Dimercaprol, còn được gọi là British Anti-Lewisite hoặc BAL, là thuốc giải độc thuộc nhóm tạo phức kim loại. Thuốc liên kết với một số kim loại nặng để hình thành phức hợp có thể được cơ thể đào thải. Theo nhãn FDA sửa đổi tháng 3/2026, dimercaprol được dùng cho người lớn và trẻ em bị ngộ độc arsen hoặc vàng, ngộ độc thủy ngân cấp nếu điều trị trong vòng 2 giờ sau khi nuốt và ngộ độc chì cấp khi phối hợp với edetate calcium disodium. Thuốc không được dùng cho ngộ độc sắt, cadmi hoặc selen vì phức hợp tạo thành có thể độc hơn, đặc biệt với thận. Dimercaprol chỉ được tiêm bắp sâu trong cơ sở y tế và có thể gây độc thận, tăng huyết áp, nhịp tim nhanh, phản ứng quá mẫn hoặc tan máu ở người thiếu men G6PD. Người bệnh không được tự mua hoặc tự sử dụng thuốc.
Nội dung chính
- Dimercaprol là gì?: Thuốc giải độc tạo phức kim loại, còn gọi là BAL hoặc British Anti-Lewisite.
- Chỉ định theo FDA: Ngộ độc arsen, vàng; ngộ độc thủy ngân cấp trong vòng 2 giờ sau khi nuốt; ngộ độc chì cấp khi phối hợp edetate calcium disodium.
- Đường dùng: Chỉ tiêm bắp sâu. Không tiêm tĩnh mạch hoặc tự tiêm.
- Chống chỉ định quan trọng: Dị ứng đậu phộng, đa số trường hợp suy gan và dùng đồng thời sản phẩm chứa sắt.
- Cảnh báo chính: Độc thận, phản ứng quá mẫn, đau tại chỗ tiêm và tan máu ở người thiếu G6PD.
- Tự sử dụng: Không. Thuốc phải được sử dụng trong cơ sở y tế dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa độc chất.
Hoạt chất Dimercaprol là gì?
Dimercaprol là thuốc giải độc tạo phức. Thuốc gắn với một số kim loại nặng và tạo phức hợp ổn định, tan trong nước để cơ thể có thể đào thải ra ngoài.
Dimercaprol
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Dimercaprol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Dimercaprol |
| Tên IUPAC | 2,3-bis(sulfanyl)propan-1-ol |
| Tên hóa học khác | 2,3-Dimercapto-1-propanol | 2,3-Dimercaptopropanol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | British Anti-Lewisite, BAL, 2,3-dimercapto-1-propanol, 2,3-dimercaptopropan-1-ol. |
| Tên viết tắt | BAL |
| Tên Latinh / tên dược điển | Dimercaprolum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 59-52-9 |
|---|---|
| UNII | 0CPP32S55X |
| PubChem CID | 3080 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
| Công thức phân tử | C3H8OS2 |
Dược động học của Dimercaprol
Sau tiêm bắp sâu, dimercaprol được hấp thu nhanh và đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau khoảng 30–60 phút. Thuốc thân lipid cao, phân bố rộng vào khoang nội bào và đạt nồng độ cao tại gan, thận, não. Phần thuốc không gắn kim loại được glucuronid hóa tại gan thành chất chuyển hóa không hoạt tính. Chất chuyển hóa và phức hợp kim loại–dimercaprol chủ yếu được đào thải qua nước tiểu; một phần nhỏ qua mật.
Giai đoạn I: Hấp thu
Hấp thu nhanh sau tiêm bắp sâu; nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được trong khoảng 30–60 phút.
