Nang giả tụy là ổ dịch giàu men tụy được bao quanh bởi thành xơ hoặc mô viêm nhưng không có lớp biểu mô như nang thật. Tổn thương thường hình thành sau viêm tụy cấp, viêm tụy mạn hoặc chấn thương làm rò ống tụy; vách thường cần khoảng bốn tuần để trưởng thành. Nhiều nang nhỏ không gây triệu chứng và có thể giảm dần, trong khi nang lớn hoặc biến chứng gây đau thượng vị, no sớm, nôn, vàng da hoặc sốt.
Chẩn đoán phải phân biệt nang giả tụy với ổ hoại tử có vách, giả phình mạch và u nang tụy vì cách xử trí khác nhau. Không phải mọi nang đều cần dẫn lưu theo kích thước. Can thiệp được cân nhắc khi có đau kéo dài, nhiễm trùng, chảy máu, tắc nghẽn, tăng kích thước hoặc ảnh hưởng dinh dưỡng; nội soi dưới hướng dẫn siêu âm thường là lựa chọn ưu tiên khi giải phẫu phù hợp.
Nang giả tụy là bệnh gì?
Nang giả tụy (Pancreatic Pseudocyst) là một tập hợp dịch tụy được bao kín bởi thành mô xơ và mô hạt, thường nằm trong hoặc quanh tụy. Gọi là “giả” vì thành nang không có lớp tế bào biểu mô. Theo phân loại Atlanta sửa đổi, nang giả tụy thường xuất hiện muộn sau viêm tụy phù nề kẽ và chứa chủ yếu dịch, rất ít hoặc không có mô hoại tử. Điều này phân biệt với ổ hoại tử có vách, vốn chứa thành phần rắn và cần chiến lược dẫn lưu khác.

Nang giả tụy cũng không phải u nang tụy. Một tổn thương dạng nang phát hiện tình cờ, không có tiền sử viêm tụy rõ hoặc có nốt thành, vách dày bất thường, ống tụy giãn hay marker dịch nang nghi ngờ phải được đánh giá kỹ để loại trừ u. Quyết định theo dõi hay điều trị dựa trên triệu chứng, biến chứng và giải phẫu, không chỉ dựa vào đường kính.
| Tên bệnh | Nang giả tụy |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pancreatic pseudocyst |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Giả nang tụy; pseudocyst of pancreas |
| Mã ICD-10 | K86.3 – Nang giả tụy. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan – Mật – Tụy; Tiêu hóa; biến chứng dịch tụy sau viêm hoặc tổn thương tụy |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tụy và khoang quanh tụy; khối dịch có thể chèn dạ dày, tá tràng, đường mật, lách hoặc mạch máu lân cận. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương dạng ổ dịch có vách viêm, không phải nang thật, không lây và không phải khối u theo định nghĩa. |
| Mức độ phổ biến | Là biến chứng không thường gặp của viêm tụy; nguy cơ phụ thuộc loại viêm tụy, tổn thương ống tụy và thời gian theo dõi. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nang giả tụy
Viêm, hoại tử nhỏ hoặc chấn thương có thể làm rách ống tụy, khiến dịch giàu enzyme thoát vào mô quanh tụy. Phản ứng viêm bao bọc ổ dịch bằng mô hạt và xơ hóa, tạo thành vách nhưng không tạo biểu mô. Nếu ống tụy tiếp tục rò hoặc bị tắc, nang có thể tồn tại hay lớn lên. Enzyme trong nang có thể ăn mòn mạch máu, gây giả phình mạch và xuất huyết; nhiễm khuẩn từ ruột hoặc qua thủ thuật có thể biến ổ dịch thành nhiễm trùng.
Phân loại thực hành gồm nang không biến chứng và nang có triệu chứng hoặc biến chứng; nang thông hay không thông với ống tụy; vị trí trong tụy, quanh tụy hoặc lan xa. Cần phân biệt theo Atlanta với ổ dịch quanh tụy cấp dưới bốn tuần và ổ hoại tử có vách chứa mô rắn. Một số hệ thống cũ dựa kích thước hoặc thời gian nhưng không nên dùng đơn độc để quyết định dẫn lưu.
