Mebendazole là thuốc chống giun tổng hợp thuộc nhóm dẫn xuất benzimidazole, chủ yếu tác động tại đường tiêu hóa. Thuốc làm rối loạn sự hình thành vi ống của giun, cản trở hấp thu glucose và các chức năng tiêu hóa, sinh sản của ký sinh trùng. Mebendazole được sử dụng đối với một số nhiễm giun đường ruột như giun kim, giun đũa, giun tóc và giun móc; tuy nhiên, chỉ định, độ tuổi và phác đồ được phê duyệt khác nhau giữa từng sản phẩm và quốc gia.
Liều dùng có thể là một liều duy nhất hoặc điều trị trong ba ngày tùy loài giun, dạng thuốc và hướng dẫn áp dụng. Người bệnh không nên tự chọn phác đồ, đặc biệt khi đang mang thai, dùng metronidazole, có bệnh gan hoặc cần điều trị liều cao, kéo dài.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Mebendazole, thuốc chống giun nhóm benzimidazole
- Mã ATC: P02CA01
- Tác dụng chính: Làm gián đoạn vi ống và hấp thu glucose của giun
- Chỉ định thường gặp: Giun kim, giun đũa, giun tóc và giun móc; phụ thuộc nhãn cụ thể
- Tương tác cần tránh: Không phối hợp với metronidazole do đã ghi nhận SJS/TEN
- Lưu ý quan trọng: Phác đồ thay đổi theo loài giun, tuổi và sản phẩm; không tự áp dụng liều tham khảo
Hoạt chất Mebendazole là gì?
Mebendazole là thuốc chống giun nhóm benzimidazole, dùng đường uống để điều trị hoặc kiểm soát một số nhiễm giun đường ruột. Thuốc chủ yếu tác động trong lòng ruột bằng cách làm gián đoạn hệ vi ống và chuyển hóa năng lượng của giun.
Mebendazole
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Mebendazole |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Mebendazole |
| Tên IUPAC | methyl N-(6-benzoyl-1H-benzimidazol-2-yl)carbamate |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Mebendazol; MBZ. “Mebendazole” là tên INN được sử dụng phổ biến trong tài liệu quốc tế. |
| Tên viết tắt | MBZ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Mebendazolum |
| Tên USAN | mebendazole |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 31431-39-7 |
|---|---|
| UNII | 81G6I5V05I |
| PubChem CID | 4030 |
| RxNorm CUI | 6672 |
Dược động học của Mebendazole
Mebendazole được hấp thu toàn thân hạn chế; phần lớn liều uống lưu lại trong đường tiêu hóa và tạo tác dụng chống giun tại chỗ. Phần thuốc được hấp thu gắn protein huyết tương cao, được chuyển hóa mạnh tại gan và thải chủ yếu qua phân.
Giai đoạn I: Hấp thu
Phần lớn liều uống vẫn nằm trong đường tiêu hóa. Bữa ăn nhiều chất béo làm tăng hấp thu và sinh khả dụng toàn thân; nhãn viên nhai 500 mg cho thấy Cmax và AUC cao hơn khi dùng cùng bữa ăn nhiều chất béo.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng toàn thân đường uống thấp và biến thiên. Bữa ăn nhiều chất béo làm tăng mức phơi nhiễm mebendazole trong huyết tương. Giá trị sinh khả dụng tuyệt đối được xác nhận trong nhãn đối chiếu. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Mebendazole gắn protein huyết tương khoảng 90–95%. Thể tích phân bố được ghi nhận khoảng 1–2 L/kg, cho thấy phần thuốc đã hấp thu có thể phân bố ra ngoài khoang mạch.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Thuốc được chuyển hóa mạnh, chủ yếu tại gan, thành các chất chuyển hóa dạng thủy phân và dạng khử. Nhãn EMVERM ghi nhận các chất chuyển hóa chính không có hoạt tính chống giun.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Mebendazole, các dạng liên hợp và chất chuyển hóa có thể tham gia chu trình gan–ruột. Dưới 2% liều uống được bài tiết qua nước tiểu; phần còn lại được thải qua phân dưới dạng thuốc không đổi hoặc chất chuyển hóa.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải biểu kiến sau khi uống thường khoảng 3–6 giờ. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Bữa ăn nhiều chất béo làm tăng phơi nhiễm toàn thân. Suy chức năng gan, giảm chuyển hóa hoặc giảm thải trừ qua mật có thể làm tăng nồng độ mebendazole trong huyết tương. Trẻ từ 1–3 tuổi dùng viên nhai 500 mg có thể có mức phơi nhiễm toàn thân cao hơn người lớn.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Mebendazole
Mebendazole thuộc nhóm thuốc chống giun P02, phân nhóm thuốc chống giun tròn P02C và nhóm dẫn xuất benzimidazole P02CA.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Mebendazole can thiệp vào sự hình thành tubulin và vi ống trong tế bào giun, gây biến đổi thoái hóa siêu cấu trúc ở ruột ký sinh trùng. Hậu quả là giun giảm hấp thu glucose, rối loạn chức năng tiêu hóa và sinh sản, bị bất động, giảm tạo trứng rồi chết.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng chống giun chủ yếu diễn ra tại đường tiêu hóa. Các nhãn đối chiếu ghi nhận hoạt tính đối với Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura và, tùy sản phẩm, Enterobius vermicularis, Ancylostoma duodenale, Necator americanus. Kháng thuốc có thể liên quan đến biến đổi beta-tubulin làm giảm khả năng gắn của mebendazole, nhưng ý nghĩa lâm sàng chưa được xác định đầy đủ.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Mebendazole
Chỉ định được phê duyệt thay đổi theo nhãn:
- EMVERM 100 mg tại Hoa Kỳ được chỉ định cho người từ 2 tuổi để điều trị nhiễm giun kim, giun đũa, giun tóc và hai loài giun móc Ancylostoma duodenale, Necator americanus.
