Etidronat dinatri, tên tiếng Anh là etidronate disodium, là một bisphosphonat thế hệ đầu không chứa nitơ, tác động chủ yếu tại mô xương. Thuốc gắn với bề mặt calci phosphat và tinh thể hydroxyapatit, từ đó làm giảm quá trình tiêu xương; ở liều cao hoặc dùng kéo dài, thuốc cũng có thể ức chế khoáng hóa xương. Nhãn Didronel của FDA ghi nhận etidronat đường uống để điều trị bệnh xương Paget có triệu chứng và dự phòng hoặc điều trị cốt hóa lạc chỗ sau thay khớp háng toàn phần hoặc tổn thương tủy sống. Nhãn này không phê duyệt thuốc cho điều trị loãng xương.
Etidronat có sinh khả dụng đường uống rất thấp và dễ bị giảm hấp thu bởi thức ăn, sữa, calci, sắt, magnesi, nhôm và thuốc kháng acid. Thuốc phải được sử dụng theo đơn, đúng thời gian quy định và không được tự tăng liều hoặc kéo dài điều trị vì có nguy cơ nhuyễn xương, gãy xương, tổn thương thực quản và hoại tử xương hàm.
Nội dung chính
- Nhóm thuốc: bisphosphonat không chứa nitơ, thuốc tác động lên cấu trúc và quá trình khoáng hóa xương.
- Chỉ định theo nhãn FDA: bệnh xương Paget có triệu chứng; dự phòng và điều trị cốt hóa lạc chỗ sau thay khớp háng toàn phần hoặc tổn thương tủy sống.
- Etidronat không được FDA phê duyệt để điều trị loãng xương.
- Sinh khả dụng đường uống khoảng 3%; thức ăn và các ion kim loại làm giảm hấp thu đáng kể.
- Cách uống: dùng với một cốc nước đầy, không nằm ngay sau khi uống và cách thức ăn, sữa, khoáng chất hoặc thuốc kháng acid ít nhất 2 giờ.
- Nguy cơ quan trọng: viêm hoặc loét thực quản, nhuyễn xương, gãy xương, hoại tử xương hàm, đau cơ xương nghiêm trọng và rối loạn huyết học hiếm gặp.
Hoạt chất Etidronat dinatri là gì?
Etidronat dinatri là một bisphosphonat thế hệ đầu có cấu trúc tương tự pyrophosphat. Thuốc tập trung chủ yếu tại xương, làm giảm tiêu xương và làm chậm quá trình quay vòng xương bất thường. Khác với các bisphosphonat chứa nitơ có hiệu lực cao hơn, etidronat còn có thể ức chế khoáng hóa xương khi dùng liều cao hoặc kéo dài.
Etidronat dinatri
INN Etidronate disodium
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Etidronat dinatri |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Etidronate disodium |
| Tên chung quốc tế sửa đổi (INNM) | Etidronate disodium |
| Tên IUPAC | disodium;hydroxy-[1-hydroxy-1-[hydroxy(oxido)phosphoryl]ethyl]phosphinate |
| Tên hóa học khác | Phosphonic acid, (1-hydroxyethylidene)bis-, disodium salt | Disodium 1-Hydroxyethylene Diphosphonate | Disodium (1-hydroxyethylidene)diphosphonate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Disodium etidronate; etidronic acid disodium salt; disodium 1-hydroxyethylidene diphosphonate; EHDP disodium; HEDP disodium. |
| Tên viết tắt | EHDP |
| Tên Latinh / tên dược điển | Dinatrii etidronas |
| Tên USAN | etidronate disodium |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 29329-71-3 |
|---|---|
| UNII | M16PXG993G |
| PubChem CID | 23894 |
| RxNorm CUI | 9872 |
| Công thức phân tử | C2H6Na2O7P2 |
Dược động học của Etidronat dinatri
Sau khi uống, chỉ khoảng 3% liều etidronat được hấp thu. Thuốc không bị chuyển hóa. Trong vòng 24 giờ, khoảng một nửa lượng thuốc đã hấp thu được đào thải qua nước tiểu; phần còn lại phân bố vào xương và được giải phóng chậm. Phần thuốc không hấp thu được thải nguyên dạng qua phân.
