Acid Valproic, còn gọi là valproic acid, và dạng muối Natri Valproat/sodium valproate là thuốc tác động trên hệ thần kinh trung ương, được dùng chủ yếu trong điều trị một số thể động kinh. Một số chế phẩm valproate/divalproex cũng được phê duyệt cho cơn hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực và dự phòng migraine ở người lớn, tùy dạng thuốc và quốc gia lưu hành. Đây là thuốc kê đơn, có khoảng điều trị cần theo dõi và có thể gây tác dụng bất lợi nghiêm trọng như độc tính gan, viêm tụy, giảm tiểu cầu, tăng amoniac máu, buồn ngủ và nguy cơ cao với thai nhi khi dùng trong thai kỳ. Người bệnh không nên tự ý mua, dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc, đặc biệt người đang điều trị động kinh vì ngừng đột ngột có thể làm tăng nguy cơ cơn động kinh nặng. ([DailyMed][1])
Nội dung chính
- Phạm vi hồ sơ: Acid valproic. Sodium valproate (natri valproat) và divalproex sodium là các dạng định danh riêng; các chỉ định và liều phải được đối chiếu theo đúng chế phẩm.
- Acid Valproic là gì?: Thuốc chống động kinh; trong cơ thể, valproic acid phân ly thành ion valproate, dạng có hoạt tính dược lý. ([DailyMed][1])
- Natri Valproat là gì?: Muối natri của acid valproic; nhiều chế phẩm uống hoặc tiêm chứa sodium valproate. ([PubChem][2])
- Nhóm thuốc: Thuốc chống động kinh; một số chế phẩm cũng được dùng như thuốc ổn định khí sắc trong rối loạn lưỡng cực và dự phòng migraine. ([DailyMed][3])
- Mã ATC: N03AG01 — valproic acid, nhóm thuốc chống động kinh dẫn xuất acid béo. ([FHI][4])
- Chỉ định chính: Động kinh cục bộ phức tạp, cơn vắng ý thức đơn giản/phức tạp; tùy chế phẩm còn có cơn hưng cảm trong rối loạn lưỡng cực và dự phòng migraine. ([DailyMed][1])
- Cảnh báo quan trọng: Độc tính gan có thể tử vong, viêm tụy, nguy cơ dị tật bẩm sinh/giảm IQ khi phơi nhiễm trong thai kỳ, tăng ý nghĩ/hành vi tự sát, tăng amoniac máu, giảm tiểu cầu. ([DailyMed][1])
- Tự ý ngừng thuốc?: Không. Thuốc chống động kinh không nên ngừng đột ngột vì có thể gây trạng thái động kinh, thiếu oxy và đe dọa tính mạng. ([DailyMed][1])
Hoạt chất Acid valproic là gì?
Acid Valproic/Natri Valproat là thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương, chủ yếu dùng để kiểm soát một số loại cơn động kinh. Tùy chế phẩm, valproate/divalproex cũng có thể được dùng trong cơn hưng cảm của rối loạn lưỡng cực và dự phòng migraine; các chỉ định này phải dựa trên nhãn thuốc, tình trạng người bệnh và quyết định của bác sĩ. ([DailyMed][1])
Acid valproic
INN Valproic acid
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid valproic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Valproic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Valproic acid |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | 3121 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
| Công thức phân tử | C8H16O2 |
Dược động học của Acid valproic
Valproate được hấp thu qua đường tiêu hóa khi dùng đường uống, gắn protein huyết tương theo kiểu phụ thuộc nồng độ, chuyển hóa gần như hoàn toàn ở gan và thải trừ chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa qua nước tiểu. Dược động học có tính phi tuyến do gắn protein bão hòa; nồng độ valproate toàn phần có thể không phản ánh chính xác phần thuốc tự do có hoạt tính ở một số nhóm bệnh nhân. ([DailyMed][1])
Giai đoạn I: Hấp thu
