Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp là bệnh cơ tim di truyền trong đó mô cơ tim, ban đầu thường ở thất phải, dần được thay thế bởi mô xơ và mỡ. Quá trình này tạo nền cho ngoại tâm thu thất, nhịp nhanh thất và rung thất; rối loạn nhịp có thể xuất hiện trước khi tim giãn hoặc suy rõ. Người bệnh có thể hồi hộp, chóng mặt, ngất, đau ngực, khó thở hoặc ngừng tim, nhất là khi gắng sức.
Bệnh không lây và thường liên quan các gene cấu trúc liên kết giữa tế bào cơ tim. Điện tâm đồ, Holter, siêu âm, cộng hưởng từ tim, tiền sử gia đình và xét nghiệm gene được phối hợp để chẩn đoán. Điều trị tập trung vào giảm nguy cơ đột tử, kiểm soát loạn nhịp, hạn chế vận động cường độ cao và điều trị suy tim. Người thân bậc một có thể cần sàng lọc định kỳ dù chưa có triệu chứng.
Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp là bệnh gì?
Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp là một kiểu hình của bệnh cơ tim gây loạn nhịp, đặc trưng bởi sẹo xơ hoặc thay thế xơ–mỡ ở cơ tim, ưu thế tại thất phải, kèm khuynh hướng xuất hiện rối loạn nhịp thất. Bệnh trước đây được gọi là loạn sản thất phải gây loạn nhịp, nhưng tên “loạn sản” không còn phản ánh đúng cơ chế tiến triển của bệnh.

ARVC không chỉ là bệnh của thất phải. Một số người có tổn thương hai thất hoặc thất trái nổi bật, nên thuật ngữ bệnh cơ tim gây loạn nhịp được dùng cho phổ rộng hơn. Bệnh khác với rối loạn nhịp do kênh ion đơn thuần vì có tổn thương cấu trúc hoặc sẹo cơ tim, dù tổn thương có thể rất kín đáo ở giai đoạn sớm. Viêm cơ tim, sarcoidosis tim, bệnh tim bẩm sinh và nhịp nhanh đường ra thất phải là những tình trạng có thể mô phỏng ARVC và cần được loại trừ.
| Tên bệnh | Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | ARVC; ARVD/C; loạn sản thất phải gây loạn nhịp là tên cũ; bệnh cơ tim gây loạn nhịp là thuật ngữ rộng hơn bao gồm thể ưu thế thất phải, hai thất và ưu thế thất trái |
| Mã ICD-10 | I42.8 – các bệnh cơ tim khác; WHO ICD-10 chưa có mã riêng cho bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ tim di truyền gây loạn nhịp; chuyên khoa Tim mạch, Điện sinh lý tim và Tim mạch di truyền; hệ tim mạch |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chủ yếu ảnh hưởng cơ thất phải, đặc biệt thành tự do; bệnh có thể lan sang thất trái, hệ dẫn truyền và gây suy tim hai thất. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, tiến triển, không lây và thường có nền tảng di truyền; mức biểu hiện phụ thuộc tuổi, gene và cường độ vận động. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Tần suất thay đổi theo quần thể và khả năng phát hiện; nhiều người mang biến thể gene chưa có biểu hiện. Chưa có số liệu dân số toàn quốc đáng tin cậy tại Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Nhiều trường hợp bắt nguồn từ biến thể ở các gene mã hóa protein desmosome, cấu trúc giúp các tế bào cơ tim bám chắc với nhau. Khi liên kết tế bào suy yếu, lực căng do nhịp tim và vận động làm tế bào dễ tổn thương, chết và được thay thế bằng mô xơ cùng mỡ. Tổn thương thường bắt đầu ở lớp ngoài thành tim và có thể lan sâu hơn, ban đầu ưu thế ở thất phải rồi ảnh hưởng hai thất.
Mô sẹo làm dẫn truyền điện không đồng nhất, tạo các vòng vào lại gây nhịp nhanh thất hoặc rung thất. Rối loạn điện có thể xuất hiện trước khi hình ảnh cho thấy tim giãn. Theo thời gian, thành thất mỏng, co bóp vùng giảm, hình thành phình nhỏ và suy thất phải hoặc hai thất. Vận động sức bền làm tăng tải cơ học và tín hiệu sinh học, có thể thúc đẩy biểu hiện bệnh và rối loạn nhịp ở người mang gene.
Phổ bệnh cơ tim gây loạn nhịp được mô tả theo kiểu hình: ARVC ưu thế thất phải; thể hai thất; và thể ưu thế thất trái, thường gọi là bệnh cơ tim thất trái gây loạn nhịp. Một số gene như PKP2 thường liên quan kiểu hình thất phải, trong khi DSP hoặc PLN có thể gây tổn thương thất trái hoặc hai thất rõ hơn.
