Áp xe quanh thận là ổ mủ hình thành trong mô mỡ bao quanh thận, thường do viêm bể thận lan ra ngoài, ổ áp xe thận vỡ hoặc vi khuẩn theo máu đến vùng quanh thận. Bệnh có thể gây sốt kéo dài, đau hông lưng, mệt, sụt cân, buồn nôn và đôi khi ít triệu chứng tiểu nên dễ bị bỏ sót. Người có đái tháo đường, sỏi gây tắc, bất thường đường niệu, suy giảm miễn dịch hoặc nhiễm trùng không cải thiện sau vài ngày kháng sinh có nguy cơ cao hơn. CT có thuốc cản quang thường là phương tiện tốt nhất để xác định ổ mủ và mức lan rộng. Điều trị cần kháng sinh theo vi khuẩn, dẫn lưu khi ổ lớn hoặc đáp ứng kém và xử lý sỏi–tắc. Trì hoãn có thể dẫn đến sepsis, lan vào cơ–ổ bụng hoặc mất chức năng thận.
Áp xe quanh thận là bệnh gì?
Áp xe quanh thận là một tập hợp mủ nằm trong khoang mỡ quanh thận, được mạc Gerota giới hạn phần lớn. Nó khác áp xe thận ở chỗ ổ chính nằm ngoài nhu mô, dù hai tình trạng có thể tồn tại cùng nhau hoặc lan từ trong thận ra. Bệnh thường xuất phát từ viêm bể thận phức tạp, đặc biệt khi có sỏi hoặc tắc, nhưng cũng có thể do vi khuẩn theo đường máu. Triệu chứng thường ít đặc hiệu hơn viêm bể thận cấp, sốt có thể kéo dài và biểu hiện tiểu tiện có thể vắng mặt. Vì kháng sinh khó thấm hoàn toàn vào ổ mủ lớn, nhiều trường hợp cần dẫn lưu để kiểm soát nguồn.
| Tên bệnh | Áp xe quanh thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Perinephric Abscess |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Áp xe quanh thận; áp xe quanh bao thận; perirenal abscess |
| Mã ICD-10 | N15.1 – Áp xe thận và quanh thận. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận – Tiết niệu; nhiễm trùng mủ sâu vùng sau phúc mạc quanh thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khoang mỡ quanh thận giữa bao thận và mạc Gerota; có thể lan đến cơ thắt lưng, cơ hoành, khoang dưới hoành, chậu hoặc ổ bụng. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm trùng cấp hoặc bán cấp, có ổ mủ; không lây trực tiếp. Thường là biến chứng của nhiễm trùng tiết niệu, sỏi hoặc nhiễm khuẩn theo đường máu. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp hơn viêm bể thận cấp nhưng là biến chứng nặng, thường gặp ở người đái tháo đường, sỏi–tắc, suy giảm miễn dịch hoặc chậm đáp ứng kháng sinh. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Áp xe quanh thận
Nhiễm trùng từ bể thận hoặc nhu mô lan qua bao thận vào mô mỡ, gây hoại tử và hóa lỏng tạo mủ. Sỏi, ứ đọng và tắc làm tăng áp lực, giảm dẫn lưu tự nhiên và duy trì vi khuẩn. Đường máu có thể gieo vi khuẩn vào vỏ thận hoặc khoang quanh thận, thường liên quan tụ cầu. Mủ tích tụ làm tăng phản ứng viêm, phá vỡ mô và có thể lan dọc các mặt phẳng sau phúc mạc đến cơ thắt lưng, dưới hoành, ngực hoặc vùng chậu.
Có thể phân theo nguồn: lan từ nhiễm trùng đường niệu, vỡ áp xe thận, gieo rắc đường máu hoặc lan từ cơ quan lân cận. Ổ có thể đơn độc hoặc nhiều ngăn, có khí hoặc không, kèm hoặc không kèm tắc. Kích thước, mức độ lan và khả năng dẫn lưu quyết định chiến lược điều trị hơn một tên phân loại đơn thuần.
Bệnh hiếm trong cộng đồng nhờ kháng sinh và hình ảnh hiện đại, nhưng vẫn gặp ở người có yếu tố phức tạp. Đái tháo đường, sỏi và tắc là yếu tố nổi bật trong nhiều chuỗi ca. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo bệnh viện và tiêu chuẩn chẩn đoán; dữ liệu tại Việt Nam chưa đủ để đưa một con số đại diện. Cả nam và nữ đều mắc tùy nguồn bệnh.
