Block nhĩ thất độ I là tình trạng mọi xung điện từ tâm nhĩ vẫn dẫn xuống tâm thất nhưng mất thời gian lâu hơn bình thường. Trên điện tâm đồ, biểu hiện điển hình là khoảng PR kéo dài và mỗi sóng P vẫn đi kèm một phức bộ QRS. Phần lớn người bệnh không có triệu chứng, không cần điều trị đặc hiệu và chỉ phát hiện tình cờ. Tuy nhiên, block mới xuất hiện, khoảng PR rất dài, kèm ngất, suy tim, bệnh cơ tim, bệnh thần kinh cơ hoặc dùng thuốc ảnh hưởng dẫn truyền cần được đánh giá kỹ hơn. Nguyên nhân có thể là tăng trương lực phế vị, thoái hóa hệ dẫn truyền, thiếu máu cơ tim, viêm, rối loạn điện giải hoặc thuốc như chẹn beta, digoxin và một số thuốc chẹn kênh canxi. Theo dõi tập trung vào triệu chứng, điện tâm đồ và nguy cơ tiến triển, thay vì điều trị chỉ vì một kết quả PR kéo dài.
Block nhĩ thất độ I là bệnh gì?
Block nhĩ thất độ I là sự chậm dẫn truyền xung điện từ tâm nhĩ đến tâm thất, thường tại nút nhĩ thất nhưng đôi khi nằm thấp hơn trong hệ His–Purkinje. Khác với block độ II hoặc III, không có xung nhĩ nào bị chặn hoàn toàn: mỗi sóng P vẫn theo sau bởi một phức bộ QRS. Trên điện tâm đồ người lớn, khoảng PR dài hơn 200 mili giây được dùng để xác định. Tên gọi “block” có thể gây hiểu nhầm vì dẫn truyền không mất mà chỉ chậm. Ở người khỏe, vận động viên hoặc trong giấc ngủ, tình trạng này có thể do trương lực phế vị và lành tính. Ở người cao tuổi, người có bệnh tim hoặc block mới xuất hiện, nó có thể là dấu hiệu thoái hóa hệ dẫn truyền hoặc tác dụng thuốc. Ý nghĩa lâm sàng phụ thuộc độ dài PR, vị trí chậm dẫn truyền, triệu chứng, độ rộng QRS và bệnh nền.

| Tên bệnh | Block nhĩ thất độ I |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | First-degree atrioventricular block |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Block AV độ I; block nhĩ–thất cấp I; kéo dài dẫn truyền nhĩ thất; first-degree AV block |
| Mã ICD-10 | I44.0 – Block nhĩ thất độ I. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tim mạch; rối loạn nhịp và dẫn truyền |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nút nhĩ thất và hệ His–Purkinje; ảnh hưởng chủ yếu đến thời gian dẫn truyền xung điện từ nhĩ xuống thất. |
| Tính chất bệnh | Rối loạn dẫn truyền không lây, thường mạn tính hoặc thoáng qua; đa số không gây triệu chứng nhưng có thể phản ánh bệnh hệ dẫn truyền hoặc tác dụng thuốc. |
| Mức độ phổ biến | Tương đối thường gặp, đặc biệt ở người cao tuổi, vận động viên, người có trương lực phế vị cao và người dùng thuốc làm chậm dẫn truyền nhĩ thất. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Block nhĩ thất độ I
Xung điện từ nút xoang lan qua nhĩ rồi đến nút nhĩ thất. Khi tế bào nút nhĩ thất phục hồi chậm hơn hoặc hệ His–Purkinje dẫn truyền suy giảm, thời gian từ khử cực nhĩ đến khử cực thất kéo dài. Nếu PR chỉ tăng nhẹ, sự phối hợp co bóp thường vẫn hiệu quả. Khi PR rất dài, nhĩ có thể co quá sớm so với thất, làm giảm đổ đầy thất và tăng áp lực tĩnh mạch, gây triệu chứng giống hội chứng máy tạo nhịp. Tổn thương thấp dưới nút nhĩ thất thường đáng lưu ý hơn vì có khả năng tiến triển thành block cao độ.
Block độ I có thể được mô tả theo mức kéo dài PR, QRS hẹp hoặc rộng và vị trí nghi ngờ tại nút nhĩ thất hay dưới nút. Block sinh lý do trương lực phế vị thường có QRS hẹp và thay đổi theo hoạt động. Block kèm QRS rộng, bệnh thần kinh cơ hoặc bệnh tim cấu trúc cần đánh giá nguy cơ sâu hơn. Không có phân loại mức độ chuẩn chỉ dựa vào PR để tự quyết định điều trị.
