Ung thư tụy ngoại tiết là ung thư phát sinh từ các tế bào tạo và dẫn dịch tiêu hóa của tụy, phổ biến nhất là ung thư biểu mô tuyến ống tụy. Bệnh thường khó phát hiện sớm vì tụy nằm sâu trong bụng và khối u nhỏ có thể chưa gây triệu chứng. Dấu hiệu đáng chú ý gồm vàng da, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, đau thượng vị lan ra lưng, sụt cân, chán ăn, đái tháo đường mới xuất hiện hoặc viêm tụy không rõ nguyên nhân. Chẩn đoán cần CT theo giao thức tụy, MRI, siêu âm nội soi và mô bệnh học khi phù hợp; CA 19-9 chỉ hỗ trợ, không dùng để tự sàng lọc. Điều trị phụ thuộc khả năng cắt bỏ và giai đoạn, có thể gồm phẫu thuật, hóa trị trước hoặc sau mổ, điều trị toàn thân, xạ trị chọn lọc, can thiệp đường mật và chăm sóc giảm nhẹ.
Ung thư tụy ngoại tiết là bệnh gì?
Ung thư tụy ngoại tiết là nhóm u ác tính phát sinh từ phần tụy sản xuất enzyme tiêu hóa và hệ thống ống dẫn. Ung thư biểu mô tuyến ống tụy chiếm phần lớn, trong khi ung thư tế bào nang tuyến, ung thư biểu mô tuyến–vảy và các kiểu hiếm khác có đặc điểm riêng. Khác u thần kinh nội tiết tụy, bệnh này thường có mô đệm xơ dày, xâm nhập thần kinh và mạch sớm, làm điều trị khó khăn. Khả năng cắt bỏ được quyết định không chỉ bởi kích thước mà còn bởi tiếp xúc mạch máu và di căn. Vì triệu chứng ban đầu ít đặc hiệu, người có vàng da không đau, sụt cân hoặc đái tháo đường mới cần được đánh giá sớm.

| Tên bệnh | Ung thư tụy ngoại tiết |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Exocrine Pancreatic Cancer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ung thư biểu mô tuyến ống tụy; pancreatic ductal adenocarcinoma; PDAC; ung thư biểu mô tụy ngoại tiết |
| Mã ICD-10 | C25.9 — u ác tính của tụy, vị trí không xác định; dùng C25.0–C25.3 hoặc mã vị trí khác khi hồ sơ xác định rõ đầu, thân, đuôi hay ống tụy. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan – Mật – Tụy; ung bướu tiêu hóa; ung thư hệ tụy ngoại tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô và ống tụy; thường lan đến hạch, gan, phúc mạc, phổi, xương và có thể chèn ép đường mật, tá tràng, mạch máu quanh tụy. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây, thường tiến triển âm thầm; ung thư biểu mô tuyến ống tụy là kiểu mô học phổ biến nhất. |
| Mức độ phổ biến | Là nhóm ung thư chiếm đa số trong các ung thư tụy nhưng vẫn ít gặp hơn nhiều ung thư tiêu hóa khác; thường được phát hiện ở giai đoạn tiến triển. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ung thư tụy ngoại tiết
Phần lớn ung thư biểu mô tuyến ống tụy phát triển qua chuỗi tổn thương tiền ung thư như PanIN hoặc từ một số IPMN/MCN. Tế bào tích lũy biến đổi ở các gene điều hòa tăng trưởng và ức chế u, thường liên quan KRAS, CDKN2A, TP53 và SMAD4. Khối u tạo mô đệm xơ, thiếu oxy và môi trường ức chế miễn dịch, đồng thời xâm nhập thần kinh gây đau và lan theo mạch/bạch huyết đến gan, phúc mạc hoặc phổi. Tắc ống tụy gây teo nhu mô và suy tụy; khối ở đầu tụy có thể chèn ống mật chủ gây vàng da.
Theo mô học, ung thư biểu mô tuyến ống tụy là phổ biến nhất; các thể ngoại tiết hiếm gồm ung thư tế bào nang tuyến, ung thư tuyến–vảy, carcinoma không biệt hóa và pancreatoblastoma ở trẻ. Theo giai đoạn điều trị, bệnh được mô tả là cắt bỏ được, cận cắt bỏ, tiến triển tại chỗ không cắt được hoặc di căn. TNM mô tả khối u, hạch và di căn. Phân loại khả năng cắt bỏ cần CT chất lượng cao và hội chẩn ngoại khoa–chẩn đoán hình ảnh, vì liên quan mạch máu quyết định chiến lược trước mổ.
