Afatinib là hoạt chất điều trị ung thư thuộc nhóm ức chế tyrosine kinase, tác động không hồi phục lên các thụ thể trong họ ErbB như EGFR, HER2 và HER4. Hoạt chất này được dùng trong một số trường hợp ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến triển hoặc di căn, đặc biệt khi có đột biến EGFR nhạy cảm theo chỉ định được phê duyệt. Afatinib là thuốc kê đơn, cần bác sĩ chuyên khoa ung bướu chỉ định và theo dõi. Người bệnh không nên tự ý mua, dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều. Bài viết này cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị cá nhân hóa từ bác sĩ/dược sĩ.
Nội dung chính
- Afatinib là thuốc nhắm trúng đích ức chế EGFR/HER.
- Bối cảnh dùng liên quan ung thư phổi không tế bào nhỏ có đột biến EGFR phù hợp.
- Cần xét nghiệm chỉ dấu và dùng theo chỉ định bác sĩ ung bướu.
- Có thể gây tiêu chảy, phát ban, viêm miệng, rối loạn gan hoặc viêm phổi kẽ.
- Báo bác sĩ nếu khó thở, tiêu chảy nặng, tổn thương da hoặc đang mang thai.
Hoạt chất Afatinib là gì?
Afatinib là hoạt chất điều trị ung thư thuộc nhóm ức chế tyrosine kinase. Thuốc gắn cộng hóa trị vào vùng kinase của EGFR/ErbB1, HER2/ErbB2 và HER4/ErbB4, từ đó ức chế không hồi phục quá trình tự phosphoryl hóa tyrosine kinase và làm giảm tín hiệu ErbB.
Afatinib
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Afatinib |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Afatinib |
| Tên IUPAC | (E)-N-[4-(3-chloro-4-fluoroanilino)-7-[(3S)-oxolan-3-yl]oxyquinazolin-6-yl]-4-(dimethylamino)but-2-enamide |
| Tên hóa học khác | 2-Butenamide, N-(4-((3-chloro-4-fluorophenyl)amino)-7-(((3S)-tetrahydro-3-furanyl)oxy)-6-quinazolinyl)-4-(dimethylamino)-, (2E)- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Afatinib dimaleate; Gilotrif; Giotrif. Tên thương mại có thể khác nhau theo quốc gia và tình trạng lưu hành. EMA ghi nhận Giotrif chứa hoạt chất afatinib; DailyMed/FDA ghi nhận Gilotrif là thuốc chứa afatinib. |
| Tên Latinh / tên dược điển | afatinibum |
| Tên USAN | afatinib |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 850140-72-6 |
|---|---|
| UNII | 41UD74L59M |
| PubChem CID | 10184653 |
| RxNorm CUI | 1430438 |
| Công thức phân tử | C24H25ClFN5O3 |
Dược động học của Afatinib
Sau khi uống, afatinib đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau khoảng 2–5 giờ. Ở khoảng liều 20–50 mg, Cmax và AUC tăng hơi hơn tỷ lệ liều; trạng thái ổn định đạt trong vòng 8 ngày sau dùng lặp lại, với tích lũy khoảng 2,8 lần theo AUC và 2,1 lần theo Cmax.