Block nhĩ thất độ I có thể gặp ở người khỏe, vận động viên và người lớn tuổi. Tần suất tăng theo tuổi và ở người có bệnh tim, tăng huyết áp hoặc dùng thuốc ảnh hưởng nút nhĩ thất. Nhiều trường hợp được phát hiện tình cờ trong khám sức khỏe. Dữ liệu Việt Nam ở cộng đồng còn hạn chế và phụ thuộc quần thể được khảo sát.
Tình trạng hình thành khi xung điện bị chậm tại nút nhĩ thất hoặc hệ dẫn truyền phía dưới. Không có đường lây. Các yếu tố thần kinh tự chủ, thuốc và tổn thương mô dẫn truyền làm tăng thời gian truyền xung từ nhĩ xuống thất.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Block nhĩ thất độ I
Nguyên nhân gồm tăng trương lực phế vị, thoái hóa hệ dẫn truyền, bệnh mạch vành, viêm cơ tim, bệnh thâm nhiễm, bệnh tim bẩm sinh, sau phẫu thuật hoặc can thiệp tim. Thuốc thường liên quan là chẹn beta, digoxin, một số thuốc chẹn kênh canxi và thuốc chống loạn nhịp. Rối loạn điện giải và bệnh nhiễm trùng đặc hiệu cũng có thể góp phần. Cần phân biệt block ổn định lâu năm với block mới xuất hiện trong bệnh cấp.
Tuổi cao, tiền sử nhồi máu, bệnh cơ tim, phẫu thuật tim và bệnh hệ dẫn truyền là yếu tố không dễ thay đổi. Yếu tố có thể điều chỉnh gồm phối hợp nhiều thuốc làm chậm dẫn truyền, rối loạn điện giải và kiểm soát chưa tốt bệnh tim nền. Vận động viên có thể có PR dài do thích nghi sinh lý mà không tăng nguy cơ tương tự người có bệnh cấu trúc.
Người cao tuổi, người có QRS rộng, bệnh thần kinh cơ, bệnh cơ tim, sau thay van hoặc phẫu thuật tim và người đang dùng nhiều thuốc ảnh hưởng nút nhĩ thất cần theo dõi kỹ. Người có ngất hoặc tiền ngất không nên quy triệu chứng cho block độ I trước khi loại trừ block cao độ và loạn nhịp khác.
Triệu chứng và dấu hiệu của Block nhĩ thất độ I
Đa số không có triệu chứng. Khi PR rất dài hoặc có bệnh tim nền, người bệnh có thể mệt, khó thở khi gắng sức, hồi hộp hoặc cảm giác đập vùng cổ do co bóp nhĩ không đồng bộ. Ngất không điển hình cho block độ I đơn thuần và cần tìm nguyên nhân khác hoặc sự tiến triển của block.
- Không triệu chứng: tình trạng thường được phát hiện tình cờ trên điện tâm đồ.
- Mệt khi gắng sức: có thể xảy ra khi khoảng PR rất dài làm giảm hiệu quả đổ đầy tim.
- Hồi hộp nhẹ: người bệnh cảm nhận sự phối hợp nhịp không bình thường nhưng không đặc hiệu.
- Khó chịu vùng cổ hoặc ngực: đôi khi liên quan co bóp nhĩ xảy ra gần thời điểm đóng van nhĩ thất.
- Khó thở: thường cần tìm thêm suy tim hoặc bệnh van tim.
- Chóng mặt: không điển hình nếu chỉ có block độ I và cần theo dõi nhịp dài ngày.
- Ngất: gợi ý block cao độ, rối loạn nhịp khác hoặc nguyên nhân ngoài tim.
Nên đặt lịch khám: khi điện tâm đồ lần đầu ghi nhận PR kéo dài, đặc biệt nếu đang dùng thuốc làm chậm nhịp. Cần khám trong ngày: khi có chóng mặt, mệt tăng nhanh, nhịp chậm rõ hoặc block xuất hiện trong bối cảnh đau ngực và nhiễm trùng. Cần tái khám sớm: khi PR dài thêm, QRS rộng hơn hoặc xuất hiện ngất, gần ngất.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi có ngất, đau ngực kéo dài, khó thở nặng, lú lẫn, da lạnh ẩm hoặc huyết áp thấp. Block độ I đơn thuần hiếm khi gây mất ổn định, vì vậy các dấu hiệu này có thể phản ánh nhồi máu cơ tim, block cao độ hoặc bệnh tim khác. Không tự lái xe khi đang choáng và không tự ngừng thuốc đột ngột.
