Viêm bể thận cấp là nhiễm trùng đột ngột ở bể thận và mô thận, thường xảy ra khi vi khuẩn từ bàng quang đi ngược lên một hoặc hai thận. Người bệnh thường sốt, rét run, đau hông lưng, buồn nôn, tiểu buốt hoặc tiểu nhiều lần, nhưng trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình. Bệnh cần dùng kháng sinh phù hợp và lấy mẫu nước tiểu để cấy khi có thể. Phần lớn trường hợp đáp ứng tốt nếu điều trị sớm, nhưng nhiễm trùng kèm sỏi hoặc tắc nghẽn có thể tiến nhanh thành mủ thận, áp xe quanh thận, nhiễm khuẩn huyết hoặc suy thận. Siêu âm hay CT không bắt buộc cho mọi ca lần đầu không biến chứng, nhưng cần khi nguy cơ cao, nghi tắc hoặc không cải thiện. Sốt cao, lú lẫn, tụt huyết áp hay giảm lượng tiểu là dấu hiệu cần cấp cứu.
Viêm bể thận cấp là bệnh gì?
Viêm bể thận cấp là nhiễm trùng gây viêm ở bể thận, ống thận và mô kẽ, khởi phát trong thời gian ngắn. Phần lớn bắt đầu từ nhiễm trùng đường tiểu dưới, sau đó vi khuẩn đi ngược qua niệu quản. Bệnh khác viêm bàng quang ở chỗ thường có biểu hiện toàn thân như sốt, rét run và đau hông lưng. Cần phân biệt với mủ thận do tắc nghẽn: hai tình trạng có thể giống nhau, nhưng mủ trong hệ thống bị tắc cần dẫn lưu khẩn. “Nhiễm trùng tiểu phức tạp” là cách phân tầng điều trị dựa vào mức độ toàn thân, cấu trúc–chức năng đường niệu và yếu tố người bệnh, không phải tên một vi khuẩn riêng.
| Tên bệnh | Viêm bể thận cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute Pyelonephritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm trùng thận cấp; nhiễm trùng đường tiết niệu trên cấp |
| Mã ICD-10 | N10 – Viêm ống–mô kẽ thận cấp; bao gồm viêm bể thận cấp theo phân loại ICD-10. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận – Tiết niệu; nhiễm trùng đường tiết niệu trên |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bể thận, mô kẽ và ống thận; nhiễm trùng có thể lan vào máu hoặc tạo ổ áp xe. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp, thường do vi khuẩn; không được xem là bệnh lây trực tiếp giữa người với người. Có thể không biến chứng hoặc có yếu tố phức tạp. |
| Mức độ phổ biến | Là một nhiễm trùng đường tiết niệu quan trọng, gặp nhiều hơn ở nữ; nguy cơ biến chứng tăng trong thai kỳ, tắc nghẽn, đái tháo đường và suy giảm miễn dịch. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm bể thận cấp
Vi khuẩn thường từ vùng quanh niệu đạo vào bàng quang, bám lên niêm mạc rồi đi lên niệu quản. Trào ngược, ứ đọng nước tiểu hoặc sỏi tạo điều kiện cho chúng tiếp cận thận. Tại nhu mô, đáp ứng miễn dịch gây phù nề, thâm nhiễm bạch cầu và các ổ viêm nhỏ, tạo sốt và đau. Nếu vi khuẩn vào máu hoặc tổn thương hoại tử lan rộng, người bệnh có thể sepsis, áp xe hoặc suy thận. Hiếm hơn, vi khuẩn đến thận theo đường máu, thường trong bối cảnh nhiễm khuẩn ở nơi khác.
Trong thực hành, viêm bể thận cấp được phân theo mức độ và yếu tố phức tạp. Trường hợp không biến chứng thường ở người không mang thai, ổn định, không có tắc hoặc bất thường đáng kể. Trường hợp phức tạp gồm sepsis, thai kỳ, nam giới với nguy cơ bệnh tuyến tiền liệt, tắc nghẽn, sỏi, suy thận, ghép thận, đặt dụng cụ, đái tháo đường mất kiểm soát hoặc suy giảm miễn dịch. Một phân loại quan trọng khác là có hay không có ổ tắc nhiễm.
