Viêm túi mật mạn là tình trạng thành túi mật bị viêm, xơ hóa và giảm khả năng co bóp trong thời gian dài, thường liên quan sỏi gây tắc nghẽn từng đợt. Người bệnh có thể đau âm ỉ hoặc tái diễn vùng hạ sườn phải, khó chịu sau bữa ăn nhiều chất béo, buồn nôn hoặc đầy bụng, nhưng triệu chứng thường không rầm rộ như viêm túi mật cấp. Một số trường hợp gần như không có biểu hiện và chỉ được xác nhận khi siêu âm, xạ hình hoặc xét nghiệm mô bệnh học sau cắt túi mật. Vì đầy hơi và khó tiêu rất không đặc hiệu, bác sĩ cần loại trừ bệnh dạ dày, tụy, gan và tim trước khi quy kết cho túi mật. Điều trị chủ yếu dựa vào mức độ triệu chứng, sự hiện diện của sỏi và nguy cơ biến chứng; cắt túi mật nội soi thường được cân nhắc khi triệu chứng phù hợp và tái diễn.
Viêm túi mật mạn là bệnh gì?
Viêm túi mật mạn (Chronic cholecystitis) là tình trạng viêm kéo dài của túi mật dẫn đến dày hoặc xơ thành, co nhỏ túi mật và rối loạn tống mật. Phần lớn trường hợp liên quan sỏi gây cọ xát và tắc ống túi mật từng lúc; một số ít liên quan rối loạn vận động túi mật mà không thấy sỏi.

Khái niệm này khác viêm túi mật cấp, vì bệnh mạn thường tiến triển chậm, ít sốt và không gây phản ứng viêm toàn thân rõ. Nó cũng không đồng nghĩa với mọi trường hợp đầy bụng sau ăn: triệu chứng tiêu hóa mơ hồ có nhiều nguyên nhân khác. Chẩn đoán cuối cùng đôi khi dựa trên mô bệnh học túi mật sau phẫu thuật, khi thấy viêm mạn, xơ hóa và biến đổi cơ thành.
| Tên bệnh | Viêm túi mật mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic cholecystitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm túi mật mạn tính; chronic calculous cholecystitis khi liên quan sỏi |
| Mã ICD-10 | K81.1 – Viêm túi mật mạn; nếu hồ sơ xác định viêm mạn kèm sỏi, mã có thể thuộc nhóm K80.1. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan – Mật – Tụy; bệnh lý viêm mạn của túi mật |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tổn thương tập trung ở thành và chức năng co bóp của túi mật; sỏi kèm theo có thể ảnh hưởng đường mật và tụy. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, thường liên quan kích thích kéo dài hoặc các đợt tắc nghẽn tái diễn do sỏi. |
| Mức độ phổ biến | Viêm túi mật mạn thường đi cùng sỏi túi mật; số liệu riêng cho bệnh mạn khó xác định vì nhiều ca được chẩn đoán sau phẫu thuật. |
| Bệnh có lây không? | Không. Viêm túi mật mạn không phải bệnh truyền nhiễm. |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm túi mật mạn
Sỏi hoặc rối loạn làm rỗng túi mật tạo các đợt ứ mật và tắc nghẽn lặp lại. Niêm mạc bị kích thích bởi áp lực, acid mật và vi chấn thương, thu hút tế bào viêm mạn. Theo thời gian, thành túi mật dày, cơ trơn phì đại rồi xơ hóa, khiến khả năng co bóp giảm thêm và làm ứ mật nặng hơn. Túi mật có thể co nhỏ, dính vào mô lân cận hoặc xuất hiện các xoang Rokitansky–Aschoff. Một số biến thể viêm xanthogranulomatous gây dày thành rõ và có thể khó phân biệt với ung thư trên hình ảnh.
