Vỡ thực quản Boerhaave là tình trạng thành thực quản bị rách xuyên toàn bộ, thường sau nôn hoặc nôn khan dữ dội làm áp lực trong lòng tăng đột ngột. Người bệnh có thể đau ngực hoặc đau thượng vị dữ dội, khó thở, tim nhanh, sốt và nhanh chóng nhiễm trùng nặng. Bộ ba nôn, đau ngực và khí dưới da kinh điển không phải lúc nào cũng đầy đủ, nên bệnh dễ bị nhầm với nhồi máu cơ tim, viêm tụy, bóc tách động mạch chủ hoặc thủng ổ loét. CT ngực–bụng có cản quang và chụp thực quản bằng thuốc tan trong nước thường được dùng để tìm vị trí rò. Điều trị phải tiến hành tại bệnh viện với hồi sức, kháng sinh, kiểm soát nguồn rò và dẫn lưu; một số trường hợp cần phẫu thuật, đặt stent hoặc liệu pháp nội soi. Xử trí sớm giúp tăng khả năng kiểm soát nhiễm trùng và bảo tồn thực quản.
Vỡ thực quản Boerhaave là bệnh gì?
Hội chứng Boerhaave là vết vỡ tự phát xuyên qua toàn bộ các lớp của thành thực quản, thường xuất hiện khi áp lực trong lòng tăng mạnh trong lúc nôn nhưng cơ thắt phía trên không giãn tương ứng. Vị trí điển hình là thành sau–bên trái của thực quản ngực đoạn thấp, song vết vỡ có thể nằm ở nơi khác. Dịch tiêu hóa, thức ăn và vi khuẩn thoát ra trung thất hoặc khoang màng phổi, gây phản ứng viêm hóa học rồi nhiễm khuẩn nặng. Boerhaave khác rách Mallory-Weiss: Mallory-Weiss chỉ tổn thương niêm mạc và chủ yếu gây chảy máu vào lòng tiêu hóa, còn Boerhaave tạo đường rò ra ngoài thực quản và thường cần kiểm soát nguồn rò khẩn cấp.
| Tên bệnh | Vỡ thực quản Boerhaave |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Boerhaave syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Vỡ thực quản tự phát; thủng thực quản do áp lực; spontaneous esophageal rupture |
| Mã ICD-10 | K22.3 – Thủng thực quản |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa; cấp cứu thực quản, ngoại lồng ngực và hồi sức |
| Cơ quan ảnh hưởng | Toàn bộ thành thực quản, thường ở đoạn ngực dưới; trung thất, màng phổi, phổi và tuần hoàn có thể bị tổn thương nhanh do rò dịch và nhiễm trùng. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp cứu không lây, là vết vỡ xuyên toàn bộ thành thực quản; có nguy cơ viêm trung thất, nhiễm trùng huyết và suy đa cơ quan. |
| Mức độ phổ biến | Rất hiếm gặp nhưng có tỷ lệ biến chứng cao; số liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Vỡ thực quản Boerhaave
Nôn mạnh tạo chênh lệch áp lực rất lớn giữa lòng thực quản và lồng ngực. Khi cơ nhẫn–hầu đóng hoặc phối hợp kém, áp lực không thoát lên miệng mà truyền xuống đoạn thực quản yếu, làm thành bị xé xuyên toàn bộ. Khí và dịch axit tràn vào trung thất gây viêm mô, phù nề và hoại tử; vi khuẩn đường tiêu hóa tiếp tục gây viêm trung thất, tràn dịch hoặc mủ màng phổi. Mất dịch, đau, nhiễm trùng và suy hô hấp có thể tiến triển thành sốc và suy đa cơ quan.