Chẩn đoán Block nhĩ thất độ I
Điện tâm đồ xác định khoảng PR kéo dài và mọi sóng P đều dẫn xuống thất. Bác sĩ so sánh với điện tâm đồ cũ, đánh giá độ rộng QRS, triệu chứng, thuốc và bệnh tim nền. Holter được dùng khi nghi block thay đổi hoặc có chóng mặt, ngất. Xét nghiệm và siêu âm tim chỉ định theo bối cảnh để tìm nguyên nhân có thể đảo ngược hoặc bệnh cấu trúc.
Khám gồm đo mạch, huyết áp, nghe tim, tìm tiếng thổi và dấu hiệu suy tim. Bác sĩ hỏi về ngất, khả năng gắng sức, thuốc tim, bệnh thần kinh cơ và tiền sử phẫu thuật. Block độ I thường không tạo dấu hiệu khám đặc hiệu; khám chủ yếu giúp tìm bệnh nền.
Xét nghiệm điện giải, chức năng thận, tuyến giáp và nồng độ thuốc được cân nhắc khi có nguy cơ. Dấu ấn tim được làm nếu block mới xuất hiện cùng đau ngực hoặc nghi viêm cơ tim. Không cần xét nghiệm mở rộng cho mọi trường hợp ổn định không triệu chứng.
Siêu âm tim được chỉ định khi có tiếng thổi, suy tim, QRS rộng hoặc bệnh tim đã biết. Cộng hưởng từ tim hay phương tiện khác chỉ dùng khi nghi viêm, thâm nhiễm hoặc bệnh cơ tim. Chẩn đoán block dựa vào điện tâm đồ chứ không dựa trên hình ảnh.
Tiêu chuẩn điện tâm đồ là khoảng PR lớn hơn 200 mili giây, tương đối cố định, với dẫn truyền 1:1 từ mỗi sóng P xuống phức bộ QRS. Cần phân biệt với phân ly nhĩ thất, nhịp nối và sóng P bị che lấp. Khoảng PR rất dài hoặc kèm QRS rộng làm thay đổi đánh giá nguy cơ nhưng không tự động là chỉ định máy tạo nhịp.
Điều trị Block nhĩ thất độ I
Phần lớn trường hợp không triệu chứng chỉ cần theo dõi và điều chỉnh nguyên nhân. Rà soát thuốc, điện giải, bệnh tuyến giáp và thiếu máu cơ tim nếu phù hợp. Điều trị bệnh nền quan trọng hơn rút ngắn PR bằng mọi giá. Máy tạo nhịp chỉ được cân nhắc hiếm khi triệu chứng liên quan rõ với PR rất dài hoặc khi có bệnh dẫn truyền tiến triển đặc biệt.
Không có thuốc đặc hiệu để chữa block độ I. Bác sĩ có thể điều chỉnh thuốc làm chậm dẫn truyền nếu lợi ích không còn vượt nguy cơ, nhưng cần cân nhắc bệnh đang điều trị. Không tự dừng chẹn beta, digoxin hoặc thuốc chống loạn nhịp. Điều trị điện giải, thiếu máu cơ tim hay viêm được thực hiện theo nguyên nhân.
Không có thuốc đặc hiệu để chữa block độ I. Bác sĩ có thể điều chỉnh thuốc làm chậm dẫn truyền nếu lợi ích không còn vượt nguy cơ, nhưng cần cân nhắc bệnh đang điều trị. Không tự dừng chẹn beta, digoxin hoặc thuốc chống loạn nhịp. Điều trị điện giải, thiếu máu cơ tim hay viêm được thực hiện theo nguyên nhân.
Máy tạo nhịp vĩnh viễn rất hiếm khi cần cho block độ I đơn độc. Có thể cân nhắc khi PR quá dài gây triệu chứng kiểu mất đồng bộ nhĩ–thất hoặc khi tồn tại bệnh dẫn truyền tiến triển và chỉ định khác. Tạo nhịp tạm thời không phải điều trị thường quy cho block độ I ổn định.
Duy trì hoạt động phù hợp, kiểm soát bệnh tim nền và mang danh sách thuốc khi khám là biện pháp chính. Người có chóng mặt nên phòng té ngã và tránh lái xe cho đến khi đánh giá xong. Không cần hạn chế sinh hoạt chỉ vì một kết quả PR dài nếu bác sĩ xác định nguy cơ thấp.