Có thể phân thành viêm túi mật mạn do sỏi và không do sỏi. Về hình thái, bệnh có thể biểu hiện túi mật co nhỏ xơ hóa, túi mật sứ do vôi hóa thành hoặc viêm xanthogranulomatous. Các biến thể này không chỉ là tên mô học; chúng có thể làm phẫu thuật khó hơn, thay đổi mức độ nghi ngờ ung thư và ảnh hưởng kế hoạch xử trí.
Dịch tễ của viêm túi mật mạn nhìn chung song hành với sỏi túi mật, tăng theo tuổi và gặp nhiều hơn ở người có yếu tố nguy cơ sỏi. Tỷ lệ thực tế khó đo vì bệnh có thể không triệu chứng hoặc chỉ được xác định sau cắt túi mật. Dữ liệu riêng biệt, chuẩn hóa cho dân số Việt Nam còn thiếu, do nhiều báo cáo gộp chung với sỏi hoặc viêm túi mật cấp.
Bệnh hình thành qua nhiều chu kỳ tắc nghẽn–giải phóng hoặc kích thích dai dẳng. Mỗi chu kỳ gây phù nhẹ, tổn thương niêm mạc và sửa chữa mô. Quá trình lành lặp lại tạo xơ sẹo, giảm đàn hồi và giảm co bóp. Khi túi mật tống mật kém, cặn mật và sỏi dễ tồn tại, tiếp tục duy trì vòng bệnh lý. Đợt viêm cấp có thể xuất hiện bất cứ lúc nào nếu tắc nghẽn kéo dài.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm túi mật mạn
Nguyên nhân thường gặp nhất là kích thích kéo dài do sỏi và các đợt tắc ống túi mật tái diễn. Rối loạn vận động túi mật, hẹp đường ra, bất thường giải phẫu hoặc tổn thương sau viêm cấp có thể góp phần. Một số trường hợp không tìm được sỏi nhưng túi mật làm rỗng kém. Nhiễm khuẩn không phải nguyên nhân bắt buộc của bệnh mạn, dù có thể xuất hiện trong đợt cấp chồng lên.
Khó thay đổi: tuổi cao, nữ giới, tiền sử gia đình và bệnh tan máu. Có thể tác động: béo phì, giảm cân nhanh, ít vận động, kiểm soát kém đái tháo đường và chế độ ăn nhiều đường tinh chế. Tiền sử nhiều cơn đau quặn mật hoặc viêm túi mật cấp làm tăng khả năng tổn thương mạn.
Người có sỏi túi mật lâu năm, cơn đau tái diễn, đái tháo đường hoặc rối loạn vận động túi mật là nhóm thường được đánh giá. Người cao tuổi có thể biểu hiện kín đáo nhưng thành túi mật xơ dày và phẫu thuật khó hơn. Người từng viêm túi mật cấp mà chưa cắt túi mật cũng có nguy cơ chuyển sang viêm mạn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm túi mật mạn
Bệnh thường diễn tiến trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Đau có thể âm ỉ hoặc thành cơn ở hạ sườn phải, đôi khi lan ra lưng hay vai phải. Một số người chỉ khó chịu sau ăn, buồn nôn hoặc đầy bụng. Sốt, mạch nhanh và đau dữ dội không phải đặc trưng của giai đoạn mạn ổn định; nếu xuất hiện cần nghĩ đến đợt cấp hoặc biến chứng.
- Đau âm ỉ hoặc cơn đau tái diễn vùng hạ sườn phải, thường liên quan bữa ăn nhiều chất béo.
- Cảm giác tức vùng bụng trên, đôi khi lan ra lưng hoặc bả vai phải.
- Buồn nôn nhẹ, mau no hoặc khó chịu sau ăn trong những đợt có triệu chứng.
- Các giai đoạn hoàn toàn dễ chịu xen kẽ với thời kỳ đau tăng dần về tần suất.
- Đầy hơi và ợ hơi đơn độc, nhưng đây là triệu chứng không đặc hiệu và cần tìm nguyên nhân khác.
