylene glycol trong máu nếu xét nghiệm sẵn có.
- Điện giải, đặc biệt kali và calci.
- Urê, creatinin, lượng nước tiểu và dấu hiệu suy thận.
- Tinh thể oxalate trong nước tiểu khi nghi ngộ độc ethylene glycol.
- Thị lực, thị trường và triệu chứng mắt khi nghi ngộ độc methanol.
- Điện tâm đồ do toan chuyển hóa và rối loạn điện giải có thể ảnh hưởng tim mạch.
- Men gan và số lượng bạch cầu khi dùng lặp lại.
- Dấu hiệu dị ứng như phát ban, ngứa, phù hoặc tăng bạch cầu ái toan.
- Lịch thẩm tách để điều chỉnh khoảng cách liều fomepizol.
Cảnh báo và lưu ý về Fomepizol
Không dùng fomepizol cho người đã có phản ứng quá mẫn nghiêm trọng được xác định với fomepizol hoặc các dẫn xuất pyrazol khác.
Trong ngộ độc đe dọa tính mạng, việc đánh giá tiền sử dị ứng và lựa chọn biện pháp thay thế phải được thực hiện khẩn cấp bởi bác sĩ chống độc.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp nhất trong dữ liệu nhãn gồm:
- Đau đầu: khoảng 14%.
- Buồn nôn: khoảng 11%.
- Chóng mặt: khoảng 6%.
- Tăng buồn ngủ: khoảng 6%.
- Vị khó chịu hoặc vị kim loại: khoảng 6%.
Các phản ứng khác được ghi nhận với tần suất thấp hơn gồm đau bụng, nôn, tiêu chảy, khó tiêu, giảm cảm giác ngon miệng, sốt, đau lưng, đau khi truyền, viêm tại vị trí tiêm, nhịp tim chậm hoặc nhanh, hạ huyết áp, viêm tĩnh mạch, tăng men gan thoáng qua, tăng bạch cầu ái toan, phát ban, chóng mặt kiểu xoay, rung giật nhãn cầu, nhìn mờ và ù tai.
Một số biến cố được báo cáo ở người ngộ độc nặng có thể do bản thân chất độc, rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh đa cơ quan chứ không thể quy hoàn toàn cho fomepizol.
Các biến cố nghiêm trọng hoặc cần theo dõi sát gồm:
- Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng.
- Co giật, kích động hoặc giảm nhận thức môi trường.
- Hạ huyết áp, sốc hoặc rối loạn nhịp tim.
- Viêm tĩnh mạch, xơ tĩnh mạch hoặc tổn thương tại vị trí tiêm, đặc biệt nếu tiêm quá nhanh hoặc không pha loãng.
- Tăng men gan.
- Tăng bạch cầu ái toan hoặc phản ứng huyết học.
- Rối loạn thị giác hoặc thần kinh.
Cần phân biệt các biến cố trên với tổn thương thần kinh, suy thận, toan chuyển hóa và rối loạn thị giác do methanol hoặc ethylene glycol.
- Ngộ độc methanol hoặc ethylene glycol là cấp cứu có thể gây mù, suy thận, hôn mê và tử vong; không tự điều trị tại nhà.
- Không trì hoãn thuốc giải độc khi nghi ngờ lâm sàng đủ mạnh chỉ để chờ kết quả định lượng.
- Fomepizol không thay thế hồi sức hô hấp–tuần hoàn, điều chỉnh toan chuyển hóa và điện giải.
- Cần cân nhắc thẩm tách khi có tổn thương cơ quan, toan chuyển hóa nặng hoặc các tiêu chuẩn chuyên môn khác.
- Không tiêm thuốc nguyên chất hoặc tiêm nhanh.
- Không sử dụng dụng cụ chứa polycarbonate khi pha hoặc truyền.
- Theo dõi dị ứng, men gan và bạch cầu khi dùng nhiều liều.
- Khi chuyển người bệnh giữa các cơ sở, phải ghi rõ thời điểm, liều đã dùng và tình trạng thẩm tách để tránh bỏ liều hoặc dùng trùng.
- Cần hội chẩn trung tâm chống độc hoặc chuyên gia độc chất càng sớm càng tốt.
Ở người tình nguyện khỏe mạnh dùng 50–100 mg/kg, tương đương khoảng 3–6 lần liều khuyến cáo, đã ghi nhận buồn nôn, chóng mặt và chóng mặt kiểu xoay. Tác dụng thần kinh trung ương phụ thuộc liều thường thoáng qua nhưng kéo dài tới 30 giờ ở một trường hợp.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu cho quá liều fomepizol. Xử trí gồm ngừng hoặc hiệu chỉnh thuốc, theo dõi thần kinh, hô hấp, tuần hoàn và điều trị hỗ trợ. Vì fomepizol bị thẩm tách, thẩm tách máu có thể hữu ích trong trường hợp quá liều đáng kể.
- Bảo quản lọ chưa mở ở 20–25°C.
- Thuốc có thể đông rắn dưới khoảng 25°C; có thể làm lỏng bằng cách giữ trong tay hoặc đưa lọ dưới nước ấm.
- Dung dịch đã pha trong natri clorid 0,9% hoặc glucose 5% ổn định ít nhất 24 giờ khi bảo quản ở nhiệt độ phòng hoặc trong tủ lạnh.
- Không dùng dung dịch bị đục, có tiểu phân, kết tủa, đổi màu hoặc rò rỉ.
- Lọ đơn liều không chứa chất bảo quản; phải loại bỏ phần thuốc thừa.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn thuốc cho biết độ an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi chưa được xác lập.