Giai đoạn II: Phân bố
Phân bố rộng trong cơ thể, bao gồm khoang nội bào; nồng độ tương đối cao được ghi nhận tại gan, thận và não.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Dimercaprol tự do được chuyển hóa tại gan thông qua phản ứng glucuronid hóa thành các chất chuyển hóa không hoạt tính.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Chất chuyển hóa và phức hợp kim loại–dimercaprol chủ yếu được thải qua nước tiểu; một lượng nhỏ được đào thải qua mật.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận có thể làm tăng nguy cơ tích tụ phức hợp và độc tính trên thận. Phức hợp dimercaprol–kim loại có thể phân ly trong môi trường acid; vì vậy nhãn FDA khuyến cáo kiềm hóa nước tiểu, duy trì đủ dịch và theo dõi chức năng thận trong điều trị.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Dimercaprol
Dimercaprol thuộc nhóm thuốc giải độc đặc hiệu và chất tạo phức kim loại, mã ATC V03AB09. Thuốc được liệt kê trong WHO Electronic Essential Medicines List.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Hai nhóm sulfhydryl của dimercaprol liên kết với arsen, vàng, thủy ngân vô cơ và chì trong điều trị phối hợp, tạo thành phức hợp ổn định, tan trong nước và có thể được đào thải. Cơ chế này giúp làm giảm lượng kim loại tự do có khả năng gắn với các cấu trúc sinh học.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lý chính là tạo phức với kim loại nặng để thúc đẩy đào thải. Hiệu quả phụ thuộc vào loại kim loại, thời điểm bắt đầu điều trị và việc duy trì nồng độ dimercaprol phù hợp. Trong ngộ độc arsen cấp, điều trị tạo phức trong vài giờ đầu có thể giúp hạn chế tiến triển độc tính nhưng vẫn cần hồi sức và điều trị hỗ trợ tích cực.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Dimercaprol
Theo nhãn FDA sửa đổi tháng 3/2026, dimercaprol được chỉ định cho người lớn và trẻ em trong:
- Ngộ độc arsen.
- Ngộ độc vàng.
- Ngộ độc thủy ngân cấp khi điều trị được bắt đầu trong vòng 2 giờ sau khi nuốt.
- Ngộ độc chì cấp khi dùng đồng thời với edetate calcium disodium.
Thuốc không hiệu quả và không nên dùng cho ngộ độc thủy ngân mạn, ngộ độc chì mạn, ngộ độc antimon hoặc bismuth. Không dùng cho ngộ độc sắt, cadmi hoặc selen vì phức hợp tạo thành có thể độc hơn kim loại ban đầu.
Trong phơi nhiễm lewisite hoặc các hợp chất arsen hữu cơ dùng làm tác nhân hóa học, NIOSH mô tả dimercaprol tiêm bắp có thể được dùng cho biểu hiện toàn thân nhưng không có tác dụng đối với tổn thương khu trú ở da, mắt hoặc đường thở. Hướng dẫn EMA năm 2024 xếp dimercaprol toàn thân là lựa chọn thay thế khi các phương pháp ưu tiên khác không có sẵn. Đây là ứng dụng đặc biệt theo hướng dẫn độc chất học, không đồng nhất với chỉ định thường quy trong nhãn FDA.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn FDA sửa đổi tháng 3/2026, áp dụng cho người lớn và trẻ em, chỉ để tham khảo chuyên môn:
- Ngộ độc arsen hoặc vàng mức độ nhẹ: 2,5 mg/kg, 4 lần/ngày trong 2 ngày; 2 lần vào ngày thứ 3; sau đó 1 lần/ngày trong 10 ngày.
- Ngộ độc arsen hoặc vàng nặng: 3 mg/kg mỗi 4 giờ trong 2 ngày; 4 lần vào ngày thứ 3; sau đó 2 lần/ngày trong 10 ngày.
- Ngộ độc thủy ngân cấp: liều đầu 5 mg/kg; sau đó 2,5 mg/kg, 1–2 lần/ngày trong 10 ngày.
- Ngộ độc chì cấp: liều đầu 4 mg/kg dùng đơn độc; sau đó 3 mg/kg mỗi 4 giờ, phối hợp edetate calcium disodium tiêm tại vị trí khác. Thời gian 2–7 ngày tùy đáp ứng.
- Bệnh não do chì cấp: liều đầu 4 mg/kg dùng đơn độc; sau đó 4 mg/kg mỗi 4 giờ cùng edetate calcium disodium tại vị trí tiêm khác. Trường hợp ít nặng hơn có thể giảm xuống 3 mg/kg sau liều đầu. Thời gian 2–7 ngày tùy đáp ứng.
