Block nhĩ thất độ 2 (Second-degree AV block) là tình trạng một số xung điện từ tâm nhĩ không truyền được xuống tâm thất, khiến thỉnh thoảng có sóng P không theo sau bởi phức bộ QRS. Bệnh gồm Mobitz I, trong đó khoảng PR dài dần trước khi rơi một nhịp, và Mobitz II, trong đó nhịp bị rơi đột ngột mà PR của các nhịp dẫn truyền gần như không đổi. Mobitz I tại nút nhĩ thất có thể lành tính, nhất là lúc ngủ hoặc ở người có trương lực phế vị cao. Mobitz II thường nằm thấp trong hệ His–Purkinje, có nguy cơ tiến triển thành block hoàn toàn và thường cần đánh giá máy tạo nhịp. Người bệnh có thể không triệu chứng hoặc mệt, chóng mặt, gần ngất, ngất và khó thở. Điện tâm đồ, Holter, rà soát thuốc, xét nghiệm và đánh giá bệnh tim nền giúp phân loại, tìm nguyên nhân và quyết định mức độ khẩn cấp.
Block nhĩ thất độ II là bệnh gì?
Block nhĩ thất độ II là rối loạn trong đó dẫn truyền từ nhĩ xuống thất thất bại từng lúc, nhưng chưa mất hoàn toàn như block độ III. Trên điện tâm đồ, một số sóng P không theo sau bởi QRS. Mobitz I, còn gọi là Wenckebach, thể hiện PR dài dần rồi rơi một nhịp, thường do nút nhĩ thất mệt dần. Mobitz II có PR của các nhịp dẫn truyền tương đối ổn định rồi bất ngờ mất QRS, thường phản ánh tổn thương dưới nút trong hệ His–Purkinje. Block 2:1 là cứ hai sóng P chỉ có một nhịp thất, nên không quan sát đủ chuỗi PR để phân loại chắc chắn. Ý nghĩa của block độ II phụ thuộc loại block, vị trí tổn thương, độ rộng QRS, triệu chứng, nguyên nhân và bệnh tim nền. Mobitz I không triệu chứng có thể theo dõi, trong khi Mobitz II hoặc block cao độ có thể tiến triển nhanh và thường cần tạo nhịp.

| Tên bệnh | Block nhĩ thất độ II |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Second-degree atrioventricular block |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Block AV độ II; block nhĩ–thất cấp II; Mobitz I; Mobitz II; block Wenckebach |
| Mã ICD-10 | I44.1 – Block nhĩ thất độ II. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; rối loạn nhịp và dẫn truyền |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nút nhĩ thất hoặc hệ His–Purkinje; một số xung từ tâm nhĩ không truyền được xuống tâm thất, làm nhịp thất chậm hoặc ngắt quãng. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn dẫn truyền không lây, có thể thoáng qua hoặc tiến triển; nguy cơ khác nhau rõ giữa Mobitz I và Mobitz II. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn block độ I; thường được phát hiện ở người cao tuổi, người có bệnh tim, dùng thuốc làm chậm dẫn truyền hoặc sau nhồi máu và phẫu thuật tim. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Block nhĩ thất độ II
Trong Mobitz I, thời gian dẫn truyền qua nút nhĩ thất kéo dài dần do khả năng phục hồi giảm sau mỗi xung, đến khi một xung bị chặn; sau khoảng nghỉ, nút hồi phục và chu kỳ lặp lại. Trong Mobitz II, một phần hệ His–Purkinje bị tổn thương nên có lúc xung không thể truyền xuống thất dù PR trước đó không dài thêm. Vì hệ dẫn truyền dưới nút ít dự phòng, tổn thương có thể lan rộng và gây block hoàn toàn. Khi nhiều nhịp thất bị rơi, tần số tim giảm, cung lượng tim và tưới máu não giảm, gây choáng hoặc ngất.
Phân loại chính gồm Mobitz I, Mobitz II, block 2:1 và block nhĩ thất cao độ khi có từ hai sóng P liên tiếp không dẫn truyền. QRS hẹp gợi ý vị trí tại nút nhưng không khẳng định; QRS rộng làm tăng khả năng tổn thương dưới nút. Phân loại chính xác rất quan trọng vì Mobitz II và block cao độ có nguy cơ tiến triển và chỉ định tạo nhịp khác Mobitz I sinh lý.