Giai đoạn I: Hấp thu
Etidronat được hấp thu kém qua đường tiêu hóa. Thức ăn, đặc biệt là sữa và thực phẩm giàu calci, cùng các chế phẩm chứa calci, sắt, magnesi hoặc nhôm có thể liên kết với thuốc và làm giảm hấp thu. Vì vậy, các chất này phải được dùng cách etidronat ít nhất 2 giờ.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối đường uống xấp xỉ 3% trong điều kiện được mô tả ở nhãn FDA. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Khoảng một nửa lượng etidronat đã hấp thu được phân bố vào các khoang xương. Thuốc gắn vào bề mặt calci phosphat và hydroxyapatit, sau đó được giải phóng chậm trong quá trình tái cấu trúc xương. Dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy etidronat không đi qua hàng rào máu não.
Tỷ lệ liên kết protein huyết tương và thể tích phân bố biểu kiến ở người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Etidronat dinatri không bị chuyển hóa và được đào thải dưới dạng không đổi.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Khoảng một nửa lượng thuốc đã hấp thu được bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ. Phần còn lại lưu giữ ở xương và được đào thải chậm. Lượng thuốc không hấp thu được thải nguyên dạng trong phân.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trong huyết tương khoảng 1–6 giờ ở người có chức năng thận bình thường. Thời gian lưu tại xương dài hơn nhiều; nghiên cứu trên động vật ghi nhận thời gian thanh thải khỏi xương có thể tới khoảng 165 ngày, trong khi ở người thay đổi theo loại xương, mức chuyển hóa xương, liều và thời gian điều trị. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Chưa có giá trị độ thanh thải toàn thân định lượng được xác minh trong các nhãn chính thức đã tra cứu. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Thức ăn và sản phẩm từ sữa làm giảm hấp thu.
- Calci, sắt, magnesi, nhôm, vitamin khoáng chất và thuốc kháng acid làm giảm hấp thu.
- Suy thận có thể làm giảm đào thải lượng thuốc đã hấp thu.
- Mức độ quay vòng xương, loại xương, liều và thời gian điều trị có thể ảnh hưởng lượng thuốc tích lũy và thời gian lưu trong xương.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Etidronat dinatri
Etidronat thuộc nhóm bisphosphonat không chứa nitơ. Tác dụng chống tiêu xương xuất hiện ở mức liều thấp hơn mức liều cần để ức chế sự phát triển tinh thể và khoáng hóa. Do khoảng cách giữa tác dụng điều trị và tác dụng ức chế khoáng hóa tương đối hẹp, liều và thời gian điều trị phải được tuân thủ chặt chẽ.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Etidronat được hấp phụ hóa học lên bề mặt calci phosphat và tinh thể hydroxyapatit. Thuốc ức chế sự hình thành, phát triển và hòa tan của tinh thể; tác dụng ức chế tiêu tinh thể xuất hiện ở liều thấp hơn tác dụng ức chế phát triển tinh thể.
Trong bệnh Paget, tác dụng này làm chậm quá trình tiêu xương và tạo xương đang diễn ra quá mức. Trong cốt hóa lạc chỗ, thuốc ngăn hoặc làm chậm quá trình kết tụ và khoáng hóa của tổn thương xương chưa trưởng thành; etidronat không làm mất phần xương lạc chỗ đã trưởng thành.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Etidronat làm giảm tốc độ quay vòng xương, giảm hoạt động của hủy cốt bào và tạo cốt bào, đồng thời có thể làm giảm phosphatase kiềm huyết thanh và các dấu ấn tiêu xương ở bệnh Paget. Tác dụng lên quá trình khoáng hóa phụ thuộc liều và thời gian sử dụng; liều cao hoặc điều trị liên tục kéo dài có thể gây tích lũy chất nền xương chưa khoáng hóa và nhuyễn xương.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Etidronat dinatri
Theo nhãn Didronel của FDA:
- Điều trị bệnh xương Paget có triệu chứng.
- Dự phòng và điều trị cốt hóa lạc chỗ sau thay khớp háng toàn phần.
- Dự phòng và điều trị cốt hóa lạc chỗ do tổn thương tủy sống.
- Không được FDA phê duyệt để điều trị loãng xương.
Chuyên luận cũ tại Canada còn ghi nhận điều trị duy trì ngắn hạn sau etidronat tĩnh mạch ở người tăng calci máu do ung thư. Chỉ định này phụ thuộc nhãn quốc gia, dạng thuốc và thời điểm phê duyệt.
Etidronat từng được nghiên cứu và sử dụng theo chu kỳ cho một số dạng loãng xương, bao gồm loãng xương liên quan corticosteroid. Tuy nhiên, nhãn FDA ghi rõ etidronat không được phê duyệt để điều trị loãng xương, còn MedlinePlus mô tả đây là cách dùng đôi khi được áp dụng ngoài chỉ định.