Tốc độ hấp thu valproate có thể thay đổi theo dạng bào chế, điều kiện dùng thuốc như lúc đói/sau ăn và cách dùng; tuy vậy, trong điều trị mạn tính động kinh, tổng sinh khả dụng toàn thân hằng ngày được xem là yếu tố thực hành quan trọng hơn so với khác biệt đỉnh/đáy giữa các dạng bào chế. ([DailyMed][1])
| F · Sinh khả dụng | Các liều uống tương đương của divalproex sodium và valproic acid cung cấp lượng ion valproate toàn thân tương đương; với divalproex sodium extended-release, sinh khả dụng trung bình khoảng 89% so với cùng tổng liều hằng ngày dạng delayed-release. ([DailyMed][1]) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Valproate gắn protein huyết tương phụ thuộc nồng độ; phần tự do tăng từ khoảng 10% ở nồng độ 40 mcg/mL lên khoảng 18,5% ở 130 mcg/mL. Gắn protein giảm ở người cao tuổi, bệnh gan mạn, suy thận và khi dùng cùng một số thuốc như aspirin; nồng độ trong dịch não tủy xấp xỉ nồng độ valproate tự do trong huyết tương. ([DailyMed][1])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Valproate được chuyển hóa gần như hoàn toàn ở gan. Ở người lớn dùng đơn trị, khoảng 30–50% liều xuất hiện trong nước tiểu dưới dạng liên hợp glucuronide; beta-oxidation ty thể là đường chuyển hóa chính khác, thường chiếm trên 40% liều. ([DailyMed][1])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dưới 3% liều dùng được thải trừ nguyên dạng qua nước tiểu theo nhãn DailyMed; tài liệu Epilim ghi chỉ khoảng 1–3% liều uống được thải trừ nguyên dạng trong nước tiểu. ([DailyMed][1])
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải cuối trung bình của valproate khi đơn trị đường uống thường khoảng 9–16 giờ theo DailyMed; dữ liệu Epilim ghi thường 8–12 giờ ở người lớn, có thể ngắn hơn khi dùng cùng thuốc chống động kinh cảm ứng enzym và có thể kéo dài trong quá liều. ([DailyMed][1]) |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Theo nhãn DailyMed, độ thanh thải huyết tương trung bình của valproate toàn phần là khoảng 0,56 L/giờ/1,73 m²; độ thanh thải của valproate tự do khoảng 4,6 L/giờ/1,73 m². ([DailyMed][1]) |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Tuổi, bệnh gan, suy thận, giảm albumin, tăng lipid máu, dạng bào chế, thức ăn, thuốc cảm ứng enzym gan như carbamazepine/phenytoin/phenobarbital, aspirin, carbapenem, rifampicin và các thuốc khác có thể ảnh hưởng nồng độ valproate hoặc phần thuốc tự do. Ở trẻ 3 tháng–10 tuổi, độ thanh thải tính theo cân nặng cao hơn người lớn; ở người cao tuổi, độ thanh thải nội tại giảm và phần thuốc tự do tăng. ([DailyMed][1])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid valproic
Thuốc chống động kinh nhóm dẫn xuất acid béo, mã ATC N03AG01. Dạng divalproex sodium extended-release được DailyMed mô tả là thuốc chống động kinh có chỉ định cho cơn hưng cảm cấp/mixed episode trong rối loạn lưỡng cực, động kinh và dự phòng migraine. ([FHI][4])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chống động kinh của valproate chưa được xác định đầy đủ. Nhãn DailyMed ghi hoạt tính trong động kinh được cho là có liên quan đến tăng nồng độ gamma-aminobutyric acid, hay GABA, trong não. ([DailyMed][1])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mối liên hệ giữa nồng độ huyết tương và đáp ứng lâm sàng của valproate không được mô tả chắc chắn; gắn protein phụ thuộc nồng độ làm ảnh hưởng đến độ thanh thải và khiến nồng độ valproate toàn phần có thể không phản ánh đầy đủ phần thuốc tự do có hoạt tính. Khoảng nồng độ điều trị thường được xem là 50–100 mcg/mL valproate toàn phần ở nhiều bệnh nhân động kinh, nhưng có người được kiểm soát ở nồng độ thấp hơn hoặc cao hơn. ([DailyMed][1])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid valproic