Vỡ thực quản được mô tả theo vị trí cổ, ngực hoặc bụng; mức rò khu trú hay tự do; có hoặc không tổn thương màng phổi; và thời điểm phát hiện sớm hay muộn. Các mô tả này hướng lựa chọn điều trị. Rò nhỏ, khu trú, người bệnh ổn định và ít nhiễm trùng có thể phù hợp chiến lược ít xâm lấn; rò tự do, mô hoại tử, sốc hoặc nhiễm bẩn lan rộng thường đòi hỏi kiểm soát ngoại khoa tích cực.
Boerhaave rất hiếm và chủ yếu gặp ở người lớn trung niên hoặc lớn tuổi, được báo cáo ở nam nhiều hơn nữ. Bệnh chỉ chiếm một phần nhỏ các trường hợp thủng thực quản; nhiều thủng thực quản khác do thủ thuật y khoa. Vì hiếm và biểu hiện giống bệnh tim–phổi, thời gian chẩn đoán thường bị kéo dài. Chưa có số liệu quốc gia đầy đủ tại Việt Nam.
Tổn thương hình thành từ lực cơ học bên trong, không có đường lây. Sau khi thành thực quản vỡ, khí, nước bọt, acid, thức ăn và vi sinh vật đi qua lỗ rò vào trung thất hoặc màng phổi. Mức lan phụ thuộc vị trí vết vỡ, kích thước, áp lực và thời gian đến điều trị.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Vỡ thực quản Boerhaave
Tác nhân điển hình là nôn hoặc nôn khan dữ dội sau ăn nhiều hoặc uống rượu. Tăng áp lực tương tự có thể xảy ra khi ho dữ dội, co giật, rặn sinh, nâng vật nặng, chấn thương áp lực hoặc hồi sức. Một số người có bệnh thực quản nền như viêm, hẹp, rối loạn vận động hoặc khối u, nhưng Boerhaave cũng có thể xảy ra ở thực quản trước đó bình thường.
Yếu tố thúc đẩy: nôn mạnh, uống nhiều rượu, ăn quá mức, co giật, ho dữ dội và gắng sức làm tăng áp lực. Yếu tố nền: viêm thực quản, rối loạn vận động, hẹp, phẫu thuật hoặc xạ trị vùng ngực có thể làm thành thực quản dễ tổn thương. Tuy vậy, nhiều trường hợp không có bệnh thực quản được biết trước.
Người vừa có đợt nôn dữ dội rồi xuất hiện đau ngực hoặc thượng vị đột ngột là nhóm phải được đánh giá ngay. Nguy cơ hậu quả nặng hơn ở người cao tuổi, suy dinh dưỡng, bệnh phổi–tim, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc đến viện muộn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Vỡ thực quản Boerhaave
Khởi phát thường đột ngột và dữ dội sau nôn, nhưng có thể không có tiền sử nôn rõ. Đau có thể ở ngực, thượng vị, lưng hoặc vai và tăng khi thở. Khó thở, tim nhanh, sốt và vẻ nhiễm độc xuất hiện khi rò và viêm trung thất tiến triển. Một số người ban đầu chỉ có đau bụng hoặc tràn dịch màng phổi, khiến bệnh dễ bị nhầm.
- Đau ngực hoặc thượng vị dữ dội: thường bắt đầu ngay sau nôn hoặc gắng sức.
- Khó thở: liên quan đau, tràn khí, tràn dịch hoặc viêm phổi.
- Tim nhanh và thở nhanh: có thể là dấu hiệu sớm của sốc hoặc nhiễm trùng.
- Sốt: có thể xuất hiện sau khi dịch rò gây viêm trung thất.
- Nuốt đau: đôi khi đi kèm đau lan ra lưng hoặc vai.
- Khí dưới da: sờ thấy lạo xạo ở cổ hoặc ngực nhưng không phải lúc nào cũng có.
- Khàn tiếng, đau cổ hoặc khó nuốt nổi bật khi vết vỡ ở đoạn cổ.
- Đau bụng cấp hoặc phản ứng thành bụng khi vết vỡ sát tâm vị.
- Nôn ra máu nhẹ, nhưng chảy máu không phải đặc điểm chính.