Hướng dẫn của Endocrine Society ưu tiên zoledronat tiêm tĩnh mạch cho phần lớn người mắc bệnh Paget hoạt động không có chống chỉ định. Vì vậy, etidronat hiện không được xem là lựa chọn ưu tiên trong hướng dẫn này.
Các ứng dụng nghiên cứu khác.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo nhãn Didronel của FDA:
Bệnh xương Paget:
- Liều khởi đầu được khuyến nghị: 5 mg/kg/ngày, dùng trong thời gian không quá 6 tháng.
- Khoảng liều 5–10 mg/kg/ngày: không dùng quá 6 tháng.
- Liều 11–20 mg/kg/ngày: không dùng quá 3 tháng và chỉ dành cho trường hợp liều thấp không hiệu quả hoặc cần nhanh chóng ức chế tốc độ quay vòng xương.
- Không khuyến nghị liều trên 20 mg/kg/ngày.
- Một đợt điều trị lại chỉ được cân nhắc sau thời gian ngừng thuốc ít nhất 90 ngày và khi có bằng chứng lâm sàng, sinh hóa hoặc hình ảnh cho thấy bệnh hoạt động trở lại.
Cốt hóa lạc chỗ sau thay khớp háng toàn phần:
- 20 mg/kg/ngày trong 1 tháng trước phẫu thuật và 3 tháng sau phẫu thuật; tổng thời gian 4 tháng.
Cốt hóa lạc chỗ do tổn thương tủy sống:
- 20 mg/kg/ngày trong 2 tuần, sau đó 10 mg/kg/ngày trong 10 tuần.
- Nên bắt đầu sớm khi tình trạng y khoa cho phép, tốt nhất trước khi có bằng chứng cốt hóa trên hình ảnh.
Các liều trên chỉ là thông tin từ nhãn tham khảo, không phải liều dành cho một cá nhân cụ thể. Người bệnh không được tự tính liều theo cân nặng, tự tăng liều hoặc kéo dài thời gian điều trị.
- Uống liều hằng ngày một lần với khoảng 180–240 mL nước lọc.
- Uống khi đang ngồi hoặc đứng.
- Không nằm ngay sau khi uống thuốc.
- Không ăn, uống sữa hoặc dùng thuốc khác, vitamin, khoáng chất hay thuốc kháng acid trong vòng 2 giờ trước và 2 giờ sau khi uống.
- Nếu xuất hiện khó chịu tiêu hóa, bác sĩ có thể quyết định chia liều trong ngày.
- Không uống cùng nước khoáng, đồ uống bổ sung calci hoặc sản phẩm sữa.
- Không tự uống bù gấp đôi khi quên liều.
Việc theo dõi có thể bao gồm:
- Triệu chứng đau xương, khả năng vận động và dấu hiệu chèn ép thần kinh.
- Phosphatase kiềm huyết thanh; khi cần có thể theo dõi thêm dấu ấn tạo xương hoặc tiêu xương.
- Calci, phosphat và vitamin D.
- Chức năng thận trước và trong điều trị.
- Hình ảnh X-quang ở người có tổn thương tiêu xương hoặc nguy cơ gãy xương.
- Khó nuốt, đau khi nuốt, đau sau xương ức hoặc ợ nóng mới xuất hiện.
- Tình trạng răng miệng và các thủ thuật nha khoa dự kiến.
- Thời gian dùng thuốc để tránh vượt quá giới hạn của từng phác đồ.
Cảnh báo và lưu ý về Etidronat dinatri
Theo nhãn FDA:
- Bất thường thực quản làm chậm quá trình tống xuất thức ăn, như hẹp thực quản hoặc co thắt tâm vị.
- Quá mẫn với etidronat dinatri.
- Nhuyễn xương biểu hiện rõ trên lâm sàng.
Người không thể tuân thủ tư thế ngồi hoặc đứng và hướng dẫn uống thuốc cần được bác sĩ đánh giá kỹ; không tự sử dụng thuốc.
Tác dụng không mong muốn thường gặp nhất là:
- Buồn nôn.
- Tiêu chảy.
- Khó chịu hoặc đau bụng.
- Đau xương mới xuất hiện, tăng lên hoặc tái phát tại vùng xương bị bệnh Paget.
- Đau khớp, chuột rút chân, đau đầu hoặc viêm dạ dày đã được ghi nhận trong một số nghiên cứu.
Tỷ lệ buồn nôn và tiêu chảy tăng khi dùng liều 10–20 mg/kg/ngày so với liều 5 mg/kg/ngày.