Theo dõi điện tâm đồ định kỳ theo nguy cơ, triệu chứng mới, độ rộng QRS và thay đổi thuốc. Người có bệnh tim cấu trúc hoặc bệnh thần kinh cơ có thể cần theo dõi sát hơn. Cần báo bác sĩ khi xuất hiện ngất, giảm sức bền rõ hoặc nhịp chậm tăng.
Block do thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa có thể cải thiện sau xử lý nguyên nhân. Block do thoái hóa có thể ổn định nhiều năm hoặc tiến triển chậm. Vì phần lớn không cần điều trị đặc hiệu, thời gian theo dõi được cá thể hóa; không có mốc cố định áp dụng cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng trực tiếp hiếm gặp. PR rất dài có thể làm giảm hiệu quả huyết động và gây triệu chứng. Một số người, đặc biệt có bệnh hệ dẫn truyền, có thể tiến triển sang block độ cao hơn hoặc tăng nguy cơ rung nhĩ theo thời gian. Biến chứng điều trị chủ yếu liên quan điều chỉnh thuốc hoặc thủ thuật không cần thiết.
Tiên lượng thường tốt ở người trẻ, không triệu chứng, QRS hẹp và tim bình thường. Ở người lớn tuổi hoặc có bệnh tim, block độ I có thể là dấu hiệu của bệnh dẫn truyền lan rộng nên cần theo dõi. Tiên lượng phụ thuộc bệnh nền hơn là độ dài PR đơn độc.
Khoảng PR có thể trở lại bình thường nếu nguyên nhân là thuốc hoặc trương lực phế vị, nhưng cũng có thể kéo dài dai dẳng. Tình trạng có thể tái xuất hiện khi dùng lại thuốc hoặc khi bệnh dẫn truyền tiến triển. Theo dõi định kỳ giúp phát hiện thay đổi nhưng không cần kiểm tra quá mức ở người nguy cơ thấp.
Không ngăn được hoàn toàn block do tuổi và xơ hóa. Có thể giảm nguy cơ nặng lên bằng dùng thuốc đúng chỉ định, tránh tự phối hợp nhiều thuốc làm chậm dẫn truyền, điều trị bệnh mạch vành và rối loạn điện giải, đồng thời đi khám khi có ngất hoặc nhịp chậm mới xuất hiện.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Block nhĩ thất độ I
Không có thực phẩm làm ngắn khoảng PR. Chế độ ăn nên hỗ trợ kiểm soát huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim và chức năng thận. Không tự bổ sung điện giải hoặc dùng chất kích thích để thay đổi nhịp. Rượu và caffeine không phải nguyên nhân phổ biến trực tiếp nhưng nên dùng ở mức phù hợp.
Người không triệu chứng thường có thể vận động bình thường. Vận động viên có block độ I do trương lực phế vị thường không cần hạn chế nếu đánh giá tim bình thường. Cần tạm dừng tập nặng nếu có chóng mặt, ngất, đau ngực hoặc block tăng lên khi gắng sức.
Có thể theo dõi mạch và ghi triệu chứng, nhưng không thể đo khoảng PR bằng máy đo huyết áp. Thiết bị điện tâm đồ cá nhân có thể cung cấp bản ghi để bác sĩ xem, song không thay thế điện tâm đồ 12 chuyển đạo. Không cần đo liên tục nếu không có triệu chứng.
- Không tự ngừng thuốc tim vì thấy PR kéo dài.
- Không coi ngất là biểu hiện bình thường của block độ I.
- Không dùng chất kích thích để cố rút ngắn dẫn truyền.
- Không tự kết luận cần máy tạo nhịp từ một điện tâm đồ.
- Không bỏ tái khám nếu QRS rộng hoặc có bệnh tim nền.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Block độ I ở trẻ có thể gặp do trương lực phế vị, thuốc, viêm hoặc sau phẫu thuật tim bẩm sinh. Trẻ không triệu chứng và tim bình thường thường chỉ cần theo dõi. PR thay đổi theo tuổi nên cần bác sĩ tim mạch nhi diễn giải; ngất, giảm khả năng vận động hoặc QRS rộng cần đánh giá sâu hơn.
Ở người cao tuổi, block độ I dễ liên quan xơ hóa hệ dẫn truyền và đa thuốc. Triệu chứng có thể là mệt, té ngã hoặc giảm vận động. Cần rà soát chức năng thận, thuốc và QRS, đồng thời cân bằng nguy cơ điều chỉnh thuốc với lợi ích kiểm soát bệnh tim nền.