Không tự áp dụng các liều trên. Việc lựa chọn thuốc, liều, thời điểm và thời gian điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa độc chất quyết định.
Chỉ tiêm bắp sâu. Kiểm tra dung dịch về tiểu phân và đổi màu trước khi dùng. Thuốc có thể gây đau đáng kể khi tiêm. Khi phối hợp edetate calcium disodium, hai thuốc phải được tiêm tại các vị trí khác nhau. Cần điều trị hỗ trợ đồng thời, duy trì đủ dịch và kiềm hóa nước tiểu để giảm nguy cơ phức hợp kim loại–dimercaprol phân ly trong môi trường acid.
Cần đánh giá creatinin huyết thanh, ure máu và tổng phân tích nước tiểu trước điều trị; theo dõi chức năng thận thường xuyên, đặc biệt khi dùng kéo dài hoặc liều trên 3 mg/kg. Theo dõi protein niệu, tiểu máu, lượng nước tiểu, cân bằng dịch, huyết áp, nhịp tim, phản ứng quá mẫn và dấu hiệu tan máu. Người có nguy cơ thiếu G6PD nên được sàng lọc. Trong ngộ độc chì cần theo dõi nồng độ chì máu sau đợt điều trị và theo dõi công thức máu, chức năng gan, thận.
Cảnh báo và lưu ý về Dimercaprol
Theo nhãn FDA năm 2026, chống chỉ định trong:
- Dị ứng đậu phộng vì chế phẩm chứa dầu đậu phộng và có nguy cơ gây phản ứng quá mẫn nghiêm trọng.
- Đa số trường hợp suy gan, ngoại trừ vàng da sau ngộ độc arsen.
- Dùng đồng thời sản phẩm chứa sắt hoặc điều trị cho người đang bị ngộ độc sắt do nguy cơ hình thành phức hợp độc với thận.
Các phản ứng được ghi nhận gồm đau tại vị trí tiêm, sốt—đặc biệt ở trẻ em, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp và giảm tỷ lệ bạch cầu đa nhân. Một số người có thể bị đỏ, sưng hoặc áp xe vô khuẩn tại chỗ tiêm.
Các phản ứng nghiêm trọng gồm:
- Độc tính trên thận, có thể biểu hiện hoại tử ống thận cấp, protein niệu, tiểu máu, tăng ure hoặc creatinin, thiểu niệu và vô niệu.
- Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng ở người dị ứng đậu phộng, gồm phù mạch, co thắt phế quản, hạ huyết áp.
- Tan máu và thiếu máu tan máu nặng, có thể đe dọa tính mạng ở người thiếu G6PD.
- Áp xe vô khuẩn đau tại vị trí tiêm.
Dimercaprol phải được sử dụng trong môi trường có khả năng hồi sức và xử trí phản vệ. Cần khai thác tiền sử dị ứng đậu phộng, đánh giá chức năng thận, sàng lọc nguy cơ thiếu G6PD và duy trì đủ dịch. Không dùng trong suy thận cấp, thiểu niệu hoặc vô niệu. Người bệnh phải được theo dõi chặt khi dùng kéo dài, liều trên 3 mg/kg hoặc phối hợp thuốc độc thận. Điều trị ngộ độc kim loại cần hội chẩn bác sĩ độc chất hoặc trung tâm chống độc.
Liều vượt quá 5 mg/kg có thể gây buồn nôn, nôn, đau đầu, cảm giác bỏng ở môi–miệng–họng, co thắt hoặc đau họng–ngực–tay, viêm kết mạc, chảy nước mắt, co thắt mi mắt, chảy mũi, tăng tiết nước bọt, vã mồ hôi, đau bụng, co giật và sững sờ. Triệu chứng có thể bắt đầu trong vòng 30 phút và giảm trong khoảng 6 giờ. Có thể cân nhắc thuốc kháng histamin để giảm một số triệu chứng; cần liên hệ ngay trung tâm chống độc hoặc bác sĩ độc chất để được xử trí.