Block nhĩ thất độ II ít gặp trong cộng đồng khỏe mạnh. Mobitz I có thể xuất hiện khi ngủ, ở vận động viên hoặc do thuốc, trong khi Mobitz II thường gặp hơn ở người có thoái hóa hệ dẫn truyền, bệnh tim cấu trúc, sau nhồi máu hoặc phẫu thuật. Tần suất tăng theo tuổi. Dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam còn hạn chế.
Block hình thành khi một số xung điện bị chặn tại nút nhĩ thất hoặc hệ His–Purkinje. Không có đường lây. Thuốc, thiếu máu, viêm, xơ hóa hoặc tổn thương sau can thiệp làm giảm khả năng dẫn truyền và tạo các nhịp bị rơi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Block nhĩ thất độ II
Nguyên nhân gồm thoái hóa hệ dẫn truyền, thiếu máu hoặc nhồi máu cơ tim, viêm cơ tim, bệnh thâm nhiễm, bệnh tim bẩm sinh và tổn thương sau phẫu thuật hoặc thủ thuật. Thuốc như chẹn beta, digoxin, một số thuốc chẹn kênh canxi và thuốc chống loạn nhịp có thể gây hoặc làm nặng block. Rối loạn điện giải, suy giáp, tăng trương lực phế vị và một số nhiễm trùng cũng được xem xét. Mobitz II thường gợi ý bệnh cấu trúc của hệ His–Purkinje hơn là phản ứng sinh lý.
Tuổi cao, bệnh mạch vành, bệnh cơ tim, bệnh thần kinh cơ, tiền sử phẫu thuật tim và QRS rộng là yếu tố nguy cơ quan trọng. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm dùng phối hợp thuốc làm chậm dẫn truyền, rối loạn điện giải, thiếu oxy và bệnh tuyến giáp chưa kiểm soát. Tiền sử ngất làm tăng mức độ cần đánh giá khẩn.
Người cao tuổi, người sau nhồi máu, thay van hoặc phẫu thuật tim, người có bệnh cơ tim và người đang dùng nhiều thuốc ảnh hưởng nút nhĩ thất thuộc nhóm nguy cơ. Người có block 2:1, Mobitz II, QRS rộng, nhịp thoát chậm hoặc bệnh thần kinh cơ cần theo dõi chuyên khoa sát hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Block nhĩ thất độ II
Triệu chứng phụ thuộc số nhịp bị rơi, tần số nhịp thoát và bệnh nền. Mobitz I nhẹ có thể không gây khó chịu. Khi dẫn truyền thất bại nhiều hơn, người bệnh mệt, chóng mặt, giảm sức bền, gần ngất hoặc ngất. Các cơn có thể ngắt quãng nên điện tâm đồ giữa cơn có thể không ghi nhận.
- Mệt và giảm sức bền: do tần số thất không đáp ứng nhu cầu.
- Chóng mặt: xuất hiện khi nhịp bị rơi làm giảm tưới máu não.
- Gần ngất: cảm giác tối sầm hoặc mất thăng bằng thoáng qua.
- Nhịp chậm hoặc không đều: có thể được phát hiện khi đo mạch.
- Khó thở khi gắng sức: thường rõ hơn ở người có bệnh tim nền.
- Ngất đột ngột: gợi ý block cao độ hoặc nhịp thoát không ổn định.
- Đau ngực: cần loại trừ thiếu máu cơ tim, đặc biệt khi block mới xuất hiện.
- Lú lẫn hoặc co giật: có thể do giảm tưới máu não kéo dài.
- Suy tim cấp: hiếm nhưng có thể xảy ra khi nhịp thất quá chậm.
Nên đặt lịch khám: khi điện tâm đồ ghi nhận Mobitz I không triệu chứng hoặc nhịp thường xuyên chậm. Cần khám trong ngày: khi có chóng mặt, gần ngất, block 2:1 hoặc block mới xuất hiện sau thay đổi thuốc. Cần tái khám sớm: khi số nhịp rơi tăng, QRS rộng, xuất hiện mệt rõ hoặc đã được khuyến nghị đánh giá máy tạo nhịp.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi ngất, đau ngực, khó thở nặng, lú lẫn, co giật, da lạnh ẩm hoặc huyết áp thấp. Không tự lái xe. Không tự uống thêm hoặc ngừng đột ngột thuốc tim. Mobitz II, block cao độ hoặc block kèm mất ổn định có thể tiến triển thành block hoàn toàn và cần theo dõi, thuốc hoặc tạo nhịp khẩn tại cơ sở y tế.