- Sụt cân do người bệnh tự hạn chế ăn vì sợ đau, không phải biểu hiện trực tiếp của viêm mạn.
- Vàng da hoặc sốt khi sỏi di chuyển hay xuất hiện đợt viêm cấp chồng lên.
Nên đặt lịch khám: khi đau hạ sườn phải tái diễn, triệu chứng liên quan bữa ăn hoặc ảnh hưởng sinh hoạt. Cần khám trong ngày: khi cơn đau khác hẳn thường ngày, kéo dài, nôn nhiều hoặc ăn uống kém. Cần tái khám sớm: khi đã điều trị bảo tồn nhưng cơn xuất hiện dày hơn, hoặc hình ảnh cho thấy thành túi mật dày, co nhỏ hay bất thường khó phân biệt.
Đến cấp cứu hoặc gọi 115 nếu đau chuyển sang dữ dội và kéo dài, sốt rét run, vàng da, lơ mơ, ngất, khó thở, bụng cứng hoặc nôn liên tục. Những dấu hiệu này không phù hợp với bệnh mạn ổn định và có thể báo hiệu viêm túi mật cấp, tắc mật, viêm đường mật hoặc viêm tụy. Không tự lái xe khi choáng và không trì hoãn để chờ cơn tự qua.
Chẩn đoán Viêm túi mật mạn
Bác sĩ đánh giá sự phù hợp giữa kiểu đau và bất thường túi mật, đồng thời loại trừ bệnh dạ dày, tá tràng, tụy, gan, đại tràng và tim. Siêu âm thường là bước đầu để tìm sỏi, thành dày hoặc túi mật co nhỏ. Xét nghiệm máu tìm đợt cấp và tắc mật. Khi siêu âm chưa giải thích được triệu chứng, xạ hình HIDA, MRCP, CT hoặc nội soi tiêu hóa có thể được lựa chọn theo câu hỏi lâm sàng.
Khám giữa các cơn có thể bình thường hoặc chỉ ấn đau nhẹ hạ sườn phải. Bác sĩ hỏi thời gian tồn tại triệu chứng, mối liên quan bữa ăn, cơn đau điển hình trước đây, giảm cân, sốt và vàng da. Khám tim phổi, thượng vị và toàn bụng giúp tránh bỏ sót bệnh mạch vành, loét dạ dày hoặc bệnh tụy.
Công thức máu và CRP thường bình thường trong giai đoạn mạn ổn định. Bilirubin, phosphatase kiềm, GGT, AST và ALT được dùng để tìm sỏi đường mật hoặc tổn thương gan kèm theo. Lipase hỗ trợ loại trừ viêm tụy. Xét nghiệm bất thường rõ khiến bác sĩ tìm đợt cấp hoặc biến chứng thay vì quy cho viêm mạn đơn thuần.
Siêu âm có thể thấy sỏi, bùn mật, thành dày, túi mật co nhỏ hoặc biến dạng, nhưng các dấu này không hoàn toàn đặc hiệu. CT và MRI giúp đánh giá dày thành phức tạp, vôi hóa, khối nghi ngờ hoặc bệnh lân cận. MRCP hữu ích khi nghi sỏi đường mật. Xạ hình HIDA có kích thích co bóp được cân nhắc để đánh giá chức năng làm rỗng khi triệu chứng kiểu đường mật nhưng siêu âm không giải thích rõ.
Không có một bộ tiêu chuẩn lâm sàng duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp. Chẩn đoán dựa trên triệu chứng kiểu đường mật tái diễn, bằng chứng sỏi hoặc bất thường cấu trúc/chức năng túi mật và loại trừ nguyên nhân khác. Mô bệnh học sau cắt túi mật có thể xác nhận viêm mạn và xơ hóa, nhưng không nên mổ chỉ để lấy mô khi triệu chứng không phù hợp.