Bác sĩ còn phân giai đoạn từ người mang gene chưa có kiểu hình, giai đoạn điện học với rối loạn nhịp nhưng tổn thương cấu trúc kín đáo, giai đoạn cấu trúc rõ và giai đoạn suy tim tiến triển. Phân loại giúp lựa chọn xét nghiệm, tư vấn vận động, đánh giá người thân và nguy cơ máy khử rung, nhưng không có ranh giới tuyệt đối giữa các thể.
ARVC là bệnh hiếm, gặp ở nhiều dân tộc và cả hai giới. Bệnh thường biểu hiện từ tuổi thiếu niên muộn đến trung niên, nhưng có thể xuất hiện ở trẻ em hoặc người lớn tuổi. Nam giới trong một số quần thể có kiểu hình và biến cố loạn nhịp nhiều hơn, có thể liên quan hormone, vận động và các yếu tố điều biến khác.
Do khả năng thâm nhập gene không hoàn toàn và phụ thuộc tuổi, số người mang biến thể lớn hơn số người được chẩn đoán. Bệnh có thể bị bỏ sót khi biểu hiện đầu tiên là ngoại tâm thu, viêm cơ tim giống bệnh cảnh hoặc đột tử. Chưa có dữ liệu đại diện toàn quốc về tỷ lệ mắc, phân bố gene hoặc kết cục ARVC tại Việt Nam.
Bệnh không có đường lây. Biến thể gene có thể được truyền trong gia đình; ở thể trội, mỗi lần mang thai có khả năng truyền biến thể riêng nhưng người con mang gene không chắc chắn biểu hiện bệnh hoặc cùng mức độ. Tải cơ học lặp lại, đặc biệt từ vận động sức bền cường độ cao, làm tăng tổn thương tế bào ở cơ tim có liên kết yếu, thúc đẩy xơ hóa, giãn thất và tạo ổ loạn nhịp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Nguyên nhân di truyền: thường gặp nhất là biến thể ở các gene desmosome như PKP2, DSP, DSG2, DSC2 và JUP. Các gene khác như TMEM43, DES, PLN hoặc FLNC có thể liên quan một số kiểu hình trong phổ bệnh cơ tim gây loạn nhịp.
Kiểu di truyền: phần lớn là trội trên nhiễm sắc thể thường với khả năng thâm nhập không hoàn toàn; một số hội chứng hiếm di truyền lặn như bệnh Naxos hoặc Carvajal có thể kèm bất thường da, tóc.
Trường hợp chưa tìm thấy gene: xét nghiệm âm tính không loại trừ bệnh vì còn gene chưa biết, biến thể khó phát hiện hoặc nguyên nhân không di truyền. Viêm và đáp ứng miễn dịch có thể tham gia tiến triển nhưng cần phân biệt với viêm cơ tim hoặc sarcoidosis là nguyên nhân khác.
Yếu tố không thay đổi được: người thân mắc ARVC, bệnh cơ tim gây loạn nhịp, cấy máy khử rung hoặc đột tử không giải thích; mang biến thể gene gây bệnh; một số kiểu gene và khởi phát sớm.
Yếu tố có thể thay đổi: luyện tập sức bền hoặc cường độ cao kéo dài, thi đấu thể thao và tiếp tục vận động nặng sau chẩn đoán. Mất ngủ, rượu, chất kích thích, sốt và rối loạn điện giải có thể thúc đẩy cơn loạn nhịp ở một số người.
Dấu ấn nguy cơ biến cố: từng ngừng tim, nhịp nhanh thất bền, ngất nghi do loạn nhịp, gánh ngoại tâm thu cao, rối loạn chức năng thất phải hoặc trái, tổn thương rộng và một số đặc điểm điện tâm đồ hoặc gene. Nguy cơ phải được bác sĩ tích hợp.
Cha mẹ, anh chị em và con của người mắc ARVC hoặc mang biến thể gây bệnh là nhóm cần sàng lọc. Người trẻ hoặc vận động viên có ngất khi tập, hồi hộp, nhịp nhanh thất dạng block nhánh trái, nhiều ngoại tâm thu thất hoặc tiền sử gia đình đột tử cần được đánh giá.
Người từng được chẩn đoán viêm cơ tim tái diễn, đặc biệt khi cộng hưởng từ cho thấy sẹo dưới thượng tâm mạc, có thể cần xem xét bệnh cơ tim gây loạn nhịp ưu thế thất trái. Trẻ có hội chứng da–tóc đặc trưng hoặc gia đình kết hôn cận huyết cần đánh giá thể di truyền lặn hiếm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Giai đoạn sớm có thể không triệu chứng hoặc chỉ có ngoại tâm thu thất. Rối loạn nhịp thường xuất hiện khi vận động và có thể đi trước bất thường rõ trên siêu âm. Triệu chứng hay gặp là hồi hộp, choáng, ngất hoặc cảm giác tim đập nhanh đột ngột; một số người biểu hiện đầu tiên bằng ngừng tim.