Nang giả tụy gặp sau viêm tụy cấp hoặc trên nền viêm tụy mạn, đặc biệt khi ống tụy bị gián đoạn hoặc tắc nghẽn. Tần suất thay đổi theo cách định nghĩa và khả năng chụp hình. Trẻ em thường liên quan chấn thương bụng hơn người lớn. Dữ liệu dịch tễ riêng cho Việt Nam còn thiếu, nên đánh giá dựa trên từng nhóm nguyên nhân.
Dịch tụy thoát ra từ nhu mô hoặc ống tụy bị tổn thương, tích tụ trong khoang mô và dần được bao bọc. Đây là quá trình hình thành tại chỗ, không phải phơi nhiễm hay lây truyền. Mối liên hệ giữa nang và ống tụy ảnh hưởng khả năng tự hết và nguy cơ tái phát sau dẫn lưu.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nang giả tụy
Nguyên nhân chính là viêm tụy cấp, viêm tụy mạn và chấn thương tụy. Các yếu tố nền gồm sỏi mật, rượu, tăng triglycerid, tụy đôi, tắc ống tụy, phẫu thuật hoặc thủ thuật vùng tụy. Nang kéo dài thường liên quan rò ống tụy hoặc hội chứng ống tụy gián đoạn. Một khối nang không có bối cảnh này phải được xem xét như chẩn đoán khác cho đến khi chứng minh.
Yếu tố nguy cơ gồm viêm tụy nặng, viêm tụy mạn có sỏi hoặc hẹp ống, tiếp tục uống rượu, chấn thương bụng và gián đoạn ống tụy. Nang gần mạch lớn, có tăng áp tĩnh mạch cửa hoặc đang dùng thuốc chống đông dễ biến chứng chảy máu khi can thiệp. Nhiễm trùng và suy dinh dưỡng làm kết quả điều trị phức tạp hơn.
Người mới bị viêm tụy và còn đau hoặc no sớm kéo dài, người viêm tụy mạn, người sau chấn thương bụng, phẫu thuật tụy hoặc ERCP có nguy cơ hình thành nang. Người có nang lớn dần, rò ống tụy, bệnh gan gây giãn tĩnh mạch hoặc rối loạn đông máu có nguy cơ biến chứng cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nang giả tụy
Nang nhỏ có thể không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện khi chụp kiểm tra. Khi tăng kích thước hoặc chèn ép, người bệnh đau bụng trên, đầy bụng, no sớm, buồn nôn, nôn hoặc sụt cân. Sốt và đau tăng gợi ý nhiễm trùng. Xuất huyết có thể biểu hiện đột ngột bằng đau dữ dội, nôn máu, phân đen hoặc choáng. Triệu chứng còn phụ thuộc vị trí và mối liên quan với dạ dày, tá tràng, đường mật.
- Đau thượng vị kéo dài: đau âm ỉ hoặc căng tức sau một đợt viêm tụy.
- No sớm và đầy bụng: do khối dịch chèn dạ dày.
- Buồn nôn hoặc nôn: rõ hơn khi chèn tá tràng hoặc lối ra dạ dày.
- Sụt cân: liên quan ăn kém, đau và bệnh tụy nền.
- Khối bụng: đôi khi sờ thấy nhưng không nên tự ấn kiểm tra.
- Vàng da do chèn ống mật chủ.
- Sốt, rét run hoặc đau tăng khi nang nhiễm trùng.
- Khó thở khi nang rất lớn hoặc có tràn dịch màng phổi.
- Nôn máu, phân đen hoặc thiếu máu khi chảy máu vào nang hay đường tiêu hóa.
- Cổ trướng dịch tụy hoặc rò dịch ra da.