Điều trị Viêm túi mật mạn
Mục tiêu là giảm cơn đau, cải thiện ăn uống, phòng đợt cấp và tránh phẫu thuật cho triệu chứng không do túi mật. Người có cơn điển hình, sỏi hoặc rối loạn túi mật phù hợp thường được tư vấn cắt túi mật nội soi tự chọn. Người nguy cơ mổ cao hoặc triệu chứng nhẹ có thể theo dõi, điều chỉnh chế độ ăn và đánh giá lại khi triệu chứng thay đổi.
Thuốc giảm đau và chống nôn chỉ giúp kiểm soát triệu chứng từng đợt. Kháng sinh không dùng thường quy cho viêm mạn ổn định vì không có bằng chứng nhiễm khuẩn hoạt động. Ursodeoxycholic acid đôi khi được cân nhắc cho sỏi cholesterol ở người được chọn lọc, nhưng bằng chứng trong viêm túi mật mạn hạn chế và thuốc không sửa được thành túi mật đã xơ hóa.
ERCP chỉ có vai trò khi nghi hoặc xác định sỏi ống mật chủ, hẹp đường mật hay tắc mật; không điều trị trực tiếp viêm mạn trong túi mật. Dẫn lưu túi mật hiếm khi cần ở giai đoạn mạn ổn định, nhưng có thể dùng nếu xuất hiện đợt cấp ở người không chịu được phẫu thuật.
Cắt túi mật nội soi tự chọn là phương pháp điều trị thường dùng khi triệu chứng kiểu đường mật tái diễn và có bằng chứng bệnh túi mật. Mổ mở có thể cần nếu dính nhiều, giải phẫu khó, nghi ung thư hoặc không thể nội soi an toàn. Viêm xơ mạn làm bóc tách khó hơn, vì vậy phẫu thuật cần tuân thủ chiến lược bảo vệ đường mật.
Chia nhỏ bữa ăn, tránh món đã xác định gây đau và duy trì đủ năng lượng giúp hạn chế sụt cân do sợ ăn. Kiểm soát đường huyết, cân nặng và táo bón hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa. Người có triệu chứng không điển hình nên được đánh giá thêm thay vì liên tục tự kiêng nhiều nhóm thực phẩm.
Theo dõi tần suất, thời gian và mức độ cơn đau, khả năng ăn uống, sốt, vàng da và thay đổi cân nặng. Nếu chọn theo dõi bảo tồn, bác sĩ có thể hẹn đánh giá lại khi triệu chứng tăng hoặc xuất hiện bất thường hình ảnh. Sau phẫu thuật, theo dõi vết mổ, đau, tiêu hóa và dấu rò mật hoặc tắc đường mật.
Điều trị bảo tồn có thể kéo dài với các đợt triệu chứng xen kẽ. Khi cắt túi mật nội soi tự chọn, thời gian hồi phục phụ thuộc mức độ xơ dính, bệnh nền và công việc. Triệu chứng do nguyên nhân khác có thể không hết sau mổ, vì vậy việc xác định đúng kiểu đau trước can thiệp rất quan trọng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể chuyển thành viêm túi mật cấp, mủ túi mật, hoại tử hoặc thủng. Sỏi kèm theo có thể gây tắc ống mật chủ, viêm đường mật, viêm tụy và hiếm khi rò túi mật–ruột hoặc tắc ruột do sỏi. Túi mật sứ và viêm xanthogranulomatous cần đánh giá cẩn thận vì có thể khó phân biệt với ung thư.
Tiên lượng nhìn chung tốt khi triệu chứng được xác định đúng và điều trị phù hợp. Cắt túi mật thường làm giảm cơn đau kiểu đường mật, nhưng không bảo đảm hết các triệu chứng đầy hơi hoặc khó tiêu không đặc hiệu. Nguy cơ phẫu thuật phụ thuộc tuổi, bệnh nền và mức độ xơ dính. Chậm xử trí đợt cấp làm tiên lượng xấu hơn.