Khi tổn thương cấu trúc tiến triển, người bệnh có thể khó thở, mệt, phù chân, đầy bụng và giảm sức gắng sức do suy thất phải hoặc hai thất. Trẻ em hiếm biểu hiện trước dậy thì nhưng các thể gene nặng có thể khởi phát sớm. Mức độ triệu chứng không phản ánh hoàn toàn nguy cơ, nên người có tiền sử gia đình vẫn cần sàng lọc dù thấy khỏe.
- Hồi hộp: thường do ngoại tâm thu thất hoặc cơn nhịp nhanh thất, có thể xuất hiện khi vận động.
- Chóng mặt hoặc gần ngất: có thể xảy ra khi nhịp nhanh làm giảm lượng máu lên não.
- Ngất: đặc biệt đáng lo khi xảy ra lúc gắng sức hoặc không có nguyên nhân phản xạ rõ.
- Đau hoặc tức ngực: có thể đi kèm cơn loạn nhịp hoặc đợt tổn thương viêm giống viêm cơ tim.
- Khó thở và mệt: thường rõ hơn khi bệnh ảnh hưởng chức năng thất phải hoặc thất trái.
- Giảm khả năng vận động: có thể do loạn nhịp, cung lượng tim giảm hoặc suy tim.
- Phù chân hoặc bụng chướng: gợi ý suy thất phải ở giai đoạn tiến triển.
- Ngừng tim đột ngột: có thể là biểu hiện đầu tiên do rung thất, nhất là khi vận động cường độ cao.
- Viêm cơ tim tái diễn: đau ngực và troponin tăng có thể xuất hiện ở một số thể liên quan DSP.
- Nhịp chậm hoặc block dẫn truyền: ít điển hình hơn nhưng có thể gặp tùy gene và mức tổn thương.
- Ho ra máu hoặc tím tái: hiếm, thường gợi ý suy tim hoặc biến chứng khác cần đánh giá khẩn.
- Bất thường da và tóc: có thể gặp ở các hội chứng di truyền lặn như Naxos hoặc Carvajal.
Nên đặt lịch khám: khi có hồi hộp, ngoại tâm thu nhiều, chóng mặt, ngất, đau ngực hoặc khó thở; hoặc khi gia đình có ARVC, bệnh cơ tim gây loạn nhịp, máy khử rung hay đột tử sớm.
Cần khám trong ngày: khi ngất hoặc gần ngất, cơn tim đập nhanh kéo dài, triệu chứng xuất hiện trong lúc tập, đau ngực mới kèm hồi hộp hoặc khó thở tăng nhanh.
Cần tái khám sớm: khi máy khử rung phát sốc, ngoại tâm thu tăng, khả năng vận động giảm, phù xuất hiện, đang dự định mang thai hoặc muốn tham gia thể thao. Không tự trở lại tập nặng hoặc điều chỉnh thuốc trước khi được đánh giá.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi người bệnh ngất và không tỉnh nhanh; tim đập rất nhanh kèm choáng, đau ngực hoặc khó thở; đau ngực kéo dài; tím tái, lú lẫn, vã mồ hôi lạnh; máy khử rung phát nhiều sốc hoặc sốc kèm triệu chứng nặng; hoặc ngừng thở, ngừng tim.
Không tự lái xe khi tình trạng nặng. Không trì hoãn để chờ nhịp tim tự trở lại, uống thêm thuốc hoặc thử mẹo dân gian. Nếu người bệnh ngừng tim và người xung quanh đã được hướng dẫn, bắt đầu hồi sinh tim phổi và dùng máy khử rung tự động khi có sẵn.
Chẩn đoán Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Chẩn đoán ARVC là quá trình đa thông số vì không có xét nghiệm đơn lẻ đủ độ chính xác. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, phả hệ, điện tâm đồ, Holter, hình thái loạn nhịp thất, siêu âm, cộng hưởng từ tim và xét nghiệm gene. Các dấu hiệu được đánh giá theo hệ tiêu chuẩn đồng thuận phù hợp với kiểu hình.
Mục tiêu đồng thời là loại trừ nhịp nhanh đường ra thất phải lành tính, sarcoidosis tim, viêm cơ tim, bệnh tim bẩm sinh, tăng áp phổi và bệnh cơ tim khác. Xét nghiệm ở người thân có thể hỗ trợ chẩn đoán. Sinh thiết cơ tim hiếm khi cần vì tổn thương không đồng đều và thủ thuật có nguy cơ; chỉ làm tại trung tâm kinh nghiệm khi kết quả có khả năng thay đổi xử trí.
Bác sĩ hỏi hoàn cảnh hồi hộp hoặc ngất, mối liên quan với vận động, tiền sử đau ngực giống viêm cơ tim, mức luyện tập suốt đời, thuốc và chất kích thích. Phả hệ ít nhất ba thế hệ giúp tìm người đột tử, suy tim, máy khử rung hoặc chẩn đoán nhầm động kinh.