Các phản ứng nghiêm trọng được báo cáo gồm:
- Viêm, trợt hoặc loét thực quản; có thể kèm chảy máu, hẹp hoặc hiếm khi thủng thực quản.
- Loét dạ dày hoặc tá tràng có biến chứng.
- Hoại tử xương hàm.
- Đau xương, khớp hoặc cơ nghiêm trọng, đôi khi gây mất khả năng hoạt động.
- Nhuyễn xương và tăng nguy cơ gãy xương khi dùng liều cao hoặc kéo dài.
- Hội chứng Stevens–Johnson, phù mạch và các phản ứng quá mẫn.
- Mất bạch cầu hạt, giảm toàn thể tế bào máu hoặc giảm bạch cầu hiếm gặp.
- Hội chứng thận hư được báo cáo khi sử dụng quá liều kéo dài.
Người bệnh cần được đánh giá y tế sớm nếu khó nuốt, đau khi nuốt, đau ngực, ợ nóng nặng, đau hàm, răng lung lay, vết thương miệng lâu lành, phát ban phỏng nước, sốt, bầm tím hoặc đau xương đùi bất thường.
- Không vượt quá liều tối đa hoặc thời gian điều trị được khuyến nghị.
- Thận trọng ở người đang có viêm thực quản, khó nuốt, viêm dạ dày, viêm tá tràng, loét tiêu hóa hoặc viêm ruột.
- Bảo đảm đủ calci và vitamin D, nhưng không dùng cùng thời điểm uống etidronat.
- Đánh giá sức khỏe răng miệng trước điều trị ở người có ung thư, hóa trị, corticosteroid, xạ trị vùng đầu cổ, nhiễm trùng răng hoặc dự kiến phẫu thuật nha khoa.
- Cân nhắc trì hoãn hoặc tạm ngừng thuốc khi có gãy xương dài cho đến khi hình thành can xương.
- Người có tổn thương Paget dạng tiêu xương cần được theo dõi sinh hóa và hình ảnh.
- Điều trị liên tục trên 6 tháng hoặc liều vượt 20 mg/kg/ngày có thể gây nhuyễn xương và tăng nguy cơ gãy xương.
Quá liều cấp có thể gây hạ calci máu, tê hoặc dị cảm, buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Quá liều kéo dài có thể gây chậm khoáng hóa xương, gãy xương hoặc hội chứng thận hư.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí cần được thực hiện tại cơ sở y tế, bao gồm đánh giá đường thở, tuần hoàn, điện giải và calci huyết; điều trị hạ calci máu bằng calci khi có chỉ định. Nhãn cũ có đề cập rửa dạ dày để loại thuốc chưa hấp thu, nhưng biện pháp này chỉ được cân nhắc bởi nhân viên y tế trong hoàn cảnh thích hợp. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà.
Nhãn Didronel 400 mg của FDA hướng dẫn bảo quản ở 25°C; cho phép dao động trong khoảng 15–30°C. Giữ thuốc trong bao bì kín, tránh ẩm và để ngoài tầm nhìn, tầm với của trẻ em. Ưu tiên điều kiện bảo quản ghi trên bao bì của sản phẩm thực tế.
Đối tượng đặc biệt
Tính an toàn và hiệu quả của etidronat ở trẻ em chưa được thiết lập trong nhãn FDA. Thuốc từng được sử dụng cho trẻ để dự phòng cốt hóa lạc chỗ hoặc vôi hóa mô mềm, nhưng đã có báo cáo hiếm về hội chứng giống còi xương khi dùng từ 10 mg/kg/ngày trong thời gian gần hoặc trên một năm. Các thay đổi tại đầu xương và tình trạng chậm khoáng hóa được báo cáo là có thể hồi phục sau khi ngừng thuốc.
Không tự áp dụng liều người lớn cho trẻ em.
Các nghiên cứu không có đủ số người từ 65 tuổi trở lên để xác định chắc chắn sự khác biệt về đáp ứng. Cần lựa chọn liều thận trọng vì người cao tuổi thường có suy giảm chức năng thận, bệnh tim, đa bệnh lý và sử dụng nhiều thuốc. Chức năng thận phải được đánh giá và theo dõi sát.
Bisphosphonat được tích hợp vào chất nền xương và có thể được giải phóng trong nhiều tuần đến nhiều năm. Chưa có nghiên cứu đầy đủ, có đối chứng về etidronat ở phụ nữ mang thai. Nghiên cứu động vật liều cao ghi nhận bất thường bộ xương, tạo ra nguy cơ lý thuyết đối với thai nhi.