Ung thư tụy ngoại tiết chủ yếu gặp ở người lớn tuổi và tỷ lệ tăng theo tuổi. Nam giới thường có nguy cơ cao hơn nhẹ trong nhiều quần thể, một phần liên quan hút thuốc. Bệnh gây gánh nặng tử vong cao vì phần lớn được phát hiện khi không còn cắt bỏ được. Số liệu quốc gia chi tiết theo kiểu mô học tại Việt Nam còn hạn chế; các thống kê quốc tế chỉ phản ánh quần thể và không dùng để dự đoán thời gian sống của từng người.
Bệnh không lây. Tế bào ung thư khởi phát tại biểu mô ống tụy hoặc mô ngoại tiết khác, tăng sinh tại chỗ rồi xâm nhập mô mỡ, thần kinh, tá tràng, đường mật và mạch máu. Tế bào có thể lan theo bạch huyết đến hạch, theo máu đến gan/phổi hoặc gieo rắc trên phúc mạc. Quá trình này giải thích đau lan lưng, tắc mật, cổ trướng và sụt cân ở giai đoạn tiến triển.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ung thư tụy ngoại tiết
Ung thư hình thành do tích lũy biến đổi di truyền trong tế bào tụy qua nhiều năm. Phần lớn trường hợp không xác định được một nguyên nhân đơn lẻ. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được quan trọng. Viêm tụy mạn, béo phì, đái tháo đường lâu năm và tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ. Một tỷ lệ liên quan biến thể mầm ở BRCA1, BRCA2, PALB2, ATM và các hội chứng khác. Rượu có thể tăng nguy cơ gián tiếp qua viêm tụy mạn nhưng không phải mọi người uống rượu đều mắc bệnh.
- Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được rõ ràng; nguy cơ giảm dần sau khi ngừng.
- Tuổi cao và tiền sử gia đình ung thư tụy là yếu tố không thay đổi được.
- Viêm tụy mạn, đặc biệt thể di truyền, làm tăng nguy cơ và có thể che lấp triệu chứng ung thư.
- Béo phì, ít vận động và đái tháo đường lâu năm liên quan nguy cơ cao hơn ở mức quần thể.
- Biến thể mầm BRCA1, BRCA2, PALB2, ATM, CDKN2A, STK11 và hội chứng Lynch làm tăng nguy cơ ở một số gia đình.
- IPMN hoặc u nang nhầy tụy có đặc điểm nguy cơ cao có thể là tổn thương tiền ung thư.
Nhóm nguy cơ cao gồm người có từ hai thân nhân gần mắc ung thư tụy, người mang biến thể gene liên quan, viêm tụy di truyền, hội chứng Peutz–Jeghers hoặc CDKN2A. Người hút thuốc, viêm tụy mạn, béo phì và đái tháo đường cũng có nguy cơ tăng nhưng không phải ai cũng cần sàng lọc hình ảnh. Người có đái tháo đường mới sau tuổi trung niên kèm sụt cân hoặc đau bụng nên được đánh giá lâm sàng thay vì coi là đái tháo đường type 2 thông thường.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ung thư tụy ngoại tiết
Giai đoạn sớm thường không triệu chứng hoặc chỉ có mệt, đầy bụng và chán ăn. Khối vùng đầu tụy dễ gây vàng da sớm hơn vì chèn đường mật; khối thân–đuôi có thể lớn trước khi gây đau. Đau thường ở thượng vị, lan ra lưng và tăng khi nằm. Sụt cân do giảm ăn, viêm toàn thân và suy tụy. Một số người biểu hiện viêm tụy cấp, huyết khối tĩnh mạch hoặc đái tháo đường mới. Người cao tuổi có thể chỉ giảm chức năng và suy kiệt.
- Vàng da, ngứa, nước tiểu sẫm và phân bạc màu khi u gây tắc đường mật.
- Đau thượng vị hoặc đau lưng dai dẳng, đôi khi tăng sau ăn hoặc khi nằm ngửa.