Khám gồm huyết áp, mạch, nhịp thở, nghe tim phổi và tìm dấu suy thất phải như tĩnh mạch cổ nổi, gan to, phù hoặc tiếng hở van ba lá. Nhiều người giai đoạn sớm có khám hoàn toàn bình thường, vì vậy kết quả khám không loại trừ bệnh.
Điện tâm đồ 12 chuyển đạo: có thể cho thấy đảo sóng T ở V1–V3 hoặc rộng hơn, kéo dài hoạt hóa cuối, sóng epsilon hay dấu tổn thương thất trái; các dấu này phụ thuộc tuổi và không đặc hiệu tuyệt đối.
Holter hoặc theo dõi kéo dài: định lượng ngoại tâm thu, phát hiện nhịp nhanh thất không bền và liên hệ triệu chứng với nhịp. Nghiệm pháp gắng sức có thể làm lộ loạn nhịp nhưng chỉ thực hiện trong môi trường phù hợp.
Xét nghiệm máu: điện giải, chức năng thận, gan, tuyến giáp, troponin và dấu viêm được chọn theo biểu hiện; kết quả không xác định riêng ARVC.
Xét nghiệm gene: nên đi cùng tư vấn di truyền và chỉ diễn giải các gene có bằng chứng bệnh học phù hợp. Biến thể chưa rõ ý nghĩa không dùng làm chẩn đoán độc lập.
Siêu âm tim: đánh giá kích thước, vận động vùng và chức năng thất phải, van ba lá, thất trái và áp lực phổi. Siêu âm có thể bình thường ở giai đoạn điện học sớm.
Cộng hưởng từ tim: là phương tiện quan trọng để đo thể tích và phân suất tống máu hai thất, phát hiện phình hoặc rối loạn vận động vùng và sẹo bằng ngấm gadolinium muộn. Chất lượng đánh giá thất phải phụ thuộc kỹ thuật và chuyên môn.
CT tim: được cân nhắc khi MRI chống chỉ định hoặc chất lượng không đủ, nhưng khả năng đặc trưng mô hạn chế hơn.
Chụp buồng thất phải: hiện ít dùng thường quy, có thể hỗ trợ khi dữ liệu khác không thống nhất hoặc trong thủ thuật điện sinh lý.
Chẩn đoán dựa trên các nhóm tiêu chí: bất thường hình thái và chức năng thất; đặc trưng mô hoặc sẹo; bất thường tái cực; bất thường khử cực và dẫn truyền; loạn nhịp thất; cùng tiền sử gia đình hoặc gene. Hệ Task Force 2010 được dùng rộng rãi cho ARVC cổ điển, tiêu chuẩn Padua 2020 mở rộng sang thể hai thất và thất trái, còn đồng thuận European Task Force 2024 cập nhật cách tiếp cận toàn phổ bệnh.
Mức chẩn đoán được xác định từ tổ hợp tiêu chí lớn và nhỏ, không từ một dấu hiệu đơn lẻ. Với kiểu hình thất trái, phải có bằng chứng hình ảnh hoặc mô học phù hợp và loại trừ bệnh thiếu máu cục bộ, viêm cơ tim, sarcoidosis cùng các nguyên nhân sẹo khác. Tiêu chuẩn cần chuyên gia diễn giải và không dùng để người đọc tự chẩn đoán.
Điều trị Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Mục tiêu là phòng đột tử, giảm gánh rối loạn nhịp, làm chậm tiến triển cấu trúc, điều trị suy tim và hỗ trợ gia đình. Tất cả người bệnh cần tư vấn vận động, tránh hoạt động sức bền và cường độ cao; mức hoạt động an toàn được cá thể hóa theo kiểu hình, gene, loạn nhịp và mong muốn.
Máy khử rung được cân nhắc cho người từng ngừng tim hoặc nhịp nhanh thất bền và cho một số người nguy cơ cao dự phòng tiên phát. Thuốc và triệt đốt giảm cơn loạn nhịp nhưng không loại bỏ nền bệnh. Người suy thất phải hoặc hai thất được điều trị suy tim phù hợp; trường hợp tiến triển hoặc loạn nhịp kháng trị cần chuyển trung tâm chuyên sâu để đánh giá ghép tim.
Thuốc chẹn beta thường được dùng để giảm tác động giao cảm và hỗ trợ kiểm soát loạn nhịp, đặc biệt ở người có biểu hiện bệnh hoặc thiết bị cấy. Thuốc chống loạn nhịp như sotalol, amiodarone hoặc flecainide có thể được lựa chọn theo loại loạn nhịp, chức năng tim, thiết bị và bệnh nền; hiệu quả không tuyệt đối và có nguy cơ gây tác dụng phụ hoặc loạn nhịp.
Khi có suy thất, bác sĩ dùng thuốc điều trị suy tim theo chức năng thất, huyết áp, thận và mức ứ dịch. Chống đông được chỉ định khi có rung nhĩ, huyết khối hoặc thuyên tắc, không dùng thường quy chỉ vì chẩn đoán ARVC. Phụ nữ mang thai, trẻ em, người suy gan thận và đa thuốc cần đánh giá riêng. Không tự mua, phối hợp, tăng giảm hoặc ngừng thuốc.