- Tràn dịch màng phổi trái không giải thích được có thể là manh mối chẩn đoán.
Không chờ đặt lịch: đau ngực, đau thượng vị hoặc khó thở xuất hiện sau nôn mạnh phải được đánh giá cấp cứu. Cần tái khám sớm sau điều trị: sốt, đau tăng, khó nuốt mới, sút cân, ho khi ăn hoặc dịch dẫn lưu thay đổi. Người đã đặt stent hay phẫu thuật phải tuân thủ lịch hình ảnh kiểm tra rò.
- Đau ngực hoặc thượng vị dữ dội sau nôn, đặc biệt kèm khó thở: gọi 115 ngay.
- Lơ mơ, tụt huyết áp, da lạnh, tim nhanh hoặc tiểu ít: gợi ý sốc, không tự lái xe.
- Sốt cao, rét run, thở nhanh, đau tăng hoặc sưng lạo xạo vùng cổ: cần cấp cứu khẩn.
- Không ăn uống, không tự gây nôn và không trì hoãn để thử thuốc dạ dày hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Vỡ thực quản Boerhaave
Chẩn đoán phải được đặt ra từ bối cảnh đau cấp sau nôn và được xác nhận bằng hình ảnh. CT ngực và bụng trên có cản quang đánh giá khí quanh thực quản, dịch trung thất, tràn dịch màng phổi, vị trí nghi rò và bệnh khác. Chụp thực quản với cản quang tan trong nước có thể chứng minh thuốc thoát ra ngoài. Kết quả âm tính ban đầu không loại trừ hoàn toàn nếu nghi ngờ vẫn cao.
Bác sĩ ưu tiên đường thở, hô hấp, tuần hoàn và thời điểm khởi phát. Khám tìm đau ngực–bụng, giảm âm phổi, khí dưới da, dấu mất nước và sốc. Tiền sử nôn, rượu, thủ thuật, bệnh thực quản và thuốc được rà soát. Biểu hiện có thể kín đáo ở người cao tuổi hoặc đã dùng giảm đau.
Công thức máu, CRP hoặc procalcitonin, lactate, khí máu, điện giải, chức năng thận–gan và đông máu hỗ trợ đánh giá nhiễm trùng và suy cơ quan. Cấy máu, dịch màng phổi hoặc dịch dẫn lưu được thực hiện khi phù hợp để điều chỉnh kháng sinh. Không có xét nghiệm máu đơn lẻ xác định hoặc loại trừ vỡ thực quản.
CT có cản quang là phương tiện rất quan trọng vì vừa tìm dấu trực tiếp của rò vừa đánh giá biến chứng và lập kế hoạch dẫn lưu. Chụp thực quản dùng thuốc tan trong nước thường được ưu tiên ban đầu; nếu âm tính nhưng nghi ngờ cao, bác sĩ có thể lặp lại hoặc dùng barium loãng trong điều kiện kiểm soát. X-quang ngực có thể thấy tràn dịch, tràn khí hoặc trung thất rộng nhưng không đủ nhạy.
Chẩn đoán xác định khi chứng minh có gián đoạn xuyên thành hoặc thuốc cản quang thoát khỏi lòng thực quản, kết hợp biểu hiện lâm sàng phù hợp. Nội soi có thể được dùng chọn lọc khi hình ảnh chưa rõ hoặc để điều trị, nhưng thao tác phải thận trọng vì bơm khí và dụng cụ có thể làm lỗ rò lớn hơn.
Điều trị Vỡ thực quản Boerhaave
Đây là cấp cứu đa chuyên khoa. Nguyên tắc gồm nhịn ăn, hồi sức tuần hoàn–hô hấp, kháng sinh phổ rộng, kiểm soát đau, ức chế acid, hỗ trợ dinh dưỡng và loại bỏ dịch nhiễm bẩn. Kiểm soát nguồn rò có thể bằng phẫu thuật, nội soi và dẫn lưu qua da hoặc lồng ngực. Quyết định dựa trên ổn định huyết động, vị trí, mức hoại tử, rò khu trú hay tự do, thời gian phát hiện và nguồn lực cơ sở.