Giai đoạn I: Hấp thu
Afatinib hấp thu sau đường uống, Tmax khoảng 2–5 giờ. Bữa ăn giàu chất béo làm giảm Cmax khoảng 50% và AUC khoảng 39% so với điều kiện nhịn ăn; vì vậy thuốc được khuyến cáo dùng khi bụng đói.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối. Nhãn DailyMed/FDA ghi sinh khả dụng tương đối trung bình hình học của viên Gilotrif 20 mg là 92% so với dung dịch uống. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Afatinib gắn protein huyết tương người khoảng 95% trong thử nghiệm in vitro. Thể tích phân bố cụ thể trong nhãn nguồn chính.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chuyển hóa qua enzym của afatinib là tối thiểu. Nhãn DailyMed/FDA nêu các adduct cộng hóa trị với protein là chất chuyển hóa lưu hành chính; các chất chuyển hóa phụ thuộc CYP450 chiếm khoảng 9% tổng chuyển hóa trong hệ tế bào gan người, khoảng 2% liều chuyển hóa bởi FMO3 và không phát hiện N-demethylation phụ thuộc CYP3A4.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Afatinib thải trừ chủ yếu qua phân. Sau một liều uống dung dịch afatinib đánh dấu phóng xạ, khoảng 85% được thu hồi trong phân và 4% trong nước tiểu; hợp chất mẹ chiếm 88% liều thu hồi.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải thải trừ của afatinib khoảng 37 giờ sau dùng lặp lại ở bệnh nhân ung thư. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thức ăn làm giảm phơi nhiễm afatinib. Thuốc ức chế P-glycoprotein/BCRP có thể làm tăng phơi nhiễm afatinib, trong khi thuốc cảm ứng P-glycoprotein như rifampicin có thể làm giảm phơi nhiễm. Suy thận trung bình và nặng làm tăng AUC; suy gan nhẹ hoặc trung bình không làm thay đổi đáng kể phơi nhiễm, còn suy gan nặng chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Afatinib
Afatinib thuộc nhóm thuốc chống ung thư ức chế tyrosine kinase EGFR/ErbB. WHO ATC/DDD xếp afatinib vào mã L01EB03.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Afatinib ức chế không hồi phục tín hiệu ErbB bằng cách gắn vào vùng kinase của EGFR, HER2 và HER4. Một số đột biến EGFR, đặc biệt xóa đoạn exon 19 và thay thế L858R ở exon 21, có thể làm tăng hoạt hóa thụ thể và thúc đẩy tăng sinh tế bào trong NSCLC; các tế bào mang đột biến nhạy cảm có thể bị ức chế bởi afatinib ở nồng độ đạt được trên bệnh nhân.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Trong nghiên cứu điện sinh lý tim ở bệnh nhân có khối u đặc tái phát hoặc kháng trị, dùng nhiều liều Gilotrif 50 mg mỗi ngày không ghi nhận thay đổi lớn về QTc trung bình trên 20 ms.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Afatinib
- Theo DailyMed/FDA, Gilotrif được chỉ định điều trị bước một cho bệnh nhân NSCLC di căn có đột biến EGFR không kháng thuốc được phát hiện bằng xét nghiệm được FDA chấp thuận. Nhãn cũng nêu giới hạn sử dụng: an toàn và hiệu quả chưa được thiết lập ở bệnh nhân có đột biến EGFR kháng thuốc.
- Theo DailyMed/FDA, Gilotrif cũng được chỉ định điều trị NSCLC tế bào vảy di căn tiến triển sau hóa trị có platinum.
- Theo EMA, Giotrif đơn trị được chỉ định cho người lớn EGFR TKI-naïve mắc NSCLC tiến triển tại chỗ hoặc di căn có đột biến EGFR hoạt hóa, và cho người lớn mắc NSCLC tế bào vảy tiến triển tại chỗ hoặc di căn tiến triển trong hoặc sau hóa trị dựa trên platinum.
Các ứng dụng ngoài các chỉ định được nhãn thuốc phê duyệt cần được xem là đang nghiên cứu hoặc dùng ngoài chỉ định tùy bối cảnh. Người bệnh không nên tự ý dùng afatinib cho bất kỳ mục đích nào ngoài chỉ định của bác sĩ. Thông tin chi tiết theo từng thử nghiệm/khuyến cáo hiện hành.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều tham khảo trong nhãn DailyMed/FDA là 40 mg đường uống, ngày 1 lần, tiếp tục cho đến khi bệnh tiến triển hoặc người bệnh không còn dung nạp. Ở bệnh nhân suy thận nặng có eGFR 15–29 mL/phút/1,73 m², nhãn DailyMed/FDA nêu liều khởi đầu 30 mg/ngày. Việc tăng, giảm, tạm ngưng hoặc ngừng thuốc phải do bác sĩ quyết định dựa trên độc tính, bệnh nền và thuốc dùng kèm; người bệnh không tự điều chỉnh liều.