Bệnh gặp ở cả hai giới và mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở nữ do niệu đạo ngắn và nhiễm trùng bàng quang thường gặp hơn. Thai kỳ, tuổi cao, hoạt động tình dục, tiền sử nhiễm trùng tiểu và bất thường đường niệu làm tăng nguy cơ. Ở nam, viêm bể thận thường gợi ý yếu tố phức tạp hơn như tắc, sỏi hoặc viêm tuyến tiền liệt. Dữ liệu tỷ lệ riêng tại Việt Nam còn phụ thuộc cơ sở và kháng thuốc địa phương.
Con đường điển hình là nhiễm trùng ngược dòng: vi khuẩn từ ruột cư trú quanh niệu đạo, vào bàng quang rồi di chuyển qua niệu quản lên thận. Quan hệ tình dục, thông tiểu, nước tiểu tồn lưu và trào ngược làm quá trình thuận lợi hơn. Đường máu ít gặp và thường đặt ra câu hỏi về ổ nhiễm ở da, tim hoặc mạch máu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm bể thận cấp
- Vi khuẩn đường ruột đi lên từ bàng quang, thường gặp nhất là Escherichia coli.
- Vi khuẩn Gram âm khác như Klebsiella, Proteus hoặc Pseudomonas, đặc biệt khi có dụng cụ hay bệnh viện.
- Enterococcus và một số cầu khuẩn Gram dương trong bối cảnh chọn lọc.
- Nhiễm theo đường máu, hiếm hơn, có thể liên quan Staphylococcus aureus hoặc nấm ở người nguy cơ cao.
- Tắc nghẽn, sỏi và trào ngược không trực tiếp là vi khuẩn nhưng tạo điều kiện cho nhiễm trùng hình thành và nặng lên.
Có thể thay đổi: trì hoãn điều trị nhiễm trùng bàng quang, dùng dụng cụ không cần thiết, kiểm soát đường huyết kém, mất nước và không xử lý sỏi–bí tiểu. Khó thay đổi: giới nữ, thai kỳ, dị tật, trào ngược, bệnh thần kinh bàng quang, thận ghép và suy giảm miễn dịch.
Nhóm dễ mắc hoặc diễn tiến nặng gồm phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người già, nam có tắc tuyến tiền liệt, người có sỏi, thận đơn độc, ghép thận, bệnh thận mạn, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch và người mang sonde hoặc stent. Tiền sử vi khuẩn đa kháng và dùng kháng sinh gần đây làm tăng nguy cơ điều trị ban đầu không phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm bể thận cấp
Triệu chứng thường xuất hiện trong vài giờ đến một ngày, với sốt và đau hông lưng nổi bật. Một số người có triệu chứng bàng quang trước đó, nhưng viêm bể thận vẫn có thể xảy ra mà không tiểu buốt rõ. Trẻ sơ sinh có thể chỉ sốt, bú kém; người cao tuổi có thể lú lẫn hoặc suy nhược. Người suy giảm miễn dịch đôi khi không sốt dù nhiễm trùng nặng.
- Sốt, rét run hoặc cảm giác ớn lạnh.
- Đau hông lưng, đau bên sườn hoặc ấn đau góc sườn–cột sống.
- Tiểu buốt, tiểu gấp, tiểu nhiều lần hoặc đau vùng bàng quang.
- Buồn nôn, nôn, chán ăn và mệt mỏi.
- Nước tiểu đục, mùi khác thường hoặc có máu.
- Đau bụng thay vì đau hông, đặc biệt ở trẻ em.
- Lú lẫn, té ngã hoặc giảm hoạt động ở người cao tuổi.
- Vàng da nhẹ hoặc rối loạn chức năng gan trong sepsis nặng.