- Sụt cân không chủ ý, chán ăn, nhanh no và mệt kéo dài.
- Buồn nôn, đầy bụng hoặc nôn khi khối u chèn ép tá tràng hay dạ dày.
- Phân mỡ, tiêu chảy và đầy hơi do thiếu enzyme tụy.
- Đái tháo đường mới xuất hiện hoặc đường huyết đang ổn định bỗng khó kiểm soát.
- Viêm tụy cấp không rõ nguyên nhân, đặc biệt ở người lớn tuổi.
- Huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc viêm tĩnh mạch di chuyển.
- Cổ trướng, gan to hoặc đau hạ sườn phải khi có di căn gan/phúc mạc.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc thiếu máu do xâm lấn tiêu hóa.
- Hạch thượng đòn, nốt rốn hoặc đau xương ở bệnh di căn hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám sớm khi sụt cân không chủ ý, đau thượng vị lan lưng kéo dài, chán ăn, phân mỡ hoặc đái tháo đường mới kèm giảm cân. Cần khám trong ngày khi vàng da mới xuất hiện, ngứa nhiều, nước tiểu sẫm, nôn liên tục, đau tăng nhanh hoặc chân sưng đau một bên. Cần tái khám sớm khi sốt sau đặt stent mật, đau vượt kế hoạch kiểm soát, ăn uống giảm hoặc tác dụng phụ hóa trị làm mất nước.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi sốt rét run kèm vàng da và đau bụng; khó thở đột ngột, đau ngực hoặc ho ra máu; nôn ra máu, đi ngoài phân đen; nôn liên tục không uống được; đau dữ dội kèm choáng, lơ mơ hoặc bụng căng nhanh. Đây có thể là nhiễm trùng đường mật, thuyên tắc phổi, xuất huyết, tắc nghẽn hoặc biến chứng điều trị. Không tự lái xe khi khó thở, choáng hoặc dùng thuốc giảm đau mạnh.
Chẩn đoán Ung thư tụy ngoại tiết
Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng khám và xét nghiệm, sau đó chụp CT đa thì theo giao thức tụy để đánh giá khối u, mạch máu và di căn. MRI/MRCP bổ sung khi cần làm rõ gan, đường mật hoặc tổn thương nang. Siêu âm nội soi thường được dùng để lấy mô trước điều trị toàn thân hoặc khi hình ảnh chưa rõ. Mô bệnh học xác nhận kiểu ung thư; giai đoạn và khả năng cắt bỏ được quyết định tại hội chẩn. CA 19-9 hỗ trợ theo dõi nhưng không thay thế sinh thiết hay hình ảnh.
Bác sĩ hỏi thời điểm vàng da, mức đau, sụt cân, phân mỡ, đái tháo đường, hút thuốc, viêm tụy và tiền sử ung thư trong gia đình. Khám tìm vàng da, gãi xước, gan to, túi mật căng, cổ trướng, mất cơ, hạch ngoại vi, phù chân và dấu huyết khối. Khám có thể không phát hiện khối vì tụy nằm sâu; biểu hiện toàn thân và hình ảnh quan trọng hơn việc sờ thấy u.
Công thức máu, chức năng gan, bilirubin, đông máu, chức năng thận, đường huyết và dinh dưỡng giúp đánh giá tắc mật và khả năng điều trị. CA 19-9 có thể hỗ trợ tiên lượng và theo dõi khi ban đầu tăng, nhưng không đặc hiệu, có thể tăng do viêm/tắc mật và không tăng ở một số người. CEA ít nhạy hơn. Xét nghiệm gene mầm được khuyến khích cho người bệnh ung thư tụy; xét nghiệm phân tử mô ở bệnh tiến triển có thể tìm BRCA/PALB2, MSI-H/dMMR, NTRK, NRG1 hoặc đích hiếm khác.
CT ngực–bụng–chậu với các thì chuyên biệt cho tụy là nền tảng để đánh giá khả năng cắt bỏ, liên quan động mạch/tĩnh mạch và di căn. MRI/MRCP nhạy với tổn thương gan nhỏ, đường mật và bệnh nang. Siêu âm nội soi cho hình ảnh độ phân giải cao và hướng dẫn sinh thiết. PET/CT không dùng thường quy cho mọi trường hợp nhưng có thể hữu ích khi nghi di căn ẩn hoặc trong tình huống chọn lọc. Chất lượng kỹ thuật và đọc bởi chuyên gia ảnh hưởng lớn đến phân giai đoạn.