Nên đặt lịch khám: còn đau, no sớm hoặc sụt cân nhiều tuần sau viêm tụy. Cần khám trong ngày: sốt, đau tăng, nôn nhiều, vàng da hoặc không ăn được. Cần tái khám sớm: khi hình ảnh cho thấy nang lớn dần, stent dẫn lưu có vấn đề, dịch tái tích tụ hoặc triệu chứng quay lại sau can thiệp.
- Đau bụng dữ dội đột ngột, choáng, ngất hoặc bụng căng nhanh.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, da tái lạnh hoặc mạch nhanh.
- Sốt cao rét run, lú lẫn hoặc tụt huyết áp.
- Nôn liên tục, khó thở hoặc vàng da tăng nhanh.
- Dịch dẫn lưu đổi thành máu đỏ hoặc có mùi hôi kèm sốt.
Chẩn đoán Nang giả tụy
Chẩn đoán bắt đầu bằng tiền sử viêm tụy hoặc chấn thương và hình ảnh xác định ổ dịch có vách. Bác sĩ đánh giá thời điểm xuất hiện, thành phần dịch, kích thước, vị trí, mạch máu lân cận và mối liên hệ ống tụy. Siêu âm nội soi đặc biệt hữu ích trước dẫn lưu và để loại trừ mạch máu. Khi đặc điểm không điển hình, có thể cần lấy dịch nang để phân tích nhằm phân biệt u nang.
Bác sĩ hỏi đợt viêm tụy gần đây, đau, ăn uống, sốt, xuất huyết và giảm cân. Khám đánh giá dấu sinh tồn, suy dinh dưỡng, vàng da, chướng, điểm đau và đôi khi khối bụng. Dấu mất máu hoặc nhiễm trùng cần ưu tiên. Không có nghiệm pháp tự khám nào xác định được nang giả tụy.
Công thức máu giúp phát hiện thiếu máu hoặc nhiễm trùng; CRP và chức năng gan hỗ trợ đánh giá viêm và tắc mật. Amylase, lipase có thể tăng nhưng không xác định biến chứng. Trước can thiệp cần kiểm tra đông máu, chức năng thận và điện giải. Dịch nang chỉ được lấy khi có chỉ định, có thể đo amylase, CEA, glucose, nuôi cấy và tế bào học để phân biệt rò tụy, nhiễm trùng hoặc u nang.
CT cản quang cho biết vị trí, vách, chèn ép, hoại tử và mạch máu. MRI/MRCP phân biệt dịch với mô hoại tử và đánh giá ống tụy tốt hơn trong một số trường hợp. Siêu âm nội soi xác định khoảng cách với dạ dày hoặc tá tràng, tránh mạch và hướng dẫn dẫn lưu. Chụp mạch được dùng khi nghi giả phình mạch hoặc chảy máu.
Theo Atlanta sửa đổi, nang giả tụy là ổ dịch có vách rõ, chứa chủ yếu dịch và rất ít hoặc không có mô hoại tử, thường hình thành hơn bốn tuần sau viêm tụy phù nề kẽ. Chẩn đoán phải phù hợp bối cảnh viêm tụy và hình ảnh. Nếu có nhiều mảnh hoại tử, tổn thương phù hợp hơn với ổ hoại tử có vách; nếu không có tiền sử viêm tụy, phải loại trừ u nang.
Điều trị Nang giả tụy
Nang không triệu chứng, không biến chứng và ổn định có thể theo dõi. Chỉ định can thiệp dựa trên đau, nhiễm trùng, chảy máu, tắc đường mật hoặc tiêu hóa, tăng kích thước, rò kéo dài hay nghi chẩn đoán khác. Khi có thể, chờ vách trưởng thành giúp dẫn lưu an toàn hơn. Lựa chọn nội soi, qua da hay phẫu thuật phụ thuộc giải phẫu, ống tụy và kinh nghiệm trung tâm.