Chẩn đoán Block nhĩ thất độ II
Điện tâm đồ là nền tảng để nhận diện nhịp bị rơi và phân biệt Mobitz I với Mobitz II. Holter, máy ghi sự kiện hoặc theo dõi nội trú được dùng khi block từng lúc. Bác sĩ đánh giá QRS, tần số thất, thuốc, nhồi máu cơ tim, bệnh cấu trúc và nguyên nhân chuyển hóa. Block 2:1 có thể cần nghiệm pháp hoặc thăm dò điện sinh lý trong trường hợp chọn lọc để xác định vị trí dẫn truyền.
Khám gồm mạch, huyết áp, tưới máu ngoại vi, nghe tim phổi và tìm dấu hiệu suy tim. Bác sĩ hỏi về ngất, đau ngực, thuốc, nhiễm trùng gần đây, bệnh thần kinh cơ và phẫu thuật tim. Mạch có thể chậm hoặc ngắt quãng, nhưng khám không đủ để phân loại block.
Điện giải, chức năng thận, tuyến giáp và nồng độ thuốc được cân nhắc. Dấu ấn tim cần thiết khi nghi nhồi máu hoặc viêm cơ tim. Xét nghiệm nhiễm trùng được chọn theo dịch tễ và triệu chứng. Kết quả giúp tìm nguyên nhân đảo ngược nhưng không thay thế điện tâm đồ liên tục.
Siêu âm tim đánh giá chức năng thất, bệnh van và cấu trúc. Chụp mạch vành hoặc đánh giá thiếu máu cơ tim được dùng khi block xuất hiện cùng đau ngực hoặc nhồi máu. Cộng hưởng từ tim có thể giúp phát hiện viêm, sẹo hoặc bệnh thâm nhiễm trong trường hợp chọn lọc.
Mobitz I được xác định khi PR dài dần qua các nhịp dẫn truyền trước khi một sóng P không có QRS, sau đó chu kỳ lặp lại. Mobitz II có PR tương đối cố định với sóng P bất ngờ không dẫn truyền. Block 2:1 có một QRS sau mỗi hai sóng P và không đủ thông tin để phân loại chỉ từ một chu kỳ. Cần loại trừ ngoại tâm thu bị che lấp và phân ly nhĩ thất.
Điều trị Block nhĩ thất độ II
Ưu tiên đánh giá huyết động và loại block. Nguyên nhân đảo ngược như thuốc, điện giải, thiếu máu cơ tim và suy giáp cần được xử lý. Mobitz I không triệu chứng tại nút có thể theo dõi. Mobitz II, block cao độ hoặc block không do nguyên nhân đảo ngược thường được khuyến nghị tạo nhịp vĩnh viễn vì nguy cơ tiến triển, kể cả khi triệu chứng chưa rõ. Trường hợp mất ổn định cần nhập viện và tạo nhịp tạm thời nếu cần.
Thuốc không sửa được tổn thương hệ His–Purkinje. Trong cấp cứu, nhân viên y tế có thể dùng thuốc tăng nhịp tạm thời nhưng hiệu quả không đồng đều, đặc biệt ở block dưới nút. Điều chỉnh thuốc làm chậm dẫn truyền phải do bác sĩ thực hiện. Điều trị nhồi máu, viêm, rối loạn điện giải hoặc suy giáp theo nguyên nhân.
Thuốc không sửa được tổn thương hệ His–Purkinje. Trong cấp cứu, nhân viên y tế có thể dùng thuốc tăng nhịp tạm thời nhưng hiệu quả không đồng đều, đặc biệt ở block dưới nút. Điều chỉnh thuốc làm chậm dẫn truyền phải do bác sĩ thực hiện. Điều trị nhồi máu, viêm, rối loạn điện giải hoặc suy giáp theo nguyên nhân.
Tạo nhịp tạm thời qua da hoặc đường tĩnh mạch được dùng khi block gây mất ổn định hoặc có nguy cơ tiến triển trong bệnh cấp. Máy tạo nhịp vĩnh viễn là điều trị chính cho Mobitz II, block cao độ và nhiều trường hợp có triệu chứng. Loại máy phụ thuộc nhịp xoang, chức năng thất và mức độ dự kiến phải tạo nhịp.
Phòng té ngã, tránh lái xe khi có gần ngất, mang danh sách thuốc và tuân thủ theo dõi là các biện pháp quan trọng. Người chờ đặt máy cần biết dấu hiệu mất ổn định. Sau cấy máy, chăm sóc vết mổ và tránh va đập vùng thiết bị theo hướng dẫn.