- Động kinh: đơn trị hoặc phối hợp trong cơn động kinh cục bộ phức tạp; cơn vắng ý thức đơn giản/phức tạp; phối hợp trong nhiều kiểu cơn có cơn vắng ý thức, tùy dạng thuốc và độ tuổi. ([DailyMed][1])
- Rối loạn lưỡng cực: một số chế phẩm divalproex/sodium valproate được chỉ định điều trị cơn hưng cảm hoặc cơn hỗn hợp; dữ liệu dài hạn hơn 3 tuần cho divalproex sodium extended-release trong hưng cảm chưa được chứng minh trong thử nghiệm có đối chứng theo nhãn DailyMed. ([DailyMed][3])
- Migraine: divalproex sodium extended-release được chỉ định dự phòng đau nửa đầu migraine ở người lớn; không có bằng chứng hữu ích trong điều trị cơn migraine cấp theo nhãn DailyMed. ([DailyMed][3])
Một số ứng dụng ngoài chỉ định có thể tồn tại trong thực hành chuyên khoa, nhưng không nên trình bày như chỉ định đã được phê duyệt nếu không có nhãn thuốc cụ thể. Với bài này, thông tin ứng dụng đang nghiên cứu/ngoài chỉ định.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng phải cá thể hóa theo chẩn đoán, tuổi, cân nặng, dạng thuốc, bệnh kèm theo, tương tác thuốc và nồng độ valproate khi cần theo dõi. Theo nhãn DailyMed, trong động kinh cục bộ phức tạp ở người lớn và trẻ từ 10 tuổi, liều khởi đầu thường 10–15 mg/kg/ngày, tăng 5–10 mg/kg/tuần; phần lớn đáp ứng đạt ở liều dưới 60 mg/kg/ngày, và an toàn của liều trên 60 mg/kg/ngày chưa được khuyến cáo. Với cơn vắng ý thức, liều khởi đầu thường 15 mg/kg/ngày, tăng hằng tuần 5–10 mg/kg/ngày; nồng độ điều trị thường được xem là 50–100 mcg/mL ở nhiều bệnh nhân. Đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn, không dùng để tự điều chỉnh liều. ([DailyMed][1])
Dùng đúng dạng bào chế và hướng dẫn của bác sĩ. Viên nang acid valproic nên nuốt nguyên viên, không nhai để tránh kích ứng miệng/họng; viên giải phóng kéo dài divalproex sodium phải nuốt nguyên viên, không nghiền hoặc nhai. Người có kích ứng tiêu hóa có thể được bác sĩ hướng dẫn dùng cùng thức ăn hoặc tăng liều chậm từ mức thấp. Không tự ý đổi dạng thuốc, đổi hàm lượng, bẻ/nghiền viên giải phóng kéo dài hoặc ngừng thuốc. ([DailyMed][1])
Cần theo dõi lâm sàng và xét nghiệm theo chỉ định, đặc biệt chức năng gan trước và trong điều trị, nhất là 6 tháng đầu; công thức máu/tiểu cầu và đông máu khi có bầm tím, chảy máu hoặc trước phẫu thuật; nồng độ valproate khi kiểm soát kém, nghi độc tính hoặc có tương tác thuốc; dấu hiệu viêm tụy, tăng amoniac máu, buồn ngủ quá mức, thay đổi hành vi/ý nghĩ tự sát và phản ứng da nghiêm trọng. ([DailyMed][1])
Cảnh báo và lưu ý về Acid valproic
Valproate chống chỉ định ở người có bệnh gan hoặc rối loạn chức năng gan đáng kể; rối loạn ty thể do đột biến POLG hoặc trẻ dưới 2 tuổi nghi ngờ rối loạn liên quan POLG; quá mẫn với thuốc; rối loạn chu trình ure. Tài liệu Epilim còn nêu chống chỉ định ở người có suy gan cấp/mạn hoặc tiền sử gia đình viêm gan nặng liên quan thuốc, thiếu carnitine nguyên phát hệ thống chưa điều chỉnh, porphyria gan, và các hạn chế đặc biệt trong thai kỳ/phụ nữ có khả năng mang thai tùy chỉ định. ([DailyMed][1])