Không có thuốc làm tan nang giả tụy một cách đáng tin cậy. Thuốc giảm đau, chống nôn và hỗ trợ dinh dưỡng được dùng theo triệu chứng. Kháng sinh dành cho nang nhiễm trùng hoặc nhiễm khuẩn khác, không dùng dự phòng thường quy. Thuốc chống đông và thuốc ảnh hưởng đông máu phải được bác sĩ rà soát trước thủ thuật, không tự ngừng.
Dẫn lưu nội soi qua thành dạ dày hoặc tá tràng dưới hướng dẫn EUS thường được ưu tiên nếu nang áp sát ống tiêu hóa và có vách trưởng thành. Dẫn lưu qua nhú có thể phù hợp khi nang thông ống tụy. Dẫn lưu qua da dùng ở ca chọn lọc nhưng có nguy cơ rò tụy ngoài. Stent cần lịch theo dõi và rút hoặc thay đúng thời điểm để tránh chảy máu, nhiễm trùng và di lệch.
Phẫu thuật được cân nhắc khi không thể dẫn lưu nội soi, nghi u nang, có biến chứng cần mổ, giải phẫu phức tạp hoặc thất bại phương pháp ít xâm lấn. Phẫu thuật có thể tạo miệng nối dẫn lưu vào dạ dày hoặc ruột, đôi khi cắt phần tụy bệnh. Nguy cơ gồm rò tụy, chảy máu, nhiễm trùng và suy chức năng tụy.
Dinh dưỡng đủ năng lượng và đạm, kiểm soát đau, điều trị viêm tụy nền và tránh rượu giúp phục hồi. Người có suy tụy ngoại tiết cần được đánh giá men tụy. Sau dẫn lưu, chăm sóc bao gồm theo dõi sốt, đau, chảy máu, lượng dịch và khả năng ăn. Không dùng thực phẩm chức năng thay cho dẫn lưu khi có biến chứng.
Hình ảnh lặp lại theo kích thước, triệu chứng và loại can thiệp, không có lịch duy nhất cho mọi nang. Theo dõi đau, sốt, cân nặng, ăn uống, vàng da và thiếu máu. Sau đặt stent cần xác nhận nang xẹp, đánh giá ống tụy và lên kế hoạch rút stent. Nang tái phát gợi ý rò ống hoặc hội chứng ống tụy gián đoạn.
Nang không biến chứng có thể được theo dõi trong nhiều tuần đến vài tháng. Sau dẫn lưu, triệu chứng có thể cải thiện nhanh nhưng vách nang và đường rò cần thời gian lành; stent không nên để vô thời hạn nếu không có chỉ định đặc biệt. Thời gian phụ thuộc nguyên nhân, kích thước, nhiễm trùng và tính toàn vẹn của ống tụy.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm nhiễm trùng, vỡ vào ổ bụng hoặc tạng rỗng, xuất huyết do ăn mòn mạch hay giả phình mạch, tắc dạ dày–tá tràng, tắc mật, huyết khối tĩnh mạch, cổ trướng dịch tụy và rò tụy. Can thiệp có thể gây chảy máu, thủng, di lệch stent, tắc stent hoặc nhiễm trùng thứ phát.
Nang nhỏ, không triệu chứng và ống tụy còn nguyên có khả năng giảm hoặc biến mất. Tiên lượng kém thuận lợi hơn khi viêm tụy mạn, nang lớn dần, rò ống liên tục, nhiễm trùng hoặc chảy máu. Dẫn lưu đúng chỉ định thường kiểm soát triệu chứng tốt, nhưng tái phát vẫn có thể xảy ra nếu nguyên nhân nền chưa được xử trí.
Nang có thể tái phát sau dẫn lưu nếu ống tụy bị hẹp, đứt hoặc còn sỏi, hoặc viêm tụy tiếp tục tái diễn. Phòng tái phát cần xử trí bệnh tụy nền, đánh giá mối thông ống tụy và tuân thủ lịch kiểm tra stent. Không nên chỉ chọc hút đơn thuần rồi bỏ theo dõi vì dịch dễ tích lại.