Chẩn đoán xác định cần bằng chứng mô bệnh học của ung thư ngoại tiết tụy, trừ một số trường hợp cắt bỏ ngay khi hình ảnh điển hình và hội chẩn thống nhất. Trước hóa trị, xạ trị hoặc điều trị bệnh không cắt được, thường phải có mẫu mô. Giai đoạn TNM và phân loại cắt bỏ dựa trên di căn, tiếp xúc mạch máu và tình trạng toàn thân. CA 19-9 không phải tiêu chuẩn chẩn đoán độc lập và không nên dùng để loại trừ bệnh khi bình thường.
Điều trị Ung thư tụy ngoại tiết
Mục tiêu điều trị phụ thuộc giai đoạn. Bệnh cắt bỏ được hướng đến phẫu thuật kết hợp hóa trị quanh mổ. Bệnh cận cắt bỏ thường được điều trị toàn thân trước để kiểm soát vi di căn và đánh giá sinh học u. Bệnh tiến triển tại chỗ có thể dùng hóa trị, đôi khi xạ trị hoặc kỹ thuật tại chỗ ở người chọn lọc. Bệnh di căn tập trung điều trị toàn thân và giảm triệu chứng. Mọi giai đoạn cần kiểm soát tắc mật, đau, suy tụy, dinh dưỡng, đái tháo đường và nguy cơ huyết khối.
Các phác đồ toàn thân thường dùng gồm mFOLFIRINOX, gemcitabine kết hợp nab-paclitaxel hoặc NALIRIFOX ở bệnh di căn phù hợp; lựa chọn phụ thuộc thể trạng và bệnh nền. Sau phẫu thuật, hóa trị bổ trợ được cân nhắc theo tình trạng hồi phục và mô bệnh học. Nhóm có BRCA/PALB2 có thể nhạy với platinum và một số trường hợp dùng duy trì PARP; MSI-H/dMMR, NTRK hoặc NRG1 mở ra điều trị đích/miễn dịch hiếm. Không tự dùng thuốc vì độc tính tủy, thần kinh, tiêu hóa và gan thận cần giám sát.
Nội soi đặt stent đường mật hoặc dẫn lưu qua da giúp giải quyết tắc mật, đặc biệt khi viêm đường mật hoặc cần hóa trị. Stent tá tràng có thể giảm nôn do tắc nghẽn. Phong bế đám rối thân tạng qua siêu âm nội soi hỗ trợ giảm đau ở người phù hợp. Xạ trị thân định vị, đốt u hoặc điện trường điều trị chỉ áp dụng trong bối cảnh chọn lọc và tùy phê duyệt/khả năng tiếp cận; không thay thế điều trị toàn thân tiêu chuẩn cho mọi người.
Phẫu thuật là cơ hội điều trị triệt căn khi không có di căn và có thể đạt bờ cắt phù hợp. Khối đầu tụy thường cần cắt khối tá tụy; khối thân–đuôi cần cắt tụy xa, thường kèm lách. Một số trường hợp cận cắt bỏ được mổ sau điều trị trước khi hình ảnh và sinh học bệnh thuận lợi. Phẫu thuật tụy có nguy cơ rò tụy, chảy máu, chậm làm rỗng dạ dày, suy tụy và đái tháo đường, nên cần trung tâm có khối lượng điều trị cao.
Chăm sóc hỗ trợ nên bắt đầu từ lúc chẩn đoán: bổ sung enzyme tụy khi có suy ngoại tiết, tư vấn dinh dưỡng, kiểm soát đau theo bậc, điều trị ngứa do tắc mật và quản lý đái tháo đường. Đánh giá huyết khối, trầm cảm, mất ngủ và nhu cầu chăm sóc tại nhà cũng quan trọng. Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa ngừng điều trị ung thư; mục tiêu là giảm triệu chứng và hỗ trợ quyết định phù hợp giá trị của người bệnh.