Kháng sinh tĩnh mạch phổ rộng được dùng sớm để bao phủ vi khuẩn đường tiêu hóa; lựa chọn và thời gian được điều chỉnh theo cấy, chức năng gan–thận và kiểm soát nguồn. Thuốc kháng nấm chỉ được cân nhắc trong một số bối cảnh nguy cơ, không phải mặc định cho mọi người. Thuốc giảm đau, chống nôn và ức chế acid là hỗ trợ; không có thuốc uống tại nhà làm kín lỗ vỡ.
Các lựa chọn nội soi gồm stent phủ để che lỗ rò, clip hoặc khâu nội soi cho tổn thương phù hợp, và liệu pháp hút áp lực âm nội lòng. Dẫn lưu màng phổi hoặc ổ dịch trung thất thường cần thiết nếu có nhiễm bẩn. Phương pháp ít xâm lấn chỉ an toàn khi có đội ngũ kinh nghiệm, theo dõi sát và kế hoạch cứu hộ ngoại khoa.
Phẫu thuật có thể gồm khâu kín nguyên phát và gia cố bằng mô, cắt lọc mô hoại tử, dẫn lưu rộng hoặc cắt thực quản trong trường hợp phá hủy nặng. Người sốc, rò tự do, nhiễm bẩn lan, mô không sống hoặc thất bại điều trị ít xâm lấn thường cần mổ. Lựa chọn cụ thể phụ thuộc vị trí và tình trạng mô, không chỉ dựa vào số giờ từ khởi phát.
Người bệnh thường cần hồi sức tích cực, oxy hoặc hỗ trợ hô hấp, kiểm soát đường huyết và dự phòng huyết khối phù hợp. Dinh dưỡng được cung cấp qua đường ruột phía dưới chỗ rò hoặc đường tĩnh mạch tùy kế hoạch. Vật lý trị liệu hô hấp, chăm sóc dẫn lưu và hỗ trợ tâm lý giúp phục hồi sau giai đoạn nguy kịch.
Theo dõi liên tục huyết động, hô hấp, lactate, chức năng cơ quan, lượng và tính chất dịch dẫn lưu. CT hoặc chụp thực quản lặp lại đánh giá kiểm soát rò trước khi ăn uống trở lại hoặc rút stent. Sau xuất viện, cần theo dõi hẹp thực quản, rò dai dẳng, sụt cân và sức khỏe phổi.
Điều trị thường kéo dài nhiều tuần, không phải vài ngày. Giai đoạn hồi sức và kiểm soát nhiễm trùng có thể cần nằm viện lâu; thời điểm ăn lại phụ thuộc hình ảnh chứng minh rò đã kín và khả năng nuốt. Stent hoặc dẫn lưu có lịch kiểm tra và tháo riêng. Thời gian phục hồi phụ thuộc mức nhiễm bẩn, phẫu thuật và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Viêm trung thất, tràn mủ màng phổi, áp xe, nhiễm trùng huyết, sốc, suy hô hấp cấp và suy đa cơ quan là biến chứng sớm. Biến chứng muộn gồm rò kéo dài, hẹp thực quản, khó nuốt, suy dinh dưỡng và nhiễm trùng tái phát. Stent có thể di lệch hoặc gây tổn thương; phẫu thuật có thể rò đường khâu.
Tiên lượng phụ thuộc mạnh vào tốc độ nhận biết, mức lan của dịch rò, khả năng kiểm soát nguồn và dự trữ cơ quan. Người được xử trí trước khi sốc hoặc nhiễm trùng lan thường có cơ hội tốt hơn. Tuy nhiên, ngay cả phát hiện sớm vẫn cần theo dõi chuyên sâu. Không thể dự đoán kết quả cá nhân chỉ từ kích thước vết vỡ.