Người được theo dõi bảo tồn cần điện tâm đồ hoặc Holter theo lịch và báo ngay khi có ngất. Sau điều chỉnh thuốc, đánh giá lại dẫn truyền và triệu chứng. Người có máy tạo nhịp cần kiểm tra pin, điện cực, tỷ lệ tạo nhịp và biến cố loạn nhịp. Sốt, sưng đỏ vết mổ hoặc ngất lại cần khám sớm.
Block do thuốc, điện giải hoặc viêm có thể hồi phục sau khi nguyên nhân được xử lý, nhưng thời gian thay đổi. Mobitz II do thoái hóa thường không hồi phục và cần điều trị lâu dài bằng máy tạo nhịp. Trong bệnh cấp hoặc sau phẫu thuật, bác sĩ theo dõi quá trình hồi phục trước khi quyết định thiết bị vĩnh viễn khi an toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Block độ II có thể gây ngất, té ngã, chấn thương, suy tim và giảm tưới máu cơ quan. Mobitz II hoặc block cao độ có thể tiến triển thành block nhĩ thất hoàn toàn hoặc ngừng tim. Biến chứng của tạo nhịp gồm chảy máu, nhiễm trùng, tràn khí màng phổi, di lệch điện cực và vấn đề thiết bị.
Mobitz I tại nút, không triệu chứng và không có bệnh tim thường có tiên lượng tốt. Mobitz II và block cao độ có nguy cơ tiến triển đáng kể nhưng tiên lượng cải thiện khi được tạo nhịp đúng chỉ định. Bệnh tim nền, chức năng thất và nguyên nhân cấp như nhồi máu quyết định kết quả lâu dài.
Block do thuốc hoặc rối loạn điện giải có thể tái phát nếu yếu tố quay lại. Mobitz I do trương lực phế vị có thể xuất hiện từng lúc, nhất là khi ngủ. Mobitz II do bệnh dẫn truyền thường kéo dài hoặc tiến triển. Sau đặt máy, triệu chứng có thể tái do nguyên nhân khác và cần kiểm tra thiết bị.
Không phòng hoàn toàn được block do thoái hóa. Có thể giảm nguy cơ bằng dùng thuốc đúng hướng dẫn, tránh tự phối hợp thuốc làm chậm nhịp, kiểm soát bệnh mạch vành, điều chỉnh điện giải và khám sớm khi có ngất. Người có bệnh dẫn truyền cần tuân thủ theo dõi để ngăn biến cố do tiến triển.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Block nhĩ thất độ II
Người có Mobitz II, block cao độ, chóng mặt hoặc ngất nên tránh lái xe, bơi một mình, làm việc trên cao và tập nặng trước khi được điều trị. Mobitz I không triệu chứng có thể hoạt động theo đánh giá bác sĩ. Sau đặt máy, trở lại vận động theo thời gian lành vết mổ và bệnh tim nền.
Ghi mạch, huyết áp, thời điểm chóng mặt và thuốc đã dùng. Thiết bị đeo có thể ghi nhịp chậm nhưng không luôn phân loại được block. Không chờ thiết bị báo lại nếu có ngất hoặc đau ngực. Người có máy tạo nhịp nên tuân thủ theo dõi từ xa nếu được cung cấp.
- Không trì hoãn cấp cứu khi ngất hoặc tụt huyết áp.
- Không tự dừng thuốc tim mà chưa được hướng dẫn.
- Không lái xe khi còn cơn gần ngất.
- Không coi Mobitz II là tình trạng lành tính chỉ vì chưa có triệu chứng.
- Không dùng thực phẩm chức năng thay thế máy tạo nhịp khi có chỉ định.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Block độ II ở trẻ có thể liên quan bệnh tim bẩm sinh, viêm, bệnh tự miễn của mẹ hoặc sau phẫu thuật tim. Mobitz I khi ngủ có thể lành tính ở một số trẻ, nhưng Mobitz II, block 2:1 kéo dài, nhịp chậm có triệu chứng hoặc giảm chức năng tim cần chuyên khoa tim mạch nhi và đánh giá tạo nhịp.
Người cao tuổi dễ có thoái hóa hệ dẫn truyền, bệnh tim và đa thuốc. Biểu hiện có thể là té ngã, lú lẫn hoặc mệt. Cần rà soát thuốc và chức năng thận, nhưng không trì hoãn máy tạo nhịp khi Mobitz II hoặc block cao độ có chỉ định. Mục tiêu điều trị chú trọng phòng ngất và duy trì độc lập.
Block độ II trong thai kỳ cần phân loại chính xác và phối hợp tim mạch–sản khoa. Mobitz I không triệu chứng có thể theo dõi, còn Mobitz II hoặc triệu chứng huyết động có thể cần tạo nhịp. Thuốc và chẩn đoán hình ảnh được lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ cho mẹ và thai; không tự ngừng thuốc.