Tác dụng không mong muốn thường gặp gồm buồn nôn, đau đầu, buồn ngủ, nôn, yếu, run, chóng mặt, đau bụng, nhìn mờ/nhìn đôi, tiêu chảy, tăng cảm giác thèm ăn, tăng cân, rụng tóc, chán ăn và rối loạn dáng đi/phối hợp vận động. ([DailyMed][1])
Cần lưu ý độc tính gan có thể tử vong, viêm tụy cấp có thể tử vong, dị tật bẩm sinh và giảm IQ khi phơi nhiễm trong tử cung, giảm tiểu cầu/rối loạn đông máu, tăng amoniac máu và bệnh não tăng amoniac, hạ thân nhiệt, phản ứng quá mẫn đa cơ quan, phản ứng da nghiêm trọng, buồn ngủ nặng ở người cao tuổi và tăng nguy cơ ý nghĩ/hành vi tự sát của nhóm thuốc chống động kinh. ([DailyMed][1])
Cần thận trọng đặc biệt ở trẻ dưới 2 tuổi, người nghi rối loạn ty thể/POLG, bệnh gan, suy thận, giảm albumin, người cao tuổi, người dùng nhiều thuốc chống động kinh, người có rối loạn chuyển hóa, bệnh não, rối loạn chu trình ure, tiền sử viêm tụy, nguy cơ chảy máu/giảm tiểu cầu, người có trầm cảm hoặc ý nghĩ tự sát, phụ nữ có thai hoặc có khả năng mang thai, và nam giới có khả năng sinh sản theo các cảnh báo gần đây về nguy cơ tiềm tàng ở con. ([DailyMed][1])
Quá liều valproate có thể gây buồn ngủ, block tim, hôn mê sâu và đã có báo cáo tử vong. Xử trí gồm hỗ trợ chức năng sống, duy trì bài niệu phù hợp; thẩm tách máu hoặc phối hợp thẩm tách máu với lọc máu hấp phụ có thể loại bỏ đáng kể thuốc trong quá liều do phần thuốc không gắn protein tăng. Naloxone đã được báo cáo có thể đảo ngược ức chế thần kinh trung ương trong quá liều valproate nhưng phải dùng thận trọng ở bệnh nhân động kinh. ([DailyMed][1])
Theo nhãn DailyMed, viên nang acid valproic bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C, trong bao bì kín, tránh ánh sáng và có nắp an toàn trẻ em. Divalproex sodium extended-release cũng được ghi bảo quản ở 20–25°C. Điều kiện bảo quản cụ thể cần theo tờ hướng dẫn của từng sản phẩm lưu hành. ([DailyMed][1])
Đối tượng đặc biệt
Trẻ dưới 2 tuổi có nguy cơ độc tính gan gây tử vong cao hơn, đặc biệt khi dùng nhiều thuốc chống động kinh, có rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, bệnh não hữu cơ hoặc rối loạn ty thể. Trẻ 3 tháng–10 tuổi có độ thanh thải valproate tính theo cân nặng cao hơn người lớn; trên 10 tuổi, thông số dược động học gần giống người lớn. Valproate chống chỉ định ở trẻ dưới 2 tuổi nghi rối loạn liên quan POLG. ([DailyMed][1])
Người cao tuổi có thể có giảm khả năng thải trừ valproate, tăng phần thuốc tự do và tăng nguy cơ buồn ngủ, run, té ngã/chấn thương hoặc nhiễm trùng. Nhãn DailyMed khuyến cáo giảm liều khởi đầu ở nhóm này và cân nhắc giảm liều hoặc ngừng thuốc nếu buồn ngủ quá mức theo đánh giá bác sĩ. ([DailyMed][1])
Valproate có nguy cơ cao gây hại cho thai nhi. Dữ liệu đăng ký thai kỳ cho thấy phơi nhiễm valproate trong thai kỳ có thể gây dị tật ống thần kinh, các dị tật cấu trúc khác và giảm IQ; dữ liệu Epilim ghi khoảng 11% trẻ phơi nhiễm valproate đơn trị trong thai kỳ có dị tật bẩm sinh lớn, cao hơn nền dân số chung khoảng 2–3%. EMA nêu không dùng valproate cho migraine hoặc rối loạn lưỡng cực trong thai kỳ, và không dùng cho động kinh trong thai kỳ trừ khi không có điều trị hiệu quả khác. ([DailyMed][1])
Valproate được bài tiết vào sữa mẹ. DailyMed khuyến cáo thận trọng khi dùng cho phụ nữ cho con bú; dữ liệu Epilim ghi nồng độ trong sữa mẹ khoảng 1–10% nồng độ huyết thanh và nói chung không nên cho con bú trong khi đang dùng Epilim. Quyết định tiếp tục/không tiếp tục cho bú cần do bác sĩ đánh giá lợi ích và nguy cơ. ([DailyMed][1])