Các cơn đau có thể lặp lại nếu túi mật và sỏi vẫn còn. Tần suất tái phát không dự đoán chính xác cho từng người; một số ổn định lâu, số khác đau dày lên. Sau cắt túi mật, viêm mạn tại túi mật không tái phát, nhưng cần tìm nguyên nhân khác nếu triệu chứng bụng trên còn kéo dài.
Giảm nguy cơ chủ yếu bằng cách phòng hình thành sỏi: duy trì cân nặng hợp lý, giảm cân từ từ, vận động đều và ăn cân đối. Người đã có cơn đau quặn mật nên thảo luận điều trị trước khi xảy ra đợt cấp. Không có thực phẩm chức năng nào được chứng minh đảo ngược xơ hóa thành túi mật.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm túi mật mạn
Nên dùng bữa nhỏ, ăn đủ chất xơ và chọn lượng chất béo vừa phải từ nguồn lành mạnh. Tạm tránh món nhiều dầu mỡ nếu chúng lặp lại rõ ràng cơn đau. Không kiêng hoàn toàn chất béo, nhịn ăn kéo dài hoặc áp dụng chế độ “thải sỏi”. Nếu sụt cân hay thiếu dinh dưỡng, cần tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa.
Vận động đều giúp kiểm soát cân nặng và chuyển hóa. Trong cơn đau, nghỉ ngơi và tránh lái xe nếu buồn nôn hoặc đã dùng thuốc an thần. Sau mổ, đi lại sớm nhưng tăng tải từ từ; thời điểm trở lại nâng nặng, thể thao và lao động phụ thuộc vết mổ và đánh giá của phẫu thuật viên.
Ghi nhật ký cơn đau, loại thức ăn, thời lượng và dấu kèm theo để hỗ trợ bác sĩ xác định mối liên quan. Có thể theo dõi nhiệt độ, màu da và khả năng ăn uống. Không tự kết luận bệnh đang “mạn ổn định” nếu cơn đau thay đổi tính chất, kéo dài hơn hoặc xuất hiện sốt, vàng da.
- Không tự dùng kháng sinh lâu dài vì viêm túi mật mạn ổn định không đồng nghĩa với nhiễm khuẩn.
- Không thực hiện “xổ sỏi” bằng dầu, chanh hoặc thảo dược vì có thể gây đau, tiêu chảy và trì hoãn chẩn đoán.
- Không quy mọi đầy hơi, ợ chua hoặc đau thượng vị cho túi mật khi chưa loại trừ bệnh khác.
- Không trì hoãn cấp cứu nếu xuất hiện sốt, vàng da, đau tăng kéo dài hoặc lơ mơ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Viêm túi mật mạn ở trẻ hiếm và thường liên quan sỏi do bệnh tan máu, béo phì, bệnh hồi tràng hoặc dinh dưỡng tĩnh mạch. Triệu chứng có thể không điển hình. Chỉ định xạ hình và phẫu thuật cần được cân nhắc tại cơ sở nhi khoa, tránh gán đau bụng chức năng cho túi mật khi thiếu bằng chứng.
Người cao tuổi có thể đau ít rõ, ăn kém, sụt cân hoặc suy nhược. Nhiều bệnh nền và thuốc chống đông làm quyết định mổ phức tạp hơn. Đồng thời, ngưỡng nghi ngờ đợt cấp phải thấp vì sốt và bạch cầu có thể không tăng nhiều. Đánh giá frailty và mục tiêu chăm sóc là cần thiết.
Thai kỳ có thể làm triệu chứng sỏi và rối loạn túi mật xuất hiện rõ hơn. Siêu âm được ưu tiên, còn phẫu thuật chỉ thực hiện khi lợi ích vượt nguy cơ và có phối hợp sản khoa. Đau tái diễn làm giảm ăn uống hoặc xuất hiện đợt cấp không nên chỉ điều trị bằng kiêng ăn kéo dài.