Tuy nhiên, ngộ độc methanol hoặc ethylene glycol ở trẻ em vẫn là tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng. Việc sử dụng fomepizol trong thực hành phải do bác sĩ hồi sức hoặc chống độc quyết định dựa trên cân nặng, mức độ phơi nhiễm và dữ liệu lâm sàng; không tự tính hoặc tự dùng liều cho trẻ.
Chưa có nghiên cứu sinh sản đầy đủ trên động vật và chưa xác định fomepizol có gây hại cho thai nhi hay ảnh hưởng khả năng sinh sản ở người hay không. Nhãn khuyến cáo chỉ dùng trong thai kỳ khi thực sự cần thiết.
Vì ngộ độc methanol hoặc ethylene glycol có thể đe dọa tính mạng người mẹ và thai nhi, quyết định điều trị phải được thực hiện khẩn cấp bởi bác sĩ chống độc và bác sĩ sản khoa; không nên trì hoãn thuốc giải độc chỉ vì thiếu dữ liệu thai kỳ.
Chưa xác định fomepizol có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Nhãn thuốc yêu cầu thận trọng khi dùng cho người đang cho con bú.
Trong tình trạng ngộ độc cấp, ưu tiên hàng đầu là điều trị cứu sống người mẹ. Việc tạm ngừng cho bú, vắt bỏ sữa hoặc thời điểm cho bú trở lại phải được bác sĩ và dược sĩ lâm sàng đánh giá dựa trên số liều, thời gian điều trị và tình trạng của trẻ.
Chưa có bảng điều chỉnh liều fomepizol riêng cho người suy gan trong nhãn được đối chiếu. Vì thuốc được chuyển hóa rộng rãi và có thể gây tăng men gan thoáng qua, cần theo dõi chức năng gan trong quá trình dùng nhiều liều.
Không được trì hoãn điều trị ngộ độc đe dọa tính mạng chỉ vì chưa xác định được liều điều chỉnh ở người suy gan; cần hội chẩn chuyên gia chống độc.
Nhãn không đưa ra mức giảm liều chỉ dựa trên suy thận. Trong ngộ độc ethylene glycol, suy thận là hậu quả quan trọng của chất độc và có thể là chỉ định thẩm tách máu.
Khi thẩm tách máu, fomepizol bị loại khỏi tuần hoàn nên khoảng cách liều phải được rút ngắn, thường thành mỗi 4 giờ trong thời gian thẩm tách.
Fomepizol được sử dụng trong cấp cứu tại bệnh viện. Thuốc có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, choáng váng, rối loạn thị giác hoặc giảm nhận thức; bản thân ngộ độc methanol và ethylene glycol cũng có thể làm suy giảm thần kinh nghiêm trọng. Người bệnh không được lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện hoạt động nguy hiểm cho đến khi được bác sĩ xác nhận đã hồi phục hoàn toàn.
Tương tác thuốc của Fomepizol
- Ethanol: fomepizol làm giảm tốc độ thải ethanol khoảng 40%; ethanol đồng thời làm giảm tốc độ thải fomepizol khoảng 50%.
- Phenytoin và carbamazepine: có thể cảm ứng hệ cytochrome P450 và làm thay đổi chuyển hóa fomepizol; dữ liệu lâm sàng còn hạn chế.
- Cimetidine và ketoconazole: có thể ức chế cytochrome P450 và làm thay đổi mức phơi nhiễm fomepizol; tương tác chưa được nghiên cứu đầy đủ.
- Thẩm tách máu: làm tăng loại bỏ fomepizol, vì vậy phải thay đổi khoảng cách liều.
Thắc mắc về hoạt chất Fomepizol
Fomepizol là thuốc giải độc ức chế enzym alcohol dehydrogenase. Thuốc được dùng khi xác định hoặc nghi ngờ ngộ độc methanol hay ethylene glycol nhằm ngăn hình thành các acid hữu cơ gây mù, toan chuyển hóa, suy thận và tử vong.
Nên bắt đầu ngay khi có bệnh sử phơi nhiễm phù hợp kèm dấu hiệu như toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion, khoảng trống thẩm thấu tăng, rối loạn thị giác, tinh thể oxalate niệu hoặc nồng độ methanol/ethylene glycol trên 20 mg/dL. Không nên chờ kết quả định lượng nếu nghi ngờ lâm sàng đủ mạnh.
Có thể vẫn cần. Fomepizol ngăn tạo thêm chất chuyển hóa độc nhưng không nhanh chóng loại bỏ toàn bộ methanol, ethylene glycol hoặc các acid độc đã hình thành. Thẩm tách được cân nhắc khi có toan chuyển hóa nặng, hôn mê, co giật, tổn thương thị giác, suy thận hoặc các ngưỡng xét nghiệm theo hướng dẫn chuyên môn.
Không tự uống rượu để điều trị. Ethanol từng được sử dụng như chất cạnh tranh alcohol dehydrogenase nhưng việc định liều, duy trì nồng độ và theo dõi rất phức tạp, có nguy cơ say, hạ đường huyết, suy hô hấp và sai liều. Người nghi ngờ ngộ độc phải đến cơ sở cấp cứu ngay.
Tác dụng phụ thường gặp nhất là đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, tăng buồn ngủ và vị kim loại. Phản ứng ít gặp hơn gồm phát ban, tăng bạch cầu ái toan, tăng men gan, viêm tĩnh mạch, hạ huyết áp và rối loạn thần kinh. Người bệnh phải được theo dõi tại cơ sở y tế trong toàn bộ quá trình điều trị.