Đường hình thành chủ yếu là lan trực tiếp từ thận–đường niệu ra mô quanh thận. Khi nhiễm trùng đi theo máu, vi khuẩn đến thận từ ổ da, xương, tim hoặc mạch máu rồi tạo ổ mủ. Bệnh không truyền từ người bệnh sang người chăm sóc; nguy cơ liên quan cơ địa và nguồn nhiễm bên trong.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Áp xe quanh thận
- Viêm bể thận phức tạp lan qua bao thận.
- Áp xe thận vỡ hoặc lan ra khoang quanh thận.
- Sỏi, đặc biệt sỏi gây tắc hoặc sỏi nhiễm trùng.
- Vi khuẩn theo đường máu, thường liên quan tụ cầu ở một số bối cảnh.
- Nhiễm trùng từ cơ quan lân cận, chấn thương hoặc thủ thuật, hiếm hơn.
Có thể can thiệp: điều trị chậm viêm bể thận, sỏi tắc chưa giải quyết, kiểm soát đường huyết kém, dụng cụ đường tiểu kéo dài. Khó thay đổi: dị tật đường niệu, suy giảm miễn dịch, tuổi cao, bệnh thận mạn và tiền sử phẫu thuật.
Người đái tháo đường, sỏi niệu, tắc nghẽn, trào ngược, thận bất thường, ghép thận, dùng corticoid hoặc hóa trị có nguy cơ cao. Cần đặc biệt nghĩ đến áp xe khi viêm bể thận không cải thiện, sốt kéo dài dù kháng sinh phù hợp hoặc đau hông tăng mà xét nghiệm nước tiểu không giải thích được.
Triệu chứng và dấu hiệu của Áp xe quanh thận
Khởi phát có thể âm thầm trong nhiều ngày. Sốt và đau hông là thường gặp, nhưng triệu chứng tiểu chỉ xuất hiện khi nguồn từ đường niệu. Người bệnh có thể mệt, chán ăn và sụt cân, khiến bệnh giống nhiễm trùng kéo dài khác. Khi ổ lan hoặc sepsis, đau bụng, khó thở, cứng cơ thắt lưng và rối loạn ý thức có thể xuất hiện.
- Sốt kéo dài hoặc tái sốt dù đã dùng kháng sinh.
- Đau hông lưng hoặc đau vùng sườn một bên.
- Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn.
- Ấn đau góc sườn–cột sống.
- Triệu chứng tiểu buốt, tiểu gấp hoặc nước tiểu đục nếu có nhiễm trùng đường niệu.
- Đau bụng, đau bẹn hoặc đau lan xuống chân khi ổ mủ lan.
- Sụt cân và sốt nhẹ kéo dài.
- Khó duỗi hông hoặc đau cơ thắt lưng.
- Ho, đau ngực hoặc khó thở khi lan lên dưới hoành–màng phổi.
- Khối mềm vùng hông trong ổ lớn.
Cần khám trong ngày: khi sốt và đau hông không giảm, hoặc viêm bể thận không cải thiện sau 48–72 giờ. Cần tái khám sớm: sau dẫn lưu nếu sốt trở lại, lượng mủ không giảm, ống tuột hoặc đau tăng. Người đái tháo đường, suy giảm miễn dịch và có sỏi–tắc nên đi khám sớm hơn khi có sốt không rõ nguồn.
- Lú lẫn, tụt huyết áp, thở nhanh, tim nhanh hoặc da lạnh.
- Tiểu rất ít, vô niệu hoặc creatinin tăng nhanh.
- Đau hông–bụng tăng dữ dội, bụng cứng hoặc khó thở.
- Sốt cao rét run kèm nôn liên tục hoặc mất nước.
- Chảy máu nhiều qua ống dẫn lưu hoặc ngất.
Chẩn đoán Áp xe quanh thận
Bác sĩ nghĩ đến áp xe khi nhiễm trùng thận đáp ứng kém, có yếu tố sỏi–tắc hoặc sốt không rõ nguồn. Xét nghiệm đánh giá viêm, chức năng thận và vi khuẩn; CT xác định ổ. Cấy máu, nước tiểu và dịch dẫn lưu có thể cho các kết quả khác nhau vì ổ quanh thận không luôn thông với đường tiểu. Chẩn đoán cũng cần tìm nguồn theo đường máu.