- Đau rất ít ở người tổn thương thần kinh hoặc dùng thuốc giảm đau mạnh.
Nên khám ngay trong ngày: khi sốt kèm đau hông lưng, tiểu buốt, nôn hoặc triệu chứng nhiễm trùng tiểu đang tăng. Cần tái khám sớm: nếu triệu chứng xấu bất kỳ lúc nào hoặc không bắt đầu cải thiện sau khoảng 48 giờ dùng kháng sinh. Người mang thai, trẻ nhỏ, nam giới, người có sỏi, ghép thận hoặc suy giảm miễn dịch nên có ngưỡng đi khám thấp hơn.
- Lú lẫn, thở nhanh, tim nhanh, tụt huyết áp hoặc da lạnh.
- Không uống được, nôn liên tục hoặc mất nước rõ.
- Giảm lượng nước tiểu, vô niệu hoặc phù–khó thở.
- Đau hông lưng dữ dội kèm sốt, gợi ý ổ tắc nhiễm.
- Thai phụ có sốt cao, co thắt tử cung, khó thở hoặc tình trạng toàn thân xấu.
Chẩn đoán Viêm bể thận cấp
Chẩn đoán thường dựa trên triệu chứng toàn thân, đau hông lưng và bằng chứng viêm–nhiễm trong nước tiểu. Mẫu nước tiểu giữa dòng nên được lấy trước kháng sinh nếu không làm chậm điều trị. Bác sĩ đánh giá sepsis, thai kỳ, tắc nghẽn và khả năng uống thuốc để quyết định ngoại trú hay nhập viện. Hình ảnh không cần thường quy cho người lần đầu, không nguy cơ và đáp ứng tốt.
Bác sĩ đo nhiệt độ, huyết áp, nhịp tim, nhịp thở và đánh giá mất nước, ý thức. Khám tìm đau góc sườn–cột sống và đau bụng; ở nam có thể đánh giá tuyến tiền liệt khi nghi nguồn nhiễm liên quan. Khám thai và sản khoa được thực hiện khi phù hợp. Dấu hiệu sốc hoặc tắc nghẽn làm thay đổi ưu tiên xử trí.
Tổng phân tích nước tiểu thường cho thấy bạch cầu, có thể nitrit, hồng cầu và trụ bạch cầu. Cấy nước tiểu cùng kháng sinh đồ được khuyến cáo để xác định tác nhân và thu hẹp điều trị. Công thức máu, creatinin, điện giải và chỉ dấu viêm dùng khi bệnh vừa–nặng. Cấy máu được cân nhắc trong sepsis, bệnh nặng hoặc chẩn đoán không rõ.
Người không biến chứng lần đầu thường không cần chụp ngay. Siêu âm có thể phát hiện thận ứ nước, sỏi lớn hoặc áp xe nhưng kết quả âm tính không loại trừ viêm bể thận. CT bụng–chậu, thường có thuốc cản quang nếu phù hợp, hữu ích khi bệnh phức tạp, nghi sỏi–tắc, sepsis hoặc sốt kéo dài 48–72 giờ. Thai kỳ ưu tiên siêu âm và cân nhắc MRI không cản quang.
Không có bộ tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi người. Chẩn đoán lâm sàng thường yêu cầu triệu chứng gợi ý nhiễm trùng thận, như sốt hoặc đau hông, cùng bằng chứng bạch cầu niệu và cấy phù hợp. Cấy âm tính không loại trừ hoàn toàn nếu đã dùng kháng sinh. Hình ảnh được dùng để tìm biến chứng hoặc chẩn đoán khác chứ không bắt buộc xác nhận mọi ca.
Điều trị Viêm bể thận cấp
Điều trị gồm kháng sinh đạt nồng độ ở mô thận, bù dịch hợp lý, kiểm soát đau–sốt và xử lý nguồn tắc nếu có. Lựa chọn kháng sinh dựa trên mức độ bệnh, cấy cũ, phơi nhiễm thuốc, dị ứng, chức năng thận, thai kỳ và kháng thuốc địa phương. Người sepsis, không uống được, mang thai hoặc nguy cơ biến chứng thường cần nhập viện và thuốc tĩnh mạch ban đầu.