Vỡ thực quản tự phát tái phát là hiếm nhưng đã được ghi nhận. Nguy cơ có thể tăng nếu còn nôn dữ dội, hẹp hoặc rối loạn vận động thực quản chưa được xử trí. Khó nuốt, đau ngực hoặc nôn tái diễn sau hồi phục cần được đánh giá thay vì tự cho là đau sẹo.
Không có cách phòng tuyệt đối. Kiểm soát nôn sớm, hạn chế uống rượu quá mức, điều trị tắc nghẽn hoặc rối loạn thực quản và báo bác sĩ khi nôn dai dẳng có thể giảm nguy cơ. Sau thủ thuật thực quản, tuân thủ hướng dẫn ăn uống và báo ngay đau ngực bất thường giúp phát hiện thủng sớm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Vỡ thực quản Boerhaave
Trong giai đoạn cấp, người bệnh phải nhịn ăn uống theo chỉ định. Dinh dưỡng được thiết kế để tránh đi qua vùng rò cho đến khi an toàn. Sau khi rò kín, thức ăn tăng dần từ lỏng đến mềm dưới theo dõi. Không tự uống nước để “thử” lỗ rò vì có thể làm dịch thoát ra ngực.
Giai đoạn cấp cần nghỉ và theo dõi tại bệnh viện. Sau xuất viện, vận động tăng dần theo sức tim phổi và tình trạng dinh dưỡng; tránh nâng nặng, rặn mạnh hoặc hoạt động gây nôn cho đến khi bác sĩ cho phép. Tập thở và đi bộ nhẹ có thể hỗ trợ phục hồi nhưng phải theo kế hoạch.
Theo dõi sốt, đau ngực, khó thở, nuốt đau, cân nặng và khả năng ăn. Nếu còn ống nuôi ăn hoặc dẫn lưu, chăm sóc phải theo hướng dẫn vô khuẩn. Đau tăng, sốt, dịch đục hoặc có mùi, khó thở hay nôn mới xuất hiện cần liên hệ ngay; không tự kẹp hoặc rút ống.
- Không ăn hoặc uống khi đang nghi vỡ thực quản hoặc chưa được bác sĩ cho phép.
- Không tự gây nôn, uống thuốc sủi hoặc thức uống có gas.
- Không trì hoãn cấp cứu vì tưởng là trào ngược, đau cơ hoặc say rượu.
- Không tự dùng kháng sinh còn thừa hay thuốc giảm đau để che triệu chứng.
- Không tự rút stent, ống nuôi ăn hoặc ống dẫn lưu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Boerhaave rất hiếm ở trẻ. Đau ngực hoặc khó thở sau nôn ở trẻ cần phân biệt dị vật, hen, viêm phổi và thủng do nuốt vật sắc. Chẩn đoán hình ảnh, kháng sinh và can thiệp phải do đội ngũ nhi khoa, ngoại lồng ngực và tiêu hóa phối hợp.
Người cao tuổi có thể không đau điển hình nhưng nhanh tụt huyết áp, lú lẫn hoặc suy hô hấp. Bệnh tim phổi, suy thận, frailty và thuốc chống đông làm điều trị phức tạp. Mục tiêu vẫn là kiểm soát nguồn sớm, đồng thời cá thể hóa mức xâm lấn và hồi sức.
Vỡ thực quản trong thai kỳ hoặc chuyển dạ rất hiếm nhưng có thể xảy ra sau nôn nghén nặng hoặc rặn. Ưu tiên cứu sống và ổn định mẹ, đồng thời phối hợp sản khoa để theo dõi thai. CT và phẫu thuật không nên bị trì hoãn khi lợi ích cấp cứu vượt nguy cơ bức xạ hoặc gây mê.