Giảm nguy cơ bằng cách phòng viêm tụy tái phát: xử trí sỏi mật, tránh rượu, bỏ thuốc lá, kiểm soát triglycerid và tuân thủ theo dõi sau chấn thương hoặc phẫu thuật tụy. Trong viêm tụy nặng, phát hiện sớm rò ống và biến chứng dịch giúp lập kế hoạch theo dõi phù hợp. Không có vaccine phòng nang giả tụy.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nang giả tụy
Nếu không tắc đường tiêu hóa, người bệnh nên ăn đủ dinh dưỡng theo khả năng, chia bữa nhỏ khi no sớm. Hạn chế rượu tuyệt đối và điều chỉnh chất béo theo bệnh tụy nền, không tự nhịn ăn để làm nang nhỏ. Khi ăn đường miệng không đủ, bác sĩ có thể chọn nuôi dưỡng qua ống; dinh dưỡng tĩnh mạch chỉ dùng khi đường ruột không phù hợp.
Hoạt động nhẹ được khuyến khích khi không đau tăng, sốt hoặc thiếu máu. Tránh va chạm mạnh vùng bụng, nâng vật rất nặng và tập gây đau trong thời gian nang còn lớn hoặc mới dẫn lưu. Sau thủ thuật, thời điểm trở lại làm việc phụ thuộc đường vào, thuốc an thần và nguy cơ chảy máu.
Ghi lại đau, nhiệt độ, số lần nôn, khả năng ăn và dấu xuất huyết như phân đen hoặc choáng. Nếu có ống dẫn lưu, theo dõi màu, mùi và lượng dịch theo hướng dẫn, giữ sạch vị trí nhưng không tự bơm rửa. Không sờ ép khối bụng để kiểm tra kích thước; đánh giá phải bằng khám và hình ảnh.
- Không tự chọc hút, xoa bóp hoặc đắp nóng mạnh lên vùng khối.
- Không yêu cầu dẫn lưu chỉ vì nang lớn nếu chưa đánh giá triệu chứng và biến chứng.
- Không bỏ lịch rút hoặc kiểm tra stent nội soi.
- Không tự dùng kháng sinh khi chỉ có đau mà chưa chứng minh nhiễm trùng.
- Không uống rượu trong khi bệnh tụy nền chưa ổn định.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, chấn thương bụng do tai nạn hoặc thể thao là nguyên nhân quan trọng. Quyết định theo dõi hay dẫn lưu dựa trên triệu chứng, dinh dưỡng và diễn tiến hình ảnh, không chỉ kích thước. Thủ thuật cần ê-kíp nội soi hoặc ngoại nhi có kinh nghiệm; liều thuốc và chăm sóc ống dẫn lưu phải phù hợp cân nặng.
Ở người cao tuổi, tổn thương dạng nang mới phát hiện cần loại trừ u nang hoặc ung thư nhiều hơn. Bệnh tim mạch, chống đông và suy thận ảnh hưởng lựa chọn CT cản quang và dẫn lưu. Triệu chứng no sớm, thiếu máu hoặc sụt cân không nên quy hết cho tuổi già.
Nang giả tụy trong thai kỳ hiếm và cần phối hợp sản khoa–tiêu hóa. Siêu âm và MRI thường được ưu tiên để theo dõi; can thiệp chỉ khi có triệu chứng hoặc biến chứng rõ, cân nhắc tuổi thai. Đau tăng, xuất huyết hoặc nhiễm trùng phải xử trí khẩn, không trì hoãn vì lo ngại chẩn đoán hình ảnh.
Việc cho con bú phụ thuộc thuốc an thần, giảm đau, kháng sinh và tình trạng mẹ sau can thiệp. Không mặc định phải ngừng cho bú; từng hoạt chất cần được kiểm tra. Mẹ cần đủ năng lượng, nước và hỗ trợ chăm trẻ nếu còn đau hoặc vừa gây mê.