Máy khử rung tim cấy được: có thể chấm dứt nhịp nhanh thất hoặc rung thất và là điều trị chính để phòng tử vong do loạn nhịp ở người có chỉ định. Thiết bị không ngăn bệnh tiến triển và có nguy cơ sốc không phù hợp, nhiễm trùng hoặc biến chứng điện cực.
Triệt đốt catheter: lập bản đồ và phá hủy các vùng tạo vòng vào lại ở nội tâm mạc, thượng tâm mạc hoặc cả hai. Thủ thuật giúp giảm số cơn nhịp nhanh và sốc máy nhưng tái phát vẫn thường gặp do bệnh tiến triển, nên không thay thế ICD khi ICD được chỉ định.
Thăm dò điện sinh lý: được dùng để xác định cơ chế, lập kế hoạch triệt đốt hoặc hỗ trợ phân tầng trong tình huống chọn lọc, không phải xét nghiệm sàng lọc đơn độc.
Không có phẫu thuật sửa chữa đặc hiệu mô cơ tim trong ARVC. Ghép tim được cân nhắc khi suy thất phải hoặc hai thất giai đoạn cuối, rối loạn nhịp thất kháng trị dù đã dùng thuốc, ICD và triệt đốt, hoặc chất lượng sống suy giảm nghiêm trọng.
Phẫu thuật liên quan thiết bị chỉ nhằm đặt, sửa hoặc lấy hệ thống máy trong các tình huống phù hợp. Ghép tim cần đánh giá chức năng phổi, gan, thận, kháng thể, nhiễm trùng và khả năng tuân thủ. Nền tảng di truyền không ảnh hưởng trái tim ghép nhưng vẫn có ý nghĩa với người thân.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục nhận biết nhịp nhanh và sốc máy, tư vấn di truyền, hỗ trợ điều chỉnh hoạt động thể lực, sức khỏe tâm lý và kế hoạch học tập hoặc nghề nghiệp. Sợ vận động và lo âu sau sốc ICD khá thường gặp; tư vấn hoặc phục hồi chức năng tim có giám sát có thể hữu ích.
Người bệnh nên ngủ đủ, tránh thuốc lá, chất kích thích bất hợp pháp và mất nước; điều trị sốt, rối loạn điện giải, ngưng thở khi ngủ cùng bệnh nền. Thành viên gia đình nên biết hồi sinh tim phổi và vị trí máy khử rung tự động khi phù hợp. Không có thực phẩm chức năng nào được chứng minh ngăn xơ hóa hoặc đột tử.
Theo dõi suốt đời gồm triệu chứng, ngất, khả năng vận động, mức luyện tập, điện tâm đồ, Holter và hình ảnh hai thất. Tần suất phụ thuộc tuổi, gene, kiểu hình và loạn nhịp; người mang gene chưa biểu hiện vẫn cần đánh giá lặp lại vì bệnh phụ thuộc tuổi.
Máy khử rung được kiểm tra định kỳ và có thể theo dõi từ xa. Sau triệt đốt, bác sĩ đánh giá tái phát loạn nhịp chứ không chỉ dựa vào cảm giác. Siêu âm hoặc MRI theo dõi chức năng thất và sẹo; xét nghiệm thận, gan và điện giải tùy thuốc. Liên hệ sớm khi ngất, hồi hộp tăng, sốc máy, giảm sức gắng sức, phù hoặc khó thở.
ARVC là bệnh mạn tính nên theo dõi thường kéo dài suốt đời. Thuốc chống loạn nhịp và suy tim có thể cần dùng lâu dài, được điều chỉnh theo đáp ứng và tác dụng không mong muốn. Sau cấy ICD hoặc triệt đốt, người bệnh vẫn cần tái khám vì thiết bị và thủ thuật không loại bỏ tiến trình cơ tim.
Thời gian từ mang gene đến biểu hiện có thể nhiều năm và khác nhau giữa người cùng gia đình. Giảm vận động cường độ cao có thể làm giảm nguy cơ và tốc độ tiến triển nhưng không bảo đảm bệnh dừng hoàn toàn. Không có mốc cố định để coi là khỏi hoặc ngừng sàng lọc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng quan trọng nhất là nhịp nhanh thất, rung thất, ngừng tim và đột tử. ICD có thể cứu sống nhưng cũng có thể gây sốc không phù hợp, nhiễm trùng, hỏng điện cực và ảnh hưởng tâm lý. Loạn nhịp tái diễn có thể tạo bão điện và cần cấp cứu chuyên sâu.
Bệnh tiến triển có thể gây giãn và suy thất phải, hở van ba lá, suy thất trái hoặc suy tim hai thất, phù, cổ trướng và tổn thương gan thận. Huyết khối hoặc đột quỵ ít phổ biến hơn nhưng có thể xảy ra khi rung nhĩ hoặc suy thất nặng. Thuốc chống loạn nhịp có thể gây độc tuyến giáp, phổi, gan, kéo dài QT hoặc làm loạn nhịp nặng hơn tùy hoạt chất.