Bảo quản ở 20–25°C. Dùng ngay sau khi mở ống đơn liều và loại bỏ phần thuốc còn thừa.
Đối tượng đặc biệt
Hiệu quả và độ an toàn đã được xác lập theo nhãn FDA đối với trẻ bị ngộ độc arsen hoặc vàng, ngộ độc thủy ngân cấp trong vòng 2 giờ sau khi nuốt và ngộ độc chì cấp phối hợp edetate calcium disodium. Có thể cân nhắc dùng thuốc kháng histamin H1 trước tiêm. Sốt xảy ra ở khoảng 30% bệnh nhi, thường sau liều thứ hai hoặc thứ ba và có thể kéo dài trong suốt đợt điều trị.
Chưa có dữ liệu đầy đủ ở phụ nữ mang thai để đánh giá nguy cơ dị tật, sẩy thai hoặc các kết cục bất lợi; nghiên cứu sinh sản trên động vật cũng chưa được thực hiện theo nhãn FDA. Trong bối cảnh phơi nhiễm tác nhân hóa học, EMA khuyến nghị chỉ cân nhắc dimercaprol khi tình trạng đe dọa tính mạng. Quyết định phải do bác sĩ đánh giá lợi ích–nguy cơ.
Chưa có dữ liệu về sự hiện diện của dimercaprol hoặc chất chuyển hóa trong sữa mẹ, ảnh hưởng đối với trẻ bú mẹ hoặc quá trình tiết sữa. Hướng dẫn EMA về phơi nhiễm tác nhân hóa học khuyến nghị ngừng cho bú nếu có thể khi phải điều trị.
Chống chỉ định trong đa số trường hợp suy gan, ngoại trừ vàng da sau ngộ độc arsen. Không có phác đồ hiệu chỉnh liều theo mức độ suy gan được nêu trong nhãn FDA hiện hành.
Không dùng ở người suy thận cấp, thiểu niệu hoặc vô niệu. Suy thận có từ trước làm tăng nguy cơ chức năng thận xấu đi. Cần đánh giá và theo dõi chức năng thận thường xuyên; cân nhắc ngừng thuốc nếu xuất hiện suy thận cấp trong điều trị.
Tương tác thuốc của Dimercaprol
Không dùng đồng thời dimercaprol với thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc chế phẩm chứa sắt vì có thể hình thành phức hợp độc gây tổn thương thận nghiêm trọng. Nếu cần bổ sung sắt, nhãn FDA khuyến cáo chờ ít nhất 24 giờ sau liều dimercaprol cuối cùng. Edetate calcium disodium được phối hợp trong ngộ độc chì nhưng phải tiêm tại vị trí khác.
Thắc mắc về hoạt chất Dimercaprol
Dimercaprol là thuốc giải độc tạo phức kim loại, còn gọi là BAL hoặc British Anti-Lewisite. Thuốc gắn với một số kim loại nặng để tạo phức hợp có thể được đào thải khỏi cơ thể.
Theo nhãn FDA năm 2026, thuốc được dùng cho ngộ độc arsen, vàng, ngộ độc thủy ngân cấp nếu điều trị trong vòng 2 giờ sau khi nuốt và ngộ độc chì cấp khi phối hợp edetate calcium disodium.
Không. Thuốc chống chỉ định trong ngộ độc sắt vì có thể tạo phức hợp gây độc thận. Nhãn FDA cũng ghi rõ dimercaprol không hiệu quả và không nên dùng cho ngộ độc chì mạn.
Chế phẩm BAL in Oil chứa dầu đậu phộng, có thể gây phản ứng quá mẫn nghiêm trọng như nổi mề đay, phù mạch, co thắt phế quản hoặc hạ huyết áp. Dị ứng đậu phộng là chống chỉ định theo nhãn FDA hiện hành.
Không. Dimercaprol chỉ được tiêm bắp sâu, có nguy cơ gây phản vệ, độc thận, tăng huyết áp và tan máu. Thuốc phải được sử dụng trong cơ sở y tế dưới sự giám sát của bác sĩ và bác sĩ chuyên khoa độc chất.