Block độ I ổn định, không triệu chứng thường chỉ cần theo dõi trong thai kỳ. Block mới xuất hiện, kèm bệnh tim bẩm sinh, viêm hoặc triệu chứng cần đánh giá tim mạch–sản khoa. Không tự ngừng thuốc; lựa chọn theo dõi và điều trị dựa trên huyết động mẹ và bệnh nền.
Bản thân block độ I không cản trở cho con bú. Nếu cần điều chỉnh thuốc, bác sĩ cân nhắc khả năng bài tiết qua sữa và lợi ích điều trị cho mẹ. Không mặc định phải ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc.
Người suy giảm miễn dịch có thể xuất hiện block do viêm cơ tim, nhiễm trùng, rối loạn điện giải hoặc tương tác thuốc. Block mới kèm sốt, đau ngực hoặc khó thở cần khám sớm hơn. Điều trị tập trung nguyên nhân và theo dõi tiến triển dẫn truyền.
Bệnh mạch vành, suy tim, bệnh cơ tim, bệnh thận và bệnh thần kinh cơ làm tăng ý nghĩa của block. Thuốc điều trị bệnh nền có thể kéo dài PR nhưng vẫn cần thiết. Kế hoạch phải cân bằng kiểm soát bệnh nền, triệu chứng và nguy cơ tiến triển.
Block độ I có thể xuất hiện sau phẫu thuật tim do phù nề hoặc tổn thương hệ dẫn truyền. Nhiều trường hợp thoáng qua nhưng cần theo dõi vì có thể tiến triển. Sau phẫu thuật ngoài tim, block mới xuất hiện cần rà soát thuốc, điện giải và thiếu oxy.
Câu hỏi thường gặp về Block nhĩ thất độ I
Đa số trường hợp block nhĩ thất độ I không nguy hiểm và không gây triệu chứng, nhất là ở người trẻ hoặc vận động viên có tim bình thường. Mức độ đáng lưu ý tăng khi khoảng PR rất dài, QRS rộng, block mới xuất hiện, có bệnh tim cấu trúc hoặc người bệnh chóng mặt, ngất và giảm khả năng gắng sức. Ngất không nên được giải thích đơn giản bằng block độ I vì có thể tồn tại block cao độ hoặc loạn nhịp khác. Đánh giá nguy cơ cần điện tâm đồ, bệnh sử và đôi khi theo dõi dài ngày.
Phần lớn không cần điều trị đặc hiệu. Bác sĩ thường rà soát thuốc, điện giải, tuyến giáp và bệnh tim nền, sau đó theo dõi. Nếu thuốc làm kéo dài dẫn truyền nhưng vẫn cần thiết, quyết định điều chỉnh phải cá thể hóa. Máy tạo nhịp chỉ được cân nhắc trong tình huống hiếm như PR rất dài gây triệu chứng rõ hoặc có bệnh dẫn truyền tiến triển và chỉ định khác. Không nên tự ngừng thuốc hoặc tìm cách làm nhịp nhanh lên.
Nguy cơ tiến triển phụ thuộc vị trí chậm dẫn truyền và bệnh nền. Block tại nút nhĩ thất ở người khỏe thường ổn định. Nguy cơ cao hơn khi QRS rộng, có bệnh cơ tim, bệnh thần kinh cơ, tiền sử phẫu thuật hoặc bằng chứng tổn thương hệ His–Purkinje. Không thể dự đoán chỉ từ một khoảng PR. Bác sĩ có thể hẹn điện tâm đồ định kỳ hoặc Holter nếu có triệu chứng. Ngất, nhịp chậm tăng hoặc thay đổi QRS là lý do tái khám sớm.
Người không triệu chứng, tim bình thường và được đánh giá nguy cơ thấp thường có thể tập thể dục. Ở vận động viên, PR kéo dài có thể giảm khi vận động do trương lực phế vị giảm. Tuy nhiên, cần dừng tập và khám nếu có chóng mặt, ngất, đau ngực, khó thở hoặc block nặng hơn khi gắng sức. Người có bệnh tim cấu trúc, QRS rộng hoặc bệnh thần kinh cơ cần hướng dẫn riêng trước hoạt động cường độ cao.
Thông thường không. Vì mọi xung nhĩ vẫn dẫn xuống thất, block độ I đơn độc hiếm khi cần máy. Thiết bị chỉ được cân nhắc khi PR rất dài gây mất đồng bộ nhĩ–thất và triệu chứng được chứng minh liên quan, hoặc khi người bệnh có rối loạn dẫn truyền khác kèm chỉ định tạo nhịp. Quyết định không dựa vào một con số PR duy nhất. Máy tạo nhịp cũng có rủi ro, nên lợi ích phải rõ ràng trước khi thực hiện.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