Khám dấu hiệu sepsis, mất nước, đau góc sườn và khối vùng hông. Bác sĩ đánh giá khả năng duỗi hông, phổi–màng phổi và bụng để tìm lan rộng. Da, khớp, cột sống và tim được xem xét khi nghi nguồn tụ cầu theo máu. Dụng cụ đường niệu và vết mổ được kiểm tra.
Công thức máu, CRP hoặc chỉ dấu viêm thường tăng nhưng không đặc hiệu. Creatinin, điện giải và chức năng gan đánh giá mức độ toàn thân. Tổng phân tích và cấy nước tiểu có thể dương nếu nguồn từ đường niệu nhưng có thể âm. Cấy máu quan trọng trong sepsis hoặc nghi đường máu. Dịch dẫn lưu nên được nhuộm, cấy và làm kháng sinh đồ.
CT bụng–chậu có thuốc cản quang là phương tiện ưu tiên để thấy ổ dịch, thành tăng quang, khí, mức lan và nguyên nhân như sỏi–tắc. Siêu âm có thể phát hiện ổ và hướng dẫn dẫn lưu nhưng kém hơn với ổ sâu hoặc nhiều khí. MRI được cân nhắc khi tránh tia hoặc thuốc cản quang, nhưng ít thuận tiện hơn trong cấp cứu. Hình ảnh lặp lại khi đáp ứng không như mong đợi.
Chẩn đoán dựa trên hình ảnh xác định một ổ dịch mủ quanh thận trong bối cảnh nhiễm trùng, kết hợp lâm sàng và xét nghiệm. Cấy dịch xác nhận tác nhân khi lấy được nhưng cấy âm không loại trừ sau kháng sinh. Kích thước đơn thuần không quyết định toàn bộ điều trị; tình trạng sepsis, nhiều ngăn, tắc và đáp ứng lâm sàng đều được tính.
Điều trị Áp xe quanh thận
Điều trị phải đồng thời kiểm soát vi khuẩn và nguồn mủ. Kháng sinh được bắt đầu sớm, sau đó điều chỉnh theo cấy. Dẫn lưu qua da được ưu tiên khi ổ đủ lớn, nhiều triệu chứng, có sepsis hoặc không đáp ứng. Tắc nghẽn, sỏi và dụng cụ nhiễm cần xử lý. Nhóm hồi sức, nhiễm, tiết niệu và chẩn đoán hình ảnh thường phối hợp.
Điều trị ban đầu thường dùng kháng sinh tĩnh mạch bao phủ trực khuẩn Gram âm đường ruột và cân nhắc tụ cầu theo nguồn bệnh. Phổ được thu hẹp khi có kết quả. Chức năng thận, dị ứng, vi khuẩn kháng thuốc và tương tác thuốc quyết định lựa chọn. Kháng sinh đơn độc có thể đủ cho ổ nhỏ ở người ổn định, nhưng không thay thế dẫn lưu khi nguồn chưa kiểm soát.
Dẫn lưu qua da dưới hướng dẫn CT hoặc siêu âm vừa điều trị vừa lấy mẫu. Ống được giữ đến khi lượng dịch giảm, lâm sàng cải thiện và khoang xẹp. Nếu có tắc niệu quản, cần stent hoặc mở thận ra da. Ổ nhiều ngăn có thể cần đổi vị trí, thêm ống hoặc bơm rửa theo chuyên khoa.
Phẫu thuật dành cho thất bại kháng sinh–dẫn lưu, ổ không tiếp cận qua da, mô hoại tử rộng, dị tật cần sửa hoặc thận teo nhiễm trùng mất chức năng. Có thể cần mở dẫn lưu hoặc cắt thận trong trường hợp chọn lọc. Đây là quyết định nguy cơ cao, dựa trên chức năng thận còn lại và sepsis.
Bù dịch theo huyết động, kiểm soát đau, dinh dưỡng đủ đạm–năng lượng khi phù hợp và dự phòng huyết khối trong nằm viện hỗ trợ hồi phục. Kiểm soát đường huyết chặt vừa phải quan trọng. Chăm sóc ống dẫn lưu cần vô khuẩn, cố định tốt và ghi lượng–màu dịch. Vận động sớm được thực hiện khi ổn định.
Theo dõi nhiệt độ, huyết áp, đau, bạch cầu, CRP, creatinin và lượng dịch dẫn lưu. Cấy được xem lại để điều chỉnh thuốc. Hình ảnh lặp khi sốt hoặc chỉ dấu viêm không giảm, ống không hoạt động hoặc trước rút trong trường hợp cần. Sau xuất viện, cần xác nhận xử lý sỏi–tắc và không còn ổ nhiễm.