Các nhóm có thể được dùng gồm cephalosporin, fluoroquinolone, beta-lactam phổ rộng, aminoglycoside hoặc thuốc khác tùy kháng sinh đồ và bối cảnh. Một số thuốc trị viêm bàng quang không đạt nồng độ đủ trong mô thận nên không phù hợp. Khi kết quả cấy có, bác sĩ thu hẹp phổ và chuyển từ tĩnh mạch sang uống nếu người bệnh ổn định và có lựa chọn hiệu quả. Không tự dùng kháng sinh còn thừa.
Viêm bể thận không biến chứng thường không cần thủ thuật. Nếu có tắc nghẽn nhiễm, cần dẫn lưu bằng stent niệu quản hoặc mở thận ra da; lựa chọn phụ thuộc giải phẫu và tình trạng người bệnh. Áp xe có thể cần dẫn lưu qua da. Sonde bàng quang chỉ dùng khi có chỉ định như bí tiểu hoặc cần theo dõi chặt lượng nước tiểu.
Phẫu thuật cấp cứu hiếm khi cần cho nhiễm trùng đơn thuần, nhưng can thiệp ngoại khoa có thể cần khi không dẫn lưu được, có mô hoại tử, áp xe phức tạp hoặc thận bị phá hủy nặng. Điều trị sỏi dứt điểm thường trì hoãn đến khi sepsis được kiểm soát. Quyết định cần phối hợp tiết niệu, nhiễm và hồi sức.
Nghỉ ngơi, uống đủ để tránh mất nước nếu không bị hạn chế dịch, và dùng thuốc hạ sốt–giảm đau theo hướng dẫn giúp dễ chịu hơn. Không ép uống khi nôn hoặc suy tim–suy thận. Theo dõi khả năng ăn uống, lượng tiểu và nhiệt độ. Vệ sinh và thói quen tiểu hợp lý hỗ trợ phòng nhiễm trùng tái diễn nhưng không thay thế kháng sinh.
Bác sĩ đánh giá cải thiện sốt, đau, nôn, huyết áp và lượng tiểu. Kết quả cấy phải được xem để chỉnh thuốc. Không cải thiện sau 48–72 giờ cần xem lại kháng thuốc, tắc, sỏi, áp xe hoặc chẩn đoán khác. Người có suy thận, aminoglycoside hoặc sepsis cần theo dõi creatinin và điện giải sát hơn.
Thời gian kháng sinh phụ thuộc thuốc, đáp ứng và mức độ phức tạp. Hướng dẫn hiện đại ủng hộ liệu trình ngắn hơn ở người cải thiện tốt và đã kiểm soát nguồn, thường khoảng 5–7 ngày với một số thuốc hoặc khoảng 7 ngày với lựa chọn khác. Áp xe, tắc chưa giải quyết, viêm tuyến tiền liệt, suy giảm miễn dịch và đáp ứng chậm có thể cần lâu hơn theo bác sĩ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng, suy thận cấp, áp xe thận hoặc quanh thận và viêm bể thận sinh hơi ở người nguy cơ. Tắc nghẽn nhiễm có thể tiến triển rất nhanh. Thai kỳ liên quan nguy cơ thiếu máu, suy hô hấp và sinh non. Nhiễm trùng tái diễn ở trẻ có trào ngược có thể góp phần tạo sẹo thận.
Phần lớn người bệnh hồi phục khi dùng kháng sinh phù hợp và giải quyết tắc nếu có. Sốt và đau thường bắt đầu giảm trong vài ngày, nhưng mệt có thể kéo dài hơn. Tiên lượng kém hơn khi sepsis, vi khuẩn kháng thuốc, chậm dẫn lưu, tuổi cao hoặc nhiều bệnh nền. Một đợt đơn thuần được điều trị đúng thường không gây suy thận mạn.