Valproate chống chỉ định ở người có bệnh gan hoặc rối loạn chức năng gan đáng kể. Bệnh gan làm giảm khả năng thải trừ valproate, tăng thời gian bán thải và làm tăng phần thuốc tự do; nồng độ valproate toàn phần có thể gây hiểu nhầm vì nồng độ tự do có thể tăng dù tổng nồng độ nhìn có vẻ bình thường. ([DailyMed][1])
Ở suy thận, gắn protein của valproate giảm rõ và nồng độ toàn phần có thể không phản ánh đúng phần thuốc tự do. DailyMed ghi không cần điều chỉnh liều rõ ràng ở suy thận, nhưng theo dõi nồng độ toàn phần có thể gây hiểu nhầm; tài liệu Epilim nêu có thể cần liều thấp hơn và nên điều chỉnh theo theo dõi lâm sàng. ([DailyMed][1])
Valproate có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, làm chậm suy nghĩ và kỹ năng vận động; người bệnh không nên lái xe hoặc vận hành máy móc nguy hiểm cho đến khi biết thuốc ảnh hưởng thế nào đến mình và được bác sĩ hướng dẫn phù hợp. ([DailyMed][1])
Tương tác thuốc của Acid valproic
Tương tác quan trọng gồm: carbapenem như meropenem/imipenem/ertapenem có thể làm giảm mạnh nồng độ valproate và gây mất kiểm soát cơn; aspirin có thể tăng phần valproate tự do; felbamate có thể tăng nồng độ valproate; phenytoin, carbamazepine, phenobarbital/primidone có thể tăng thanh thải valproate; lamotrigine bị giảm chuyển hóa và tăng nguy cơ độc tính/ban da nghiêm trọng khi dùng cùng valproate; rifampicin, colestyramine, thuốc tránh thai/thuốc chứa estrogen, protease inhibitors, cimetidine, erythromycin, mefloquine, thuốc chống đông phụ thuộc vitamin K và các thuốc gắn protein mạnh cũng cần được bác sĩ đánh giá. ([DailyMed][1])
Thắc mắc về hoạt chất Acid valproic
Acid Valproic/Natri Valproat là thuốc chống động kinh. Trong cơ thể, valproic acid phân ly thành ion valproate; hoạt tính chống động kinh được cho là liên quan đến tăng GABA trong não, dù cơ chế chính xác chưa được xác định đầy đủ. Một số chế phẩm valproate/divalproex cũng được dùng trong cơn hưng cảm của rối loạn lưỡng cực và dự phòng migraine theo nhãn thuốc cụ thể. ([DailyMed][1])
Có. Nhãn DailyMed và dữ liệu Medsafe mô tả các chế phẩm valproate là thuốc kê đơn. Người bệnh không nên tự mua, tự dùng, tự tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc khi chưa được bác sĩ/dược sĩ hướng dẫn. ([DailyMed][3])
Valproate có nguy cơ cao gây dị tật bẩm sinh, dị tật ống thần kinh, giảm IQ và rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ phơi nhiễm trong tử cung. EMA nêu không dùng valproate cho migraine hoặc rối loạn lưỡng cực trong thai kỳ, và không dùng trong động kinh khi mang thai trừ khi không có lựa chọn điều trị hiệu quả khác. ([DailyMed][1])
Không nên tự ý ngừng. Nhãn thuốc cảnh báo thuốc chống động kinh không nên ngừng đột ngột ở người dùng để phòng cơn động kinh nặng, vì có thể gây trạng thái động kinh kèm thiếu oxy và đe dọa tính mạng. Việc giảm liều hoặc đổi thuốc cần có kế hoạch của bác sĩ. ([DailyMed][1])
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm chức năng gan, công thức máu/tiểu cầu, đông máu, nồng độ valproate, amoniac máu khi có triệu chứng gợi ý, và các xét nghiệm khác tùy tình trạng bệnh, thuốc dùng kèm và nguy cơ cá nhân. Người bệnh cần báo ngay nếu có vàng da, đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, buồn ngủ bất thường, lú lẫn, bầm tím/chảy máu hoặc thay đổi hành vi. ([DailyMed][1])