Kháng sinh thường kéo dài nhiều tuần và được cá thể hóa theo kích thước ổ, dẫn lưu, vi khuẩn, sepsis và hình ảnh. Nguồn tham khảo thường nêu tối thiểu khoảng 2–3 tuần, nhưng ổ lớn, nhiều ngăn, tụ cầu máu hoặc nguồn chưa kiểm soát có thể lâu hơn. Không tự rút ngắn khi hết sốt.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Sepsis, sốc, suy thận và chảy máu là biến chứng sớm. Ổ có thể lan vào cơ thắt lưng, dưới hoành, màng phổi, ổ bụng hoặc vùng chậu, tạo rò vào ruột hoặc cơ quan khác. Nhiễm kéo dài gây phá hủy thận và cần cắt thận. Dẫn lưu có thể chảy máu, tổn thương cơ quan hoặc tắc ống.
Tiên lượng tốt khi chẩn đoán sớm, dẫn lưu hiệu quả và xử lý tắc. Tuổi cao, đái tháo đường, suy thận, ổ lớn, lừ đừ và sepsis liên quan nằm viện dài hơn hoặc kết quả xấu. Thận có thể bảo tồn nếu nhu mô còn tốt. Chậm điều trị tăng nguy cơ lan rộng và phẫu thuật.
Tái phát xảy ra nếu sỏi nhiễm trùng, tắc, trào ngược hoặc nguồn đường máu chưa loại bỏ. Ống dẫn lưu rút quá sớm hoặc ổ nhiều ngăn còn lại cũng có thể gây tái sốt. Sau hồi phục cần đánh giá hình ảnh và nguyên nhân, không chỉ kết thúc kháng sinh.
Điều trị kịp thời viêm bể thận, giải quyết sỏi–tắc và kiểm soát đái tháo đường giúp giảm nguy cơ. Dụng cụ đường niệu cần chỉ định hợp lý và chăm sóc vô khuẩn. Người nhiễm tụ cầu máu cần tìm và điều trị ổ nguồn. Không có vaccine đặc hiệu cho áp xe quanh thận.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Áp xe quanh thận
Trong giai đoạn cấp, ưu tiên dinh dưỡng đủ năng lượng và dịch theo huyết động–chức năng thận. Không có thực phẩm làm tan ổ mủ. Người đái tháo đường cần kiểm soát carbohydrate; người suy thận điều chỉnh kali, muối và đạm theo chuyên gia. Tránh rượu và thực phẩm bổ sung chưa rõ tương tác.
Nằm viện thường cần nghỉ giai đoạn sepsis, sau đó vận động sớm theo sức để giảm biến chứng. Người có ống dẫn lưu tránh kéo, gập hoặc ngâm nước. Trở lại lao động khi hết sốt, đau kiểm soát, ăn uống tốt và không còn thiết bị hạn chế; công việc nặng cần bác sĩ cho phép.
Sau xuất viện, đo nhiệt độ, theo dõi đau, lượng tiểu và nếu còn ống thì ghi lượng–màu dịch. Sốt trở lại, dịch ngừng đột ngột, rò quanh ống, mùi hôi tăng hoặc đau mới cần liên hệ ngay. Không tự bơm rửa hay rút ống. Tái khám hình ảnh và cấy theo lịch.
- Không chỉ tiếp tục đổi kháng sinh khi sốt kéo dài mà không đánh giá ổ mủ và tắc.
- Không tự rút hoặc bơm rửa ống dẫn lưu.
- Không ngừng kháng sinh khi vừa hết sốt nếu chưa đủ kế hoạch.
- Không trì hoãn cấp cứu khi lú lẫn, tụt huyết áp hoặc tiểu ít.
- Không dùng thảo dược thay cho dẫn lưu và kiểm soát nguồn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Áp xe quanh thận hiếm ở trẻ nhưng có thể liên quan dị tật, trào ngược, sỏi hoặc nhiễm tụ cầu. Trẻ có thể chỉ sốt kéo dài, đau bụng hoặc bỏ ăn. Chẩn đoán và liều thuốc cần nhi khoa; siêu âm và CT được cân nhắc giảm tia. Cần đánh giá bất thường đường niệu sau hồi phục.
Người cao tuổi có thể không sốt cao, biểu hiện bằng lú lẫn, yếu hoặc chán ăn. Suy thận, chống đông và frailty làm tăng nguy cơ thủ thuật. Đánh giá sớm nguồn tắc, dinh dưỡng và khả năng chăm sóc ống sau xuất viện rất quan trọng. Thuốc phải chỉnh theo chức năng thận.