Máy tạo nhịp không cản trở cho bú. Thuốc dùng trong bệnh cấp hoặc điều trị bệnh nền cần đánh giá khả năng bài tiết qua sữa. Không mặc định phải ngừng cho bú; bác sĩ lựa chọn hoạt chất và thời điểm phù hợp.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ viêm cơ tim, nhiễm trùng và rối loạn điện giải gây block. Block mới kèm sốt, đau ngực hoặc tụt huyết áp cần đánh giá khẩn. Nếu cấy máy, nguy cơ nhiễm trùng thiết bị cần được kiểm soát và theo dõi sát.
Bệnh mạch vành, suy tim, bệnh cơ tim, bệnh thận và bệnh thần kinh cơ ảnh hưởng nguy cơ tiến triển và lựa chọn thiết bị. Thuốc cần thiết cho bệnh nền có thể làm block nặng hơn; kế hoạch điều trị phải phối hợp thay vì tự ngừng. Chức năng thất ảnh hưởng phương thức tạo nhịp lâu dài.
Block độ II có thể xuất hiện sau phẫu thuật van, phẫu thuật tim bẩm sinh hoặc can thiệp gần hệ dẫn truyền. Một số trường hợp do phù nề sẽ hồi phục, nhưng Mobitz II hoặc block kéo dài cần đánh giá máy vĩnh viễn. Theo dõi nội trú giúp quyết định thời điểm an toàn.
Câu hỏi thường gặp về Block nhĩ thất độ II
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc loại block. Mobitz I tại nút nhĩ thất, không triệu chứng và không có bệnh tim thường có nguy cơ thấp. Mobitz II, block 2:1 nghi dưới nút hoặc block cao độ có thể tiến triển thành block hoàn toàn và gây ngất, tụt huyết áp hoặc ngừng tim. QRS rộng, bệnh tim cấu trúc và ngất làm tăng mức độ lo ngại. Vì phân loại trên điện tâm đồ có thể khó, người bệnh không nên tự suy luận từ tên ghi trên máy hoặc phiếu khám.
Mobitz II và block nhĩ thất cao độ không do nguyên nhân đảo ngược thường được khuyến nghị máy tạo nhịp vì nguy cơ tiến triển, kể cả khi triệu chứng chưa rõ. Mobitz I không triệu chứng có thể chỉ cần theo dõi nếu vị trí tại nút và nguy cơ thấp. Block 2:1 cần đánh giá thêm trước quyết định. Bác sĩ cũng xem xét thuốc, nhồi máu, điện giải, chức năng tim và tuổi. Máy tạo nhịp không được quyết định chỉ từ một ảnh điện tâm đồ đơn lẻ không có bối cảnh.
Mobitz I có khoảng PR dài dần qua từng nhịp rồi một sóng P bị rơi, sau đó chu kỳ bắt đầu lại. Loại này thường nằm ở nút nhĩ thất và có thể lành tính trong bối cảnh phù hợp. Mobitz II có PR của các nhịp dẫn truyền gần như không đổi, sau đó QRS mất đột ngột; thường phản ánh bệnh hệ His–Purkinje và nguy cơ tiến triển cao hơn. Block 2:1 không đủ chuỗi để quan sát quy luật nên không thể luôn phân loại ngay.
Block có thể hồi phục nếu do thuốc, rối loạn điện giải, thiếu máu cơ tim tạm thời, viêm hoặc phù nề sau phẫu thuật. Mobitz I do tăng trương lực phế vị cũng có thể xuất hiện từng lúc. Mobitz II do thoái hóa hoặc tổn thương hệ His–Purkinje thường không tự hết và có thể tiến triển. Vì không thể biết nguyên nhân chỉ từ triệu chứng, người bệnh cần đánh giá y tế thay vì chờ đợi, đặc biệt khi có ngất, đau ngực hoặc khó thở.
Trước khi phân loại và điều trị, người có chóng mặt, gần ngất, Mobitz II hoặc block cao độ nên tránh tập nặng, bơi một mình và hoạt động có nguy cơ chấn thương. Mobitz I không triệu chứng có thể vận động sau khi bác sĩ xác định nguy cơ thấp. Sau đặt máy tạo nhịp, đa số có thể trở lại hoạt động theo hướng dẫn về vết mổ, loại thể thao và bệnh tim nền. Không nên tự thử sức bằng bài tập cường độ cao để đánh giá block.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