Tiên lượng rất khác nhau. Nhiều người mang gene không biểu hiện hoặc sống ổn định trong thời gian dài khi tránh vận động nguy cơ và được theo dõi. Người từng ngừng tim, nhịp nhanh thất bền, ngất nghi do loạn nhịp hoặc suy hai thất có nguy cơ cao hơn và thường cần điều trị tích cực.
Yếu tố ảnh hưởng gồm gene, giới, tuổi khởi phát, cường độ vận động, gánh ngoại tâm thu, chức năng hai thất, mức sẹo và tiền sử loạn nhịp. ICD làm giảm nguy cơ tử vong do loạn nhịp nhưng không phòng suy tim. Không thể dự đoán tuổi thọ cá nhân từ một biến thể gene hoặc một lần MRI; nguy cơ cần được đánh giá lại định kỳ.
Các cơn nhịp nhanh thất có thể tái phát dù đã dùng thuốc hoặc triệt đốt vì nền sẹo tiếp tục thay đổi. Nguy cơ tăng khi tiếp tục tập cường độ cao, bỏ thuốc, rối loạn điện giải, sốt, mất ngủ, dùng chất kích thích hoặc bệnh tiến triển.
Sau giai đoạn ổn định, hồi hộp, ngất, sốc ICD, giảm sức gắng sức hoặc phù có thể báo hiệu tái phát loạn nhịp hay suy tim. Giảm nguy cơ bằng tuân thủ giới hạn vận động, thuốc, lịch kiểm tra thiết bị và theo dõi định kỳ. Không tự xem là khỏi sau một lần triệt đốt thành công.
Không thể phòng hoàn toàn bệnh do gene, nhưng có thể giảm nguy cơ biểu hiện và biến cố. Người mang gene hoặc mắc ARVC nên tránh thể thao thi đấu, vận động sức bền và hoạt động cường độ cao theo tư vấn chuyên khoa; hoạt động nhẹ đến vừa được cá thể hóa. Kiểm soát sốt, điện giải, bệnh nền và tránh chất kích thích giúp giảm tác nhân gây cơn.
Phòng biến chứng gồm đánh giá nguy cơ ICD, dùng thuốc và theo dõi thiết bị, nhận biết ngất hoặc nhịp nhanh, cùng sàng lọc người thân. Tư vấn di truyền giúp gia đình hiểu khả năng truyền gene và lựa chọn sinh sản. Không có vaccine hoặc thuốc dự phòng chung ngăn bệnh hình thành.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa ARVC. Nên ăn theo mô hình tốt cho tim với rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá và nguồn đạm nạc; hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, natri, đường bổ sung và chất béo bão hòa.
Người suy tim hoặc phù có thể cần giảm muối và điều chỉnh dịch theo hướng dẫn. Duy trì đủ nước hợp lý quan trọng khi dùng thuốc hoặc thời tiết nóng, nhưng không tự uống quá nhiều nếu có suy tim. Hạn chế rượu, tránh nước tăng lực, chất kích thích và sản phẩm không rõ thành phần vì có thể thúc đẩy loạn nhịp hoặc tương tác thuốc.
Vận động cường độ cao và sức bền có liên quan rõ với tăng biểu hiện bệnh, tiến triển cấu trúc và loạn nhịp ở ARVC. Người đã chẩn đoán thường được khuyến cáo tránh thể thao thi đấu và hoạt động cường độ cao. Người mang gene chưa có kiểu hình cũng cần tư vấn thận trọng vì tập nặng có thể làm bệnh xuất hiện.
Hoạt động nhẹ đến vừa, như đi bộ thư thả hoặc vận động sinh hoạt, có thể phù hợp với một số người sau đánh giá chuyên khoa. Kế hoạch dựa trên triệu chứng, Holter, hình ảnh, ICD và loại gene. Không dùng máy khử rung như “giấy phép” để tập nặng. Dừng ngay và tìm trợ giúp khi hồi hộp kéo dài, đau ngực, chóng mặt, ngất hoặc khó thở bất thường.
Người bệnh có thể ghi lại hồi hộp, chóng mặt, ngất, đau ngực, mức hoạt động, thuốc đã dùng và sốc ICD. Nếu có thiết bị theo dõi từ xa, cần duy trì kết nối theo hướng dẫn. Người suy tim nên theo dõi cân nặng, phù, bụng chướng và khó thở.
Đồng hồ thông minh có thể ghi nhịp nhưng không thay thế điện tâm đồ hoặc Holter và không loại trừ loạn nhịp nguy hiểm khi kết quả bình thường. Liên hệ bác sĩ khi số cơn tăng, máy báo cảnh báo, sốc ICD đơn lẻ dù đã ổn định hoặc khả năng vận động giảm. Sốc nhiều lần, ngất hoặc triệu chứng nặng cần cấp cứu.