Áp xe trong thai kỳ hiếm nhưng nghiêm trọng. Siêu âm và MRI không cản quang được ưu tiên khi đủ thông tin; CT vẫn có thể cần nếu lợi ích cấp cứu vượt nguy cơ. Kháng sinh và dẫn lưu phải phối hợp sản khoa–nhiễm–tiết niệu. Không trì hoãn kiểm soát nguồn vì lo ngại hình ảnh đơn thuần.
Cho bú có thể tiếp tục trong nhiều trường hợp, nhưng kháng sinh kéo dài, thuốc giảm đau và thuốc cản quang cần đánh giá cụ thể. Dẫn lưu không tự động yêu cầu ngừng bú. Dược sĩ có thể kiểm tra mức bài tiết và theo dõi trẻ. Không tự bỏ thuốc để duy trì cho bú.
Nguy cơ tác nhân đa kháng, nấm, nhiều ổ và biểu hiện kín đáo cao hơn. Cần cấy nhiều vị trí, hình ảnh sớm và phối hợp nhiễm. Thuốc ức chế miễn dịch có thể điều chỉnh tạm thời tùy tình trạng. Ngưỡng dẫn lưu và theo dõi hồi sức thường thấp hơn.
Đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh gan và tim ảnh hưởng hồi sức, kháng sinh và nguy cơ phẫu thuật. Kiểm soát đường huyết và chỉnh liều theo eGFR là thiết yếu. Người chống đông cần cân bằng chảy máu–huyết khối trước dẫn lưu. Sỏi hoặc bệnh tuyến tiền liệt phải được xử lý sau ổn định.
Sau phẫu thuật thận–niệu, áp xe có thể liên quan rò nước tiểu, tụ máu nhiễm hoặc dụng cụ. Sốt kéo dài, đau tăng, dịch dẫn lưu đục hoặc vết mổ đỏ cần đánh giá. CT giúp phân biệt ổ mủ với tụ dịch vô khuẩn. Kiểm soát rò và thiết bị là phần của điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Áp xe quanh thận
Có. Đây là nhiễm trùng sâu có thể gây sepsis, lan ra cơ–ổ bụng hoặc phá hủy thận. Nguy cơ tăng khi ổ lớn, có tắc, đái tháo đường, suy thận hoặc chẩn đoán muộn. Tuy vậy, nhiều người hồi phục tốt khi kháng sinh phù hợp, dẫn lưu hiệu quả và nguyên nhân như sỏi được xử lý. Dấu hiệu sốc hoặc tiểu ít cần cấp cứu.
Không phải mọi ổ đều cần, nhưng dẫn lưu thường được cân nhắc khi ổ lớn, nhiều ngăn, có sepsis hoặc không cải thiện với kháng sinh. Dẫn lưu còn cung cấp mẫu cấy chính xác. Ổ nhỏ ở người ổn định có thể được theo dõi bằng thuốc và hình ảnh. Quyết định dựa trên kích thước, vị trí, tắc và đáp ứng, không chỉ một con số.
Điều trị thường kéo dài nhiều tuần. Nguồn tham khảo thường nêu tối thiểu khoảng 2–3 tuần, nhưng thời gian có thể dài hơn nếu ổ lớn, dẫn lưu chưa hết, vi khuẩn vào máu, có sỏi tắc hoặc suy giảm miễn dịch. Bác sĩ dựa trên hết sốt, CRP, cấy, lượng dịch và hình ảnh. Không nên ngừng chỉ vì cảm thấy khỏe.
Cắt thận không phải lựa chọn đầu tiên. Phần lớn được điều trị bằng kháng sinh và dẫn lưu qua da. Cắt thận được cân nhắc khi thận đã teo, gần mất chức năng và nhiễm trùng kéo dài, hoặc khi dẫn lưu–thuốc thất bại và mô bị phá hủy. Chức năng thận đối bên và sức khỏe tổng thể phải được đánh giá trước quyết định.
Có thể tái phát nếu còn sỏi nhiễm trùng, tắc, dị tật, dụng cụ hoặc nguồn vi khuẩn theo máu. Tái sốt sớm còn có thể do khoang nhiều ngăn chưa dẫn lưu hết. Sau điều trị cần hình ảnh theo lịch và kế hoạch xử lý nguyên nhân. Kiểm soát đái tháo đường và chăm sóc thiết bị đúng giúp giảm nguy cơ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