Bệnh có thể tái phát nếu còn sỏi, nước tiểu tồn lưu, trào ngược, dụng cụ đường niệu hoặc nguồn nhiễm chưa xử lý. Tái xuất hiện cùng vi khuẩn trong thời gian ngắn gợi ý ổ tồn tại; nhiễm mới có thể do tác nhân khác. Cần đánh giá cấu trúc khi tái diễn, thay vì chỉ lặp lại kháng sinh.
Điều trị sớm nhiễm trùng bàng quang ở người nguy cơ, uống đủ nước, không nhịn tiểu và kiểm soát đường huyết có thể giảm nguy cơ. Cần xử lý sỏi, bí tiểu và hạn chế dụng cụ không cần thiết. Kháng sinh dự phòng chỉ dành cho nhóm chọn lọc sau đánh giá lợi ích–kháng thuốc, không tự dùng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm bể thận cấp
Không có thực phẩm chữa viêm bể thận. Ưu tiên thức ăn dễ tiêu và đủ dịch khi không nôn hoặc hạn chế dịch. Tránh rượu trong giai đoạn bệnh và kiểm tra tương tác với thuốc. Thực phẩm bổ sung, nước ép hoặc thảo dược không thay thế kháng sinh; một số sản phẩm còn ảnh hưởng thận hoặc thuốc.
Nghỉ trong giai đoạn sốt và mất nước; trở lại vận động dần khi hết sốt, ăn uống tốt và đau giảm. Tránh tập nặng, tắm hơi hoặc làm việc ngoài nóng khi còn bệnh. Không lái xe nếu chóng mặt, sốt cao hoặc dùng thuốc gây buồn ngủ.
Theo dõi nhiệt độ, mức đau, khả năng uống, số lần nôn và lượng tiểu. Uống thuốc đúng lịch và ghi nhận phản ứng phụ. Liên hệ cơ sở điều trị nếu xấu đi bất kỳ lúc nào, không cải thiện sau 48 giờ, sốt trở lại sau khi đã giảm hoặc triệu chứng tái xuất hiện sau khi kết thúc thuốc.
- Không tự mua hoặc dùng lại kháng sinh cũ.
- Không ngừng thuốc sớm chỉ vì hết sốt nếu chưa có hướng dẫn.
- Không dùng thuốc chống viêm giảm đau kéo dài khi mất nước hoặc chức năng thận giảm.
- Không trì hoãn cấp cứu khi lú lẫn, tụt huyết áp, vô niệu hoặc đau kèm sốt.
- Không coi nước ép hay thảo dược là phương pháp diệt nhiễm trùng thận.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ có thể chỉ sốt cao, bú kém, nôn hoặc chậm tăng cân. Lấy mẫu nước tiểu đúng kỹ thuật rất quan trọng trước kháng sinh. Trẻ sơ sinh và trẻ bệnh nặng thường cần đánh giá bệnh viện. Sau nhiễm trùng có sốt, bác sĩ cân nhắc siêu âm và đánh giá trào ngược theo tuổi, mức độ và tiền sử.
Người cao tuổi có thể không sốt hoặc không đau rõ, thay vào đó lú lẫn, yếu, chán ăn hay té ngã. Bệnh nền và thuốc làm tăng nguy cơ mất nước, suy thận và tương tác. Cần tránh chẩn đoán nhiễm trùng chỉ dựa trên vi khuẩn niệu không triệu chứng; biểu hiện lâm sàng toàn thân vẫn quan trọng.
Viêm bể thận trong thai kỳ cần đánh giá khẩn vì có thể gây sepsis và sinh non. Nhiều trường hợp cần nhập viện, kháng sinh phù hợp thai kỳ và theo dõi mẹ–thai. Siêu âm được ưu tiên nếu nghi tắc. Thai phụ không tự dùng kháng sinh hoặc thuốc giảm đau, cũng không ngừng điều trị vì lo ngại mà chưa hỏi bác sĩ.