Đánh giá bằng siêu âm không ảnh hưởng cho bú. Khi cần thuốc hoặc phẫu thuật, nhóm điều trị lựa chọn hoạt chất và thời điểm phù hợp. Đa số trường hợp không cần ngừng cho bú kéo dài, nhưng phải xem xét từng thuốc cụ thể. Không tự dùng sản phẩm “lợi mật” vì dữ liệu an toàn có thể thiếu.
Người suy giảm miễn dịch có thể ít đau hoặc ít sốt khi xuất hiện đợt cấp. Cơn đau mới, men gan thay đổi, mệt lả hoặc nhiễm trùng không rõ nguồn cần được đánh giá sớm. Quyết định phẫu thuật và kháng sinh phải phối hợp với chuyên khoa đang quản lý bệnh nền.
Đái tháo đường có thể làm rối loạn co bóp túi mật và che lấp triệu chứng. Xơ gan, bệnh tim phổi, suy thận và rối loạn đông máu ảnh hưởng nguy cơ mổ. Điều trị cần cân nhắc thuốc chống đông, kiểm soát đường huyết và khả năng hồi phục; không tự ngừng thuốc nền.
Sau cắt túi mật, ăn lại từ ít đến nhiều và vận động theo hướng dẫn. Cần tái khám nếu đau không giảm, sốt, vàng da, nôn, bụng chướng, tiêu chảy kéo dài hoặc vết mổ bất thường. Nếu triệu chứng khó tiêu tồn tại lâu, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân khác thay vì mặc định là “hậu cắt túi mật”.
Câu hỏi thường gặp về Viêm túi mật mạn
Các triệu chứng có thể giảm trong một thời gian, nhưng xơ hóa và rối loạn chức năng túi mật thường không tự đảo ngược hoàn toàn. Một số người ít triệu chứng có thể theo dõi, trong khi người đau kiểu đường mật tái diễn thường được cân nhắc cắt túi mật. Điều quan trọng là xác định triệu chứng có thực sự do túi mật hay không, vì đầy hơi hoặc khó tiêu đơn độc có thể xuất phát từ dạ dày, ruột hoặc nguyên nhân chức năng.
Không phải mọi trường hợp đều bắt buộc mổ. Phẫu thuật thường được đề nghị khi có cơn đau phù hợp, sỏi hoặc bất thường chức năng túi mật và triệu chứng tái diễn, ảnh hưởng chất lượng sống. Người nguy cơ gây mê cao hoặc triệu chứng nhẹ có thể được theo dõi. Quyết định không nên dựa riêng vào thành túi mật dày trên siêu âm, vì dấu này có thể gặp trong nhiều bệnh khác.
Có. Sỏi hoặc tắc nghẽn từng lúc có thể chuyển thành tắc kéo dài, gây viêm túi mật cấp với đau nhiều hơn, sốt và phản ứng viêm. Viêm mạn cũng có thể gây xơ dính làm đợt cấp phức tạp hơn. Khi kiểu đau thay đổi, kéo dài quá vài giờ, kèm sốt, nôn nhiều hoặc vàng da, người bệnh cần được đánh giá khẩn thay vì chờ cơn tự hết.
Không. Siêu âm và đánh giá lâm sàng thường được thực hiện trước. HIDA có thể hữu ích khi triệu chứng giống đau đường mật nhưng siêu âm không giải thích được, hoặc khi cần đánh giá khả năng làm rỗng túi mật. Kết quả bất thường phải được diễn giải cùng triệu chứng và quy trình kỹ thuật; một chỉ số đơn lẻ không đủ để quyết định phẫu thuật cho mọi người.
Nên tránh món nhiều dầu mỡ đã được ghi nhận lặp lại cơn đau, nhưng không cần loại bỏ mọi chất béo. Hãy ăn bữa nhỏ, đủ chất xơ, đạm nạc và duy trì cân nặng ổn định. Không nhịn ăn dài ngày, detox hoặc dùng hỗn hợp dầu–chanh để “đẩy sỏi”. Nếu phải kiêng nhiều đến mức sụt cân hoặc thiếu dinh dưỡng, cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