Nhãn FDA cũ xếp thuốc vào nhóm C và chỉ khuyến cáo sử dụng khi lợi ích tiềm năng vượt trội nguy cơ đối với thai. Người đang dùng thuốc, dự định mang thai hoặc phát hiện có thai cần liên hệ bác sĩ; không tự ngừng hoặc tiếp tục điều trị.
Chưa xác định etidronat có bài tiết vào sữa mẹ ở người hay không. Nhãn FDA khuyến cáo thận trọng, trong khi chuyên luận Canada cũ khuyến nghị cân nhắc ngừng cho con bú hoặc ngừng thuốc dựa trên mức độ cần thiết của điều trị đối với người mẹ.
Việc sử dụng trong thời kỳ cho con bú phải được bác sĩ đánh giá riêng cho từng trường hợp.
Etidronat không bị chuyển hóa tại gan. Nhãn chính thức được tra cứu không đưa ra phác đồ hiệu chỉnh liều cụ thể cho người suy gan.
Việc sử dụng ở người suy gan nặng hoặc đồng thời có nhiều bệnh lý.
Etidronat đã hấp thu được đào thải chủ yếu qua thận. Nhãn FDA khuyến cáo giảm liều khi mức lọc cầu thận giảm và theo dõi sát người suy thận, nhưng không cung cấp công thức hiệu chỉnh liều định lượng theo từng mức eGFR.
Không tự giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách dùng thuốc; quyết định phải do bác sĩ thực hiện.
Nhãn FDA không đưa ra khuyến cáo chuyên biệt về lái xe. Tuy nhiên, lú lẫn, trầm cảm, ảo giác và dị cảm đã được báo cáo hiếm gặp sau lưu hành. Người xuất hiện chóng mặt, lú lẫn, rối loạn thị giác hoặc triệu chứng thần kinh không nên lái xe hay vận hành máy cho đến khi được đánh giá.
Tương tác thuốc của Etidronat dinatri
- Thức ăn và sữa làm giảm hấp thu etidronat.
- Calci, sắt, magnesi và nhôm tạo phức với thuốc, làm giảm lượng thuốc được hấp thu.
- Vitamin có khoáng chất, thuốc bổ sung khoáng và thuốc kháng acid phải dùng cách etidronat ít nhất 2 giờ.
- Đã có báo cáo thời gian prothrombin tăng khi thêm etidronat cho người đang dùng warfarin; cần theo dõi INR hoặc thời gian prothrombin.
- FDA đã yêu cầu bổ sung cảnh báo về nguy cơ hoại tử xương hàm khi bisphosphonat dùng đồng thời với thuốc ức chế tạo mạch.
Thắc mắc về hoạt chất Etidronat dinatri
Etidronat dinatri là thuốc bisphosphonat không chứa nitơ, tác động chủ yếu lên hydroxyapatit và quá trình tái cấu trúc xương. Thuốc được sử dụng theo nhãn FDA cho bệnh xương Paget có triệu chứng và cốt hóa lạc chỗ trong một số hoàn cảnh cụ thể.
Nhãn FDA ghi rõ etidronat không được phê duyệt để điều trị loãng xương. Thuốc từng được nghiên cứu hoặc sử dụng theo chu kỳ cho loãng xương tại một số quốc gia, nhưng đây không phải chỉ định FDA và không phải lựa chọn ưu tiên trong các hướng dẫn hiện đại về bệnh Paget.
Calci và các ion kim loại như sắt, magnesi hoặc nhôm có thể liên kết với etidronat trong đường tiêu hóa, làm giảm lượng thuốc được hấp thu. Vì vậy, sữa, thức ăn, thuốc kháng acid và chế phẩm khoáng phải được dùng cách etidronat ít nhất 2 giờ.
Không tự ý dùng liên tục. Tác dụng ức chế khoáng hóa phụ thuộc liều và thời gian. Điều trị quá 6 tháng hoặc sử dụng liều vượt khuyến nghị có thể gây nhuyễn xương và tăng nguy cơ gãy xương. Mỗi chỉ định có giới hạn thời gian điều trị riêng.
Cần được đánh giá sớm khi xuất hiện khó nuốt, đau khi nuốt, đau sau xương ức, ợ nóng nặng, đau hàm, răng lung lay, vết thương miệng lâu lành, phát ban phỏng nước, đau cơ xương nghiêm trọng, tê quanh miệng hoặc co cơ. Đây có thể là dấu hiệu của tổn thương thực quản, hoại tử xương hàm, phản ứng da nghiêm trọng hoặc rối loạn calci.