Nang nhiễm trùng có thể biểu hiện ít sốt nhưng tiến triển nhanh ở người suy giảm miễn dịch. Ngưỡng cấy dịch, điều trị kháng sinh và dẫn lưu có thể thấp hơn, song vẫn cần loại trừ u hoặc xuất huyết. Thủ thuật phải phối hợp quản lý thuốc ức chế miễn dịch để giảm nhiễm trùng và chảy máu.
Xơ gan và tăng áp cửa làm tăng nguy cơ giãn mạch quanh nang; thuốc chống đông tăng nguy cơ chảy máu. Suy thận ảnh hưởng thuốc cản quang và kháng sinh; đái tháo đường làm nhiễm trùng khó kiểm soát. Viêm tụy mạn và suy dinh dưỡng cần được điều trị song song để giảm tái phát.
Sau mổ tụy hoặc dạ dày, ổ dịch có thể là nang giả, rò tụy, tụ máu hoặc áp xe. Hình ảnh và xét nghiệm amylase dịch dẫn lưu giúp phân biệt. Dẫn lưu qua da hay nội soi phụ thuộc miệng nối và vị trí; không tự rút ống dẫn lưu khi lượng dịch giảm.
Câu hỏi thường gặp về Nang giả tụy
Nang giả tụy theo định nghĩa không phải ung thư và không có lớp biểu mô như u nang. Tuy nhiên, hình ảnh một khối dạng nang có thể bị nhầm với u nhầy, u nang thanh dịch hoặc tổn thương hoại tử. Vì vậy, bác sĩ phải xem xét tiền sử viêm tụy, thời điểm xuất hiện, thành phần bên trong, ống tụy và dấu hiệu nốt thành. Khi chẩn đoán không chắc, siêu âm nội soi và phân tích dịch nang có thể cần thiết trước khi dẫn lưu.
Không có một ngưỡng kích thước duy nhất bắt buộc phải mổ. Quyết định dựa chủ yếu vào đau, nhiễm trùng, chảy máu, tắc nghẽn, tăng nhanh, nghi u hoặc thất bại theo dõi. Nhiều nang lớn nhưng ổn định vẫn có thể theo dõi, trong khi nang nhỏ gây tắc hoặc chảy máu cần can thiệp. Khi cần dẫn lưu, nội soi dưới hướng dẫn EUS thường được xem xét trước phẫu thuật nếu vị trí thuận lợi và vách đã trưởng thành.
Một số nang, nhất là sau viêm tụy cấp và không còn rò ống, có thể nhỏ dần hoặc biến mất. Khả năng tự hết thấp hơn ở người viêm tụy mạn, ống tụy bị tắc hoặc gián đoạn, nang tồn tại lâu và tiếp tục lớn. Theo dõi phải kèm đánh giá triệu chứng và hình ảnh; không nên tự chờ khi có sốt, đau tăng, nôn, vàng da, sụt cân hoặc dấu xuất huyết.
Dẫn lưu có thể gây chảy máu, nhiễm trùng, thủng, rò, di lệch hoặc tắc stent, nhưng nguy cơ giảm khi chẩn đoán đúng, kiểm tra mạch máu và thực hiện tại trung tâm có kinh nghiệm. EUS giúp chọn đường vào tránh mạch và xác định khối áp sát dạ dày hoặc tá tràng. Người bệnh cần tuân thủ lịch kiểm tra stent và báo ngay sốt, đau tăng, phân đen, nôn máu hoặc choáng sau thủ thuật.
Có thể tái phát, đặc biệt khi ống tụy vẫn rò, bị hẹp hoặc đứt, hay viêm tụy nền tiếp tục hoạt động. Tái phát không nhất thiết do thủ thuật “không thành công” mà có thể phản ánh vấn đề ống tụy chưa được giải quyết. Bác sĩ có thể cần MRCP, ERCP hoặc theo dõi stent lâu hơn ở một số trường hợp. Tránh rượu, điều trị nguyên nhân viêm tụy và không bỏ lịch chụp kiểm tra giúp giảm nguy cơ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