Theo dõi gồm triệu chứng, cân nặng, khả năng ăn, đau, phân mỡ, đường huyết, công thức máu, gan thận và độc tính thần kinh. CT hoặc MRI được lặp theo giai đoạn điều trị để đánh giá đáp ứng và khả năng phẫu thuật. CA 19-9 được diễn giải theo xu hướng sau khi xử lý tắc mật, không dùng đơn độc để đổi phác đồ. Sau mổ, lịch theo dõi thường dày hơn trong những năm đầu và điều chỉnh theo nguy cơ tái phát.
Điều trị quanh mổ thường kéo dài nhiều tháng, bao gồm thời gian hồi phục và các chu kỳ hóa trị. Bệnh tiến triển được điều trị theo từng tuyến, tiếp tục khi có lợi ích và độc tính chấp nhận được. Can thiệp tắc mật có thể cần thay stent hoặc theo dõi lâu dài. Không thể xác định trước chính xác thời gian điều trị hay thời điểm khỏi bệnh; lịch phụ thuộc đáp ứng, biến chứng, thể trạng và mục tiêu chăm sóc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng do khối u gồm tắc mật và viêm đường mật, tắc tá tràng, đau do xâm nhập thần kinh, suy tụy, đái tháo đường, suy dinh dưỡng, cổ trướng và suy gan do di căn. Ung thư tụy làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch và thuyên tắc phổi. Điều trị có thể gây giảm bạch cầu, nhiễm trùng, tiêu chảy, bệnh thần kinh ngoại biên, suy kiệt hoặc biến chứng sau mổ. Nhận biết sớm giúp tránh trì hoãn điều trị và nhập viện kéo dài.
Tiên lượng phụ thuộc chủ yếu vào giai đoạn, khả năng cắt bỏ hoàn toàn, hạch, bờ cắt, thể trạng và đáp ứng với điều trị. Bệnh phát hiện sớm và mổ được có cơ hội kiểm soát lâu dài cao hơn, nhưng vẫn có nguy cơ tái phát nên cần hóa trị bổ trợ và theo dõi. Bệnh di căn thường không chữa khỏi bằng phương pháp hiện có, song điều trị có thể thu nhỏ u, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian kiểm soát. Không nên dùng số liệu quần thể để dự đoán chính xác tuổi thọ cá nhân.
Tái phát có thể xảy ra tại vùng mổ, gan, phúc mạc, phổi hoặc hạch, thường trong những năm đầu nhưng cũng có thể muộn hơn. Nguy cơ cao hơn khi hạch dương tính, bờ cắt sát/dương tính, CA 19-9 cao hoặc mô học xâm lấn mạnh. Khi tái phát, bác sĩ đánh giá lại mô, gene, thể trạng và vị trí bệnh để chọn hóa trị, điều trị đích, xạ trị giảm nhẹ hoặc can thiệp triệu chứng. Không có thực phẩm hay sản phẩm bổ sung nào ngăn tái phát chắc chắn.
Có thể giảm nguy cơ bằng cách không hút thuốc, duy trì cân nặng hợp lý, vận động đều và hạn chế nguyên nhân gây viêm tụy mạn. Không có chương trình sàng lọc cho dân số nguy cơ trung bình. Người mang gene nguy cơ hoặc gia đình có nhiều ca ung thư tụy nên tham gia chương trình giám sát tại trung tâm chuyên sâu bằng MRI và/hoặc siêu âm nội soi. Kiểm soát IPMN nguy cơ cao và viêm tụy di truyền là một phần của phòng phát hiện muộn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ung thư tụy ngoại tiết
Người bệnh cần đủ năng lượng và protein, chia nhỏ bữa nếu nhanh no. Khi có suy tụy ngoại tiết, enzyme tụy theo đơn giúp hấp thu chất béo và vitamin tốt hơn; không nên tự loại bỏ hoàn toàn chất béo. Tắc mật, buồn nôn hoặc hóa trị có thể cần điều chỉnh món ăn tạm thời. Thực phẩm không thay thế điều trị ung thư. Tránh rượu, không hút thuốc và trao đổi trước khi dùng thảo dược vì có thể tương tác hóa trị hoặc gây độc gan.