Bệnh thường đòi hỏi kháng sinh, giảm đau, gây mê và dinh dưỡng đặc biệt. Khả năng cho bú phụ thuộc thuốc, mức độ hồi sức và tình trạng mẹ; chuyên gia sản–nhi và dược lâm sàng sẽ hướng dẫn. Không tự bỏ thuốc vì lo ảnh hưởng sữa.
Suy giảm miễn dịch làm nhiễm trùng trung thất tiến triển nhanh và biểu hiện sốt có thể mờ nhạt. Ngưỡng can thiệp và lấy mẫu vi sinh thấp hơn; phổ kháng sinh hoặc cân nhắc kháng nấm cần cá thể hóa. Theo dõi sát rò và lành vết thương là bắt buộc.
Sau khâu vỡ hoặc dẫn lưu, người bệnh được theo dõi rò đường khâu, nhiễm trùng, chức năng phổi và dinh dưỡng. Chụp kiểm tra thường được thực hiện trước khi ăn qua miệng. Đau tăng, sốt, khó thở, dịch dẫn lưu bất thường hoặc nuốt nghẹn mới phải báo ngay.
Câu hỏi thường gặp về Vỡ thực quản Boerhaave
Có. Đây là một trong những cấp cứu thực quản nghiêm trọng nhất vì dịch tiêu hóa và vi khuẩn có thể tràn vào trung thất, gây viêm trung thất, tràn mủ màng phổi, nhiễm trùng huyết và suy đa cơ quan. Nguy cơ tăng khi chẩn đoán muộn hoặc người bệnh đã sốc. Đau ngực dữ dội sau nôn, khó thở, sốt hoặc sưng lạo xạo vùng cổ cần gọi 115. Không nên ăn uống hoặc tự dùng thuốc dạ dày trong lúc chờ đánh giá.
Không phải mọi trường hợp đều mổ theo cùng một cách. Người ổn định, lỗ rò nhỏ và khu trú, ít nhiễm bẩn, có khả năng dẫn lưu tốt có thể được điều trị bằng stent, kẹp, hút áp lực âm và chăm sóc tích cực tại trung tâm có kinh nghiệm. Ngược lại, sốc, mô hoại tử, rò tự do hoặc nhiễm bẩn lan rộng thường cần phẫu thuật. Quyết định do đội đa chuyên khoa đưa ra sau khi xem CT, vị trí và diễn biến.
Mallory-Weiss là vết rách nông ở niêm mạc gần tâm vị và thường gây nôn ra máu. Boerhaave là vết vỡ xuyên toàn bộ thành thực quản, cho phép khí và dịch tiêu hóa rò ra lồng ngực. Boerhaave thường gây đau ngực dữ dội, khó thở và nhiễm trùng, trong khi Mallory-Weiss thường nổi bật bởi xuất huyết. Dù vậy, triệu chứng có thể chồng lấp, nên đau ngực hoặc nôn máu sau nôn đều cần đánh giá y tế.
Không có mốc cố định. Người bệnh chỉ được ăn qua miệng khi đội điều trị đánh giá lỗ rò đã được kiểm soát, thường dựa trên lâm sàng, dịch dẫn lưu và chụp cản quang hoặc CT. Chế độ ăn tăng dần từ lỏng đến mềm rồi đặc. Nếu có stent, ống nuôi ăn hoặc phẫu thuật lớn, tiến trình có thể kéo dài. Tự thử uống nước hoặc ăn sớm có thể làm rò tái phát và gây nhiễm trùng.
Tái phát là hiếm nhưng có thể xảy ra, đặc biệt khi người bệnh còn nôn dữ dội hoặc có hẹp, viêm hay rối loạn vận động thực quản. Sau hồi phục, bác sĩ có thể đánh giá nguyên nhân thúc đẩy và hướng dẫn giảm nguy cơ. Đau ngực, khó nuốt hoặc sốt xuất hiện lại không nên được xem là triệu chứng bình thường sau mổ. Cần kiểm tra để loại trừ rò, hẹp hoặc biến chứng mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