- Không tham gia thể thao thi đấu, chạy sức bền hoặc tập cường độ cao khi chưa được chuyên gia ARVC đánh giá.
- Không coi máy khử rung là biện pháp bảo vệ đủ để tiếp tục vận động nguy cơ cao.
- Không tự ngừng chẹn beta, thuốc chống loạn nhịp, thuốc suy tim hoặc chống đông.
- Không dùng cocaine, methamphetamine, steroid đồng hóa, nước tăng lực liều cao hoặc thuốc hỗ trợ tập không rõ thành phần.
- Không bỏ qua ngất khi gắng sức, hồi hộp kéo dài, sốc ICD hoặc tiền sử gia đình đột tử.
- Không tự diễn giải biến thể gene chưa rõ ý nghĩa hoặc cho rằng xét nghiệm âm tính loại trừ bệnh.
- Không trì hoãn cấp cứu khi tim đập nhanh kèm choáng, ngất không hồi phục, đau ngực kéo dài hoặc ngừng thở.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
ARVC hiếm biểu hiện trước tuổi dậy thì, nhưng các thể gene nặng hoặc di truyền lặn có thể khởi phát sớm. Trẻ có thể hồi hộp, ngất, đau ngực, giảm sức vận động hoặc ngừng tim; một số hội chứng kèm tóc xoăn dạng len và dày sừng lòng bàn tay, bàn chân.
Chẩn đoán ở trẻ khó vì kích thước và điện tâm đồ thay đổi theo tuổi, đồng thời tránh bức xạ và thủ thuật không cần thiết. Sàng lọc người thân có thể bắt đầu từ tuổi nhỏ tùy gene, tiền sử gia đình và hoạt động thể thao. Quyết định ICD phải cân bằng nguy cơ đột tử với biến chứng điện cực suốt đời. Hạn chế vận động và hỗ trợ tâm lý–học đường cần được cá thể hóa.
ARVC có thể được chẩn đoán muộn do khả năng thâm nhập gene phụ thuộc tuổi hoặc bệnh tiến triển chậm. Ở người cao tuổi, bệnh động mạch vành, rung nhĩ, bệnh phổi và suy tim nguyên nhân khác thường đồng thời tồn tại, nên phải xác định liệu loạn nhịp và suy thất phải có thực sự do ARVC.
Điều trị cần xem xét suy thận, bệnh gan, nguy cơ té ngã, đa thuốc và tuổi thọ thiết bị. Tuổi cao không tự loại trừ ICD hoặc triệt đốt, nhưng lợi ích phải cân bằng với bệnh đồng mắc, mục tiêu sống và nguy cơ thủ thuật.
Phần lớn phụ nữ ARVC ổn định có thể mang thai với theo dõi chuyên khoa, nhưng thai kỳ làm tăng thể tích tuần hoàn và nhịp tim, có thể làm loạn nhịp hoặc suy thất nặng hơn ở người có bệnh tiến triển. Cần tư vấn trước mang thai với nhóm tim mạch–sản khoa, rà soát chức năng hai thất, ICD, gánh loạn nhịp, thuốc và nguy cơ di truyền.
Một số thuốc chống loạn nhịp hoặc suy tim không phù hợp trong thai kỳ và phải được bác sĩ điều chỉnh; không tự ngừng thuốc. Hồi hộp kéo dài, ngất, đau ngực, khó thở tăng hoặc sốc ICD trong thai kỳ và sau sinh cần đánh giá khẩn. Cách sinh dựa trên tình trạng tim và chỉ định sản khoa, không mặc định phải mổ lấy thai.
Khả năng cho con bú phụ thuộc sự ổn định của mẹ và từng thuốc. Chẹn beta, chống loạn nhịp, thuốc suy tim và chống đông có mức bài tiết vào sữa khác nhau; một số hoạt chất có thể dùng với lựa chọn và theo dõi phù hợp, hoạt chất khác cần tránh.
Không tự bỏ thuốc để cho bú và không mặc định phải ngừng cho bú. Bác sĩ tim mạch, sản khoa và nhi khoa cần rà soát nguy cơ–lợi ích, theo dõi nhịp chậm, bú kém hoặc tăng cân ở trẻ khi cần. Mẹ nên tránh mất ngủ kéo dài, mất nước và bỏ bữa vì có thể làm loạn nhịp dễ xuất hiện hơn.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình của ARVC, nhưng viêm cơ tim, sarcoidosis, nhiễm trùng và thuốc điều trị ung thư có thể gây sẹo hoặc loạn nhịp giống bệnh cơ tim gây loạn nhịp. Ở người suy giảm miễn dịch, sốt và dấu viêm có thể kín đáo nên chẩn đoán phân biệt càng quan trọng.
Đau ngực, troponin tăng, loạn nhịp mới, ngất hoặc khó thở cần đánh giá sớm bằng tim mạch và chuyên khoa bệnh nền. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch, hóa trị hoặc thuốc tim.