Vận động nhẹ đến vừa theo sức giúp duy trì cơ, giảm mệt và hỗ trợ tinh thần. Sau mổ cần tăng dần hoạt động theo hướng dẫn và tránh nâng nặng trong giai đoạn lành vết thương. Khi thiếu máu, sốt, mất nước, đau không kiểm soát, huyết khối hoặc di căn xương, kế hoạch vận động phải thay đổi. Nghỉ ngơi xen kẽ hoạt động thường tốt hơn nằm hoàn toàn kéo dài, vì bất động làm tăng mất cơ và nguy cơ huyết khối.
Ghi cân nặng hàng tuần, mức đau, số bữa ăn, phân mỡ, số lần nôn/tiêu chảy, nhiệt độ và đường huyết nếu được chỉ định. Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng quanh stent, vết mổ hoặc đường truyền. Liên hệ nhóm điều trị khi sốt, ăn uống giảm nhanh, đau tăng, vàng da trở lại, chân sưng một bên hoặc khó thở. Không chờ đến lịch hẹn nếu triệu chứng thay đổi rõ.
- Không dùng CA 19-9 hoặc siêu âm bụng đơn lẻ để tự kết luận có hay không có ung thư.
- Không trì hoãn xử trí vàng da kèm sốt vì có thể là viêm đường mật.
- Không tự ngừng enzyme tụy, insulin, thuốc chống đông hoặc hóa trị khi chưa trao đổi bác sĩ.
- Không hút thuốc, uống rượu nhiều hoặc dùng thảo dược không rõ thành phần trong thời gian điều trị.
- Không nằm bất động kéo dài nếu còn khả năng vận động vì làm tăng mất cơ và nguy cơ huyết khối.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ung thư tụy ngoại tiết ở trẻ em cực hiếm; pancreatoblastoma và u đặc giả nhú thường được cân nhắc hơn ung thư biểu mô tuyến ống. Trẻ có khối tụy cần được chẩn đoán tại trung tâm ung bướu nhi và giải phẫu bệnh chuyên sâu. Không áp dụng phác đồ người lớn một cách máy móc. Tư vấn di truyền được xem xét khi có tiền sử gia đình hoặc kiểu u bất thường.
Người cao tuổi thường có bệnh tim, thận, suy dinh dưỡng và frailty làm tăng nguy cơ mổ hoặc hóa trị. Đánh giá lão khoa giúp chọn liều, hỗ trợ và mục tiêu phù hợp hơn tuổi theo giấy tờ. Một người lớn tuổi khỏe có thể điều trị tích cực, trong khi người frail có thể ưu tiên phác đồ nhẹ hơn và kiểm soát triệu chứng. Biểu hiện có thể mơ hồ như ngã, mệt hoặc chán ăn, nên ngưỡng đánh giá cần thấp.
Ung thư tụy trong thai kỳ rất hiếm. Chẩn đoán và điều trị cần hội chẩn sản khoa nguy cơ cao, ung bướu, ngoại khoa và chẩn đoán hình ảnh. MRI không gadolinium và siêu âm có thể được ưu tiên; CT vẫn có thể dùng khi cần cứu mẹ với tối ưu bảo vệ thai. Thời điểm phẫu thuật và hóa trị phụ thuộc giai đoạn bệnh và tuổi thai. Không trì hoãn đánh giá vàng da hoặc đau nặng vì lo ảnh hưởng thai.
Hầu hết hóa trị, thuốc nhắm trúng đích và thuốc phóng xạ không an toàn cho trẻ bú trong thời gian điều trị và cần ngừng cho bú theo khoảng thời gian cụ thể. Một số thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hoặc thuốc cản quang có hướng dẫn khác nhau. Kế hoạch nên dựa trên từng hoạt chất thay vì ngừng bú theo mặc định hoặc tiếp tục mà không kiểm tra. Tư vấn sản–nhi và dược lâm sàng giúp bảo vệ cả mẹ và trẻ.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn trong hóa trị, sau đặt stent hoặc phẫu thuật. Sốt có thể là cấp cứu khi bạch cầu giảm. Biểu hiện nhiễm trùng đôi khi không điển hình, nên cần báo sớm rét run, lừ đừ, đau mới hoặc vàng da. Điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch và dự phòng nhiễm trùng phải do các chuyên khoa phối hợp; không tự dùng kháng sinh.