Afatinib dùng đường uống khi bụng đói. Nhãn DailyMed/FDA khuyến cáo uống ít nhất 1 giờ trước bữa ăn hoặc 2 giờ sau bữa ăn; EMA khuyến cáo không ăn ít nhất 3 giờ trước và ít nhất 1 giờ sau khi uống. Nếu quên liều, không dùng liều đã quên khi còn trong vòng 12 giờ trước liều kế tiếp theo nhãn DailyMed/FDA.
Cần theo dõi tiêu chảy/mất nước, chức năng thận, phản ứng da, triệu chứng hô hấp gợi ý bệnh phổi mô kẽ, xét nghiệm chức năng gan, dấu hiệu thủng tiêu hóa, triệu chứng mắt/viêm giác mạc và dấu hiệu rối loạn chức năng thất trái khi có yếu tố nguy cơ. Nhãn DailyMed/FDA đặc biệt cảnh báo tiêu chảy có thể dẫn đến mất nước và suy thận, đồng thời khuyến cáo xét nghiệm gan định kỳ.
Cảnh báo và lưu ý về Afatinib
Nhãn DailyMed/FDA ghi “None” ở mục chống chỉ định. SmPC EMA ghi chống chỉ định ở người quá mẫn với afatinib hoặc bất kỳ tá dược nào của thuốc. Khi sử dụng tại Việt Nam, cần kiểm tra tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm cụ thể được phê duyệt.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp nhất được nhãn DailyMed/FDA nêu gồm tiêu chảy, phát ban/viêm da dạng mụn, viêm miệng, viêm quanh móng, khô da, giảm cảm giác thèm ăn, buồn nôn, nôn và ngứa. EMA cũng ghi nhận các phản ứng thường gặp liên quan cơ chế ức chế EGFR như tiêu chảy, phản ứng da, viêm miệng và viêm quanh móng.
Các nguy cơ nghiêm trọng gồm tiêu chảy nặng dẫn đến mất nước/suy thận, tổn thương da bóng nước hoặc bong tróc, bệnh phổi mô kẽ, độc tính gan, thủng đường tiêu hóa, viêm giác mạc, độc tính trên phôi thai và rối loạn chức năng thất trái. Phản ứng sau lưu hành còn ghi nhận viêm tụy, hội chứng Stevens-Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc.
Cần thận trọng ở người có tiêu chảy kéo dài, mất nước, suy thận, tiền sử bệnh phổi mô kẽ, bệnh gan, tiền sử loét/thủng tiêu hóa hoặc viêm túi thừa, dùng corticosteroid/NSAID hoặc thuốc chống tạo mạch, bệnh mắt như khô mắt nặng/viêm giác mạc, đeo kính áp tròng, bệnh tim hoặc nguy cơ giảm chức năng thất trái. Người dùng nên hạn chế nắng, mặc đồ bảo vệ và dùng kem chống nắng vì phản ứng da có thể nặng hơn khi tiếp xúc ánh nắng.
Nhãn DailyMed/FDA ghi nhận quá liều ở 2 thiếu niên khỏe mạnh dùng 360 mg afatinib trong bối cảnh dùng nhiều thuốc, gây buồn nôn, nôn, suy nhược, chóng mặt, đau đầu, đau bụng và tăng amylase nhẹ; cả hai hồi phục. Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở cấp cứu; xử trí cụ thể tùy tình trạng lâm sàng.
Theo DailyMed/FDA, bảo quản Gilotrif ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C; giữ thuốc trong bao bì gốc để tránh ẩm và ánh sáng. Người dùng cần ưu tiên hướng dẫn bảo quản trên bao bì/tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của Gilotrif ở bệnh nhi chưa được thiết lập theo nhãn DailyMed/FDA. EMA nêu không khuyến cáo điều trị trẻ em hoặc thanh thiếu niên bằng Giotrif trong bối cảnh NSCLC.
Theo nhãn DailyMed/FDA, tuổi không có ảnh hưởng lâm sàng quan trọng đến phơi nhiễm afatinib trong phân tích dược động học dân số. Tuy nhiên, người cao tuổi thường có bệnh kèm và dùng nhiều thuốc, nên cần được bác sĩ đánh giá cá thể hóa.