Tăng huyết áp, bệnh động mạch vành, bệnh phổi, ngưng thở khi ngủ, rung nhĩ, bệnh thận và bệnh gan có thể làm triệu chứng hoặc lựa chọn điều trị phức tạp hơn. Sarcoidosis tim và viêm cơ tim là chẩn đoán phân biệt quan trọng; chúng có thể cần điều trị khác hoàn toàn.
Người có bệnh nền cần rà soát tương tác thuốc, điện giải, chức năng gan thận và nguy cơ chảy máu. Suy thất phải có thể làm gan sung huyết, ảnh hưởng chuyển hóa thuốc. Điều trị phải cá thể hóa và không dùng phác đồ của người bệnh ARVC khác.
Người mắc ARVC cần thông báo cho bác sĩ gây mê về tiền sử loạn nhịp, ICD, thuốc và chức năng hai thất trước mọi phẫu thuật. Gây mê, rối loạn điện giải, đau, thiếu oxy và thuốc kích thích giao cảm có thể thúc đẩy loạn nhịp.
Thiết bị cấy cần kế hoạch kiểm tra và xử lý khi dùng dao điện hoặc từ trường. Thuốc chống loạn nhịp, chẹn beta và chống đông có lịch dùng quanh mổ riêng; không tự ngừng. Sau mổ, hồi hộp, ngất, sốc ICD, huyết áp thấp, khó thở hoặc phù tăng cần được đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh cơ tim thất phải gây loạn nhịp
Có thể nguy hiểm vì bệnh tạo nền cho nhịp nhanh thất, rung thất, ngừng tim và đột tử, đôi khi trước khi suy tim rõ. Tuy nhiên, nguy cơ khác nhau ở từng người. Người từng ngừng tim, nhịp nhanh thất bền, ngất nghi do loạn nhịp, tổn thương hai thất hoặc gánh loạn nhịp cao thường cần đánh giá tích cực hơn. Máy khử rung có thể phòng tử vong do loạn nhịp ở người phù hợp, nhưng không ngăn bệnh tiến triển. Ngất không tỉnh nhanh, tim đập nhanh kèm choáng hoặc ngừng thở cần gọi cấp cứu 115.
Hiện chưa có cách chữa khỏi nền tảng di truyền hoặc loại bỏ toàn bộ mô sẹo. Điều trị có thể giảm đáng kể nguy cơ và triệu chứng: hạn chế vận động cường độ cao làm giảm tác nhân thúc đẩy; thuốc và triệt đốt giảm cơn nhịp; máy khử rung chấm dứt loạn nhịp nguy hiểm; thuốc suy tim hỗ trợ khi chức năng thất giảm. Ghép tim là lựa chọn cho bệnh giai đoạn cuối hoặc loạn nhịp kháng trị. Dù ổn định lâu hoặc triệt đốt thành công, người bệnh vẫn cần theo dõi suốt đời và không tự ngừng thuốc.
Có thể. Phần lớn thể gia đình di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, nên người mang biến thể gây bệnh có khả năng truyền biến thể đó trong mỗi lần mang thai. Tuy nhiên, mang gene không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh hoặc mắc nặng; mức biểu hiện phụ thuộc tuổi, vận động và yếu tố khác. Một số hội chứng hiếm di truyền lặn. Xét nghiệm nên đi cùng tư vấn di truyền. Khi tìm thấy biến thể gây bệnh, người thân có thể xét nghiệm theo chuỗi; biến thể chưa rõ ý nghĩa không được dùng để kết luận cho con.
Người mắc ARVC thường được khuyến cáo tránh thể thao thi đấu, chạy hoặc đạp xe sức bền và hoạt động cường độ cao vì chúng làm tăng nguy cơ loạn nhịp và tiến triển bệnh. Người mang gene chưa có biểu hiện cũng cần thận trọng. Hoạt động nhẹ đến vừa có thể phù hợp với một số người sau đánh giá chuyên khoa, nhưng mức an toàn phải cá thể hóa theo Holter, hình ảnh, gene và ICD. Máy khử rung không biến tập nặng thành an toàn. Dừng hoạt động khi hồi hộp kéo dài, đau ngực, choáng, ngất hoặc khó thở bất thường.
Không phải mọi người đều cần cấy ICD. Máy được khuyến cáo mạnh ở người đã sống sót sau ngừng tim hoặc có nhịp nhanh thất bền nguy hiểm, và được cân nhắc dự phòng ở người có tổ hợp dấu ấn nguy cơ như ngất nghi do loạn nhịp, chức năng thất giảm, gánh loạn nhịp cao hoặc đặc điểm gene nhất định. Quyết định phải cân bằng lợi ích với sốc không phù hợp, nhiễm trùng và biến chứng điện cực, đặc biệt ở người trẻ. Thuốc hoặc triệt đốt không thay thế ICD khi nguy cơ đột tử đủ cao.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