Bệnh tim, phổi, gan, thận, đái tháo đường và viêm tụy ảnh hưởng khả năng phẫu thuật, lựa chọn hóa trị và liều thuốc. Tắc mật cần xử lý trước một số điều trị; suy thận và bệnh thần kinh ngoại biên ảnh hưởng lựa chọn platinum hoặc taxane. Đái tháo đường có thể xấu đi sau cắt tụy hoặc steroid chống nôn. Rà soát toàn bộ thuốc giúp hạn chế tương tác và biến chứng.
Sau mổ cần theo dõi rò tụy, chảy máu, nhiễm trùng, chậm làm rỗng dạ dày, giảm cân, đái tháo đường và suy tụy ngoại tiết. Dinh dưỡng, enzyme tụy và đường huyết phải được đánh giá chủ động. Kết quả mô bệnh học xác định hạch, bờ cắt và giai đoạn để quyết định hóa trị bổ trợ. Người cắt lách cần tiêm chủng và hướng dẫn xử trí sốt. Phục hồi thể lực sớm giúp tăng khả năng hoàn thành điều trị sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Ung thư tụy ngoại tiết
Khả năng chữa khỏi cao nhất khi bệnh còn khu trú, không có di căn và có thể cắt bỏ hoàn toàn, thường kết hợp hóa trị trước hoặc sau mổ. Tuy vậy, ngay cả sau mổ vẫn có nguy cơ tái phát nên cần điều trị bổ trợ và theo dõi. Khi bệnh tiến triển tại chỗ không cắt được hoặc di căn, mục tiêu thường là kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian sống chất lượng thay vì chữa khỏi. Mức đáp ứng rất khác nhau; bác sĩ cần dựa trên giai đoạn, gene khối u, thể trạng và diễn biến thực tế.
Không. Một số người không tạo CA 19-9 hoặc khối u không làm chỉ số này tăng. Ngược lại, CA 19-9 có thể tăng do tắc mật, viêm đường mật, viêm tụy hoặc bệnh gan. Chỉ số có ích nhất khi được diễn giải cùng CT/MRI, mô bệnh học và xu hướng theo thời gian sau khi giải quyết tắc mật. CA 19-9 bình thường không loại trừ ung thư, và chỉ số cao cũng không tự xác nhận chẩn đoán. Người có triệu chứng hoặc hình ảnh nghi ngờ vẫn cần đánh giá chuyên khoa.
Sinh thiết thường cần trước hóa trị, xạ trị hoặc điều trị bệnh không cắt được để xác nhận mô học. Trong một số trường hợp khối tụy điển hình, cắt bỏ được và hội chẩn quyết định phẫu thuật ngay, bác sĩ có thể không yêu cầu sinh thiết trước mổ vì mẫu sẽ được đánh giá sau phẫu thuật. Siêu âm nội soi chọc kim là phương pháp phổ biến khi cần lấy mô. Quyết định phụ thuộc vị trí, khả năng cắt bỏ, nguy cơ thủ thuật và việc kết quả có thay đổi kế hoạch hay không.
Men tụy được cân nhắc khi có dấu hiệu suy tụy ngoại tiết như phân mỡ, sụt cân, đầy hơi sau ăn hoặc sau cắt tụy. Thuốc giúp tiêu hóa chất béo và protein, cải thiện hấp thu và có thể giảm triệu chứng, nhưng cần dùng đúng loại và thời điểm theo hướng dẫn bác sĩ. Không phải mọi người đều cần men tụy, và men không điều trị khối u. Nếu vẫn sụt cân hoặc tiêu chảy dù đã dùng, cần đánh giá liều, cách dùng, tắc mật, nhiễm trùng hoặc nguyên nhân khác.
Phần lớn trường hợp không xuất hiện trong một hội chứng di truyền rõ, nhưng một tỷ lệ liên quan biến thể mầm như BRCA1, BRCA2, PALB2, ATM, CDKN2A, STK11 hoặc gene sửa chữa bắt cặp sai. Vì kết quả có thể ảnh hưởng điều trị và người thân, xét nghiệm gene mầm thường được khuyến khích cho người mắc ung thư tụy sau tư vấn phù hợp. Người thân không nên tự chụp sàng lọc đại trà; chương trình giám sát chỉ dành cho nhóm nguy cơ cao và nên thực hiện tại trung tâm có kinh nghiệm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