Nhiều kháng sinh có thể dùng khi cho bú, nhưng lựa chọn phụ thuộc tuổi trẻ, sinh non, vàng da và chức năng thận của mẹ. Không cần mặc định ngừng cho bú. Bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra thuốc cụ thể, theo dõi tiêu chảy, tưa miệng hoặc phản ứng bất thường ở trẻ.
Biểu hiện có thể kín đáo nhưng tiến triển nhanh. Cần cấy máu–nước tiểu, đánh giá tắc và tác nhân cơ hội hoặc đa kháng. Ngưỡng nhập viện và chụp CT thấp hơn. Thuốc kháng sinh và ức chế miễn dịch cần phối hợp để tránh tương tác và độc tính.
Đái tháo đường làm tăng nguy cơ nhiễm nặng và sinh hơi; bệnh thận mạn yêu cầu chỉnh thuốc; suy tim giới hạn bù dịch; bệnh tuyến tiền liệt và sỏi cần kiểm soát nguồn. Người chống đông hoặc dùng nhiều thuốc cần rà soát tương tác. Điều trị bệnh nền song song cải thiện kết quả.
Sau thủ thuật tiết niệu, sốt và đau có thể do nhiễm trùng, tắc stent hoặc biến chứng khác. Cần báo ngay nếu rét run, giảm lượng tiểu, đau tăng hoặc dịch dẫn lưu bất thường. Cấy và hình ảnh được thực hiện sớm hơn vì nguy cơ vi khuẩn bệnh viện và bất thường giải phẫu.
Câu hỏi thường gặp về Viêm bể thận cấp
Bệnh có thể nghiêm trọng vì nhiễm trùng nằm ở thận và có khả năng vào máu. Nguy cơ cao hơn nếu có tắc nghẽn, mang thai, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc tuổi cao. Tuy vậy, đa số hồi phục tốt khi được chẩn đoán sớm, dùng kháng sinh phù hợp và dẫn lưu nếu có ổ tắc. Sốt kèm lú lẫn, tụt huyết áp hoặc tiểu ít cần cấp cứu.
Viêm bể thận không được xem là bệnh lây trực tiếp. Phần lớn vi khuẩn có nguồn từ hệ vi sinh đường ruột của chính người bệnh rồi đi vào đường tiểu. Quan hệ tình dục có thể góp phần đưa vi khuẩn quanh niệu đạo vào bàng quang, nhưng người mắc không cần cách ly. Vệ sinh, tiểu sau quan hệ ở người phù hợp và xử lý yếu tố nguy cơ giúp phòng tái phát.
Nhiều người bắt đầu giảm sốt và đau trong 48–72 giờ nếu thuốc phù hợp và không có ổ tắc. Nếu triệu chứng không cải thiện sau khoảng 48 giờ, xấu đi bất kỳ lúc nào hoặc sốt trở lại, cần tái khám để xem kháng thuốc, sỏi, áp xe hoặc chẩn đoán khác. Mệt mỏi có thể kéo dài sau khi nhiễm trùng đã kiểm soát.
Không phải mọi trường hợp. Người ổn định, uống được, không mang thai và không có nguy cơ biến chứng có thể điều trị ngoại trú với kế hoạch theo dõi rõ. Nhập viện thường được cân nhắc khi sepsis, nôn nhiều, mất nước, đau nặng, thai kỳ, suy thận, tắc nghẽn, suy giảm miễn dịch hoặc không có hỗ trợ theo dõi an toàn.
Người trưởng thành lần đầu, không biến chứng và hồi phục đúng tiến độ thường không cần chụp thường quy. Hình ảnh cần thiết hơn khi có sỏi, tắc, tái diễn, chức năng thận bất thường, triệu chứng kéo dài hoặc nghi áp xe. Trẻ em, thai phụ và người có bất thường đường niệu được đánh giá theo hướng dẫn riêng, nên quyết định cần cá thể hóa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