Afatinib có thể gây hại cho thai dựa trên cơ chế tác dụng và dữ liệu động vật; nhãn DailyMed/FDA nêu chưa có dữ liệu sử dụng ở phụ nữ mang thai. Phụ nữ có khả năng mang thai cần dùng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị và ít nhất 2 tuần sau liều cuối theo nhãn DailyMed/FDA.
Chưa có dữ liệu về sự hiện diện của afatinib trong sữa mẹ hoặc ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ ở người; afatinib có trong sữa chuột. Nhãn DailyMed/FDA khuyến cáo không cho con bú trong thời gian dùng Gilotrif và 2 tuần sau liều cuối.
Không cần chỉnh liều khởi đầu ở suy gan nhẹ hoặc trung bình theo nhãn DailyMed/FDA. Afatinib chưa được nghiên cứu ở suy gan nặng Child-Pugh C; EMA không khuyến cáo dùng ở nhóm suy gan nặng. Cần theo dõi chức năng gan định kỳ, đặc biệt ở người có bệnh gan nền.
EMA ghi nhận Giotrif có ảnh hưởng nhẹ đến khả năng lái xe và vận hành máy móc; một số phản ứng ở mắt như viêm kết mạc, khô mắt hoặc viêm giác mạc có thể ảnh hưởng đến khả năng này. Người bệnh nên thận trọng nếu có nhìn mờ, đau mắt, chóng mặt, mệt mỏi hoặc triệu chứng bất thường.
Tương tác thuốc của Afatinib
Afatinib là cơ chất của P-gp và BCRP. Thuốc ức chế P-gp như ritonavir, cyclosporine, ketoconazole, itraconazole, erythromycin, verapamil, quinidine, tacrolimus, nelfinavir, saquinavir và amiodarone có thể làm tăng phơi nhiễm afatinib. Thuốc cảm ứng P-gp như rifampicin, carbamazepine, phenytoin, phenobarbital và St. John’s wort có thể làm giảm phơi nhiễm afatinib. Người bệnh cần báo cho bác sĩ/dược sĩ toàn bộ thuốc, thực phẩm bổ sung và dược liệu đang dùng.
Thắc mắc về hoạt chất Afatinib
Afatinib là thuốc điều trị ung thư thuộc nhóm ức chế tyrosine kinase EGFR/ErbB. Thuốc gắn không hồi phục vào EGFR, HER2 và HER4, từ đó làm giảm tín hiệu thúc đẩy tăng sinh tế bào trong một số loại ung thư phổi không tế bào nhỏ có đặc điểm phù hợp.
Afatinib được phê duyệt cho một số trường hợp ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến triển hoặc di căn. Theo FDA, thuốc dùng bước một cho NSCLC di căn có đột biến EGFR không kháng thuốc và dùng cho NSCLC tế bào vảy di căn tiến triển sau hóa trị platinum. Theo EMA, thuốc dùng đơn trị cho người lớn EGFR TKI-naïve có NSCLC tiến triển tại chỗ/di căn với đột biến EGFR hoạt hóa và NSCLC tế bào vảy tiến triển sau platinum.
Có. Afatinib là thuốc điều trị ung thư kê đơn, cần bác sĩ chuyên khoa chỉ định, theo dõi độc tính và đánh giá xét nghiệm phù hợp. Người bệnh không tự ý mua, tự dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Các tác dụng phụ thường gặp gồm tiêu chảy, phát ban hoặc viêm da dạng mụn, viêm miệng, viêm quanh móng, khô da, giảm cảm giác thèm ăn, buồn nôn, nôn và ngứa. Một số phản ứng có thể nghiêm trọng và cần được xử trí sớm, đặc biệt tiêu chảy kéo dài, khó thở mới xuất hiện, vàng da, đau bụng dữ dội hoặc triệu chứng mắt.
Afatinib nên dùng khi bụng đói vì thức ăn, đặc biệt bữa ăn nhiều chất béo, làm giảm phơi nhiễm thuốc. Nhãn DailyMed/FDA khuyến cáo uống ít nhất 1 giờ trước bữa ăn hoặc 2 giờ sau bữa ăn; người bệnh nên tuân theo hướng dẫn cụ thể của bác sĩ và tờ hướng dẫn sử dụng sản phẩm đang dùng.