- VERMOX CHEWABLE 500 mg được chỉ định cho người từ 1 tuổi bị nhiễm Ascaris lumbricoides hoặc Trichuris trichiura.
- CDC cũng đưa mebendazole vào hướng dẫn điều trị giun đũa, giun tóc, giun móc và giun kim; phác đồ có thể khác với nhãn của từng sản phẩm.
Không nên xem tất cả các chỉ định trên là chỉ định được phê duyệt cho mọi sản phẩm hoặc tại mọi quốc gia.
Mebendazole đang được nghiên cứu theo hướng tái định vị trong ung thư, đặc biệt ở u thần kinh đệm ác tính. Một thử nghiệm pha 1 trên 24 người bệnh đánh giá mebendazole liều cao kết hợp temozolomide chủ yếu nhằm xác định độ an toàn và liều; nghiên cứu kết luận cần có thêm thử nghiệm để xác định hiệu quả. Đây là sử dụng nghiên cứu, không phải chỉ định chống ung thư được phê duyệt và không nên tự sử dụng ngoài sự quản lý của bác sĩ ung bướu.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ nhằm đối chiếu tài liệu, không phải liều cá nhân hóa và không nên tự áp dụng:
- Giun kim: CDC nêu mebendazole 100 mg uống một lần, lặp lại sau 2 tuần vì thuốc diệt giun nhưng không diệt được trứng.
- Giun đũa: CDC nêu 100 mg hai lần mỗi ngày trong 3 ngày hoặc 500 mg một lần.
- Giun tóc: CDC nêu 100 mg hai lần mỗi ngày trong 3 ngày. Trong khi đó, nhãn VERMOX CHEWABLE 500 mg phê duyệt một liều 500 mg cho người từ 1 tuổi; đây là khác biệt giữa hướng dẫn chuyên môn và nhãn sản phẩm.
- Giun móc: CDC nêu 100 mg hai lần mỗi ngày trong 3 ngày hoặc 500 mg một lần.
- Nhãn EMVERM 100 mg quy định giun kim dùng một viên một lần; giun đũa, giun tóc và giun móc dùng một viên buổi sáng và một viên buổi tối trong 3 ngày liên tiếp cho người từ 2 tuổi.
- WHO khuyến nghị mebendazole 500 mg liều duy nhất mỗi năm hoặc hai lần mỗi năm trong chương trình tẩy giun cộng đồng dành cho trẻ sống tại vùng lưu hành đủ tiêu chí dịch tễ. Đây là can thiệp y tế công cộng, không phải lịch tự tẩy giun áp dụng cho mọi cá nhân.
Cách dùng phụ thuộc dạng thuốc:
- Viên EMVERM 100 mg có thể nhai, nuốt hoặc nghiền và trộn với thức ăn.
- Viên VERMOX CHEWABLE 500 mg phải được nhai hoàn toàn trước khi nuốt, không nuốt nguyên viên. Người khó nhai có thể làm mềm viên bằng lượng nước theo đúng hướng dẫn của nhãn.
- Nhãn viên 500 mg cho phép dùng cùng hoặc không cùng thức ăn; bữa ăn nhiều chất béo có thể làm tăng hấp thu toàn thân.
- Không cần tự ý nhịn ăn, dùng thuốc xổ hoặc tăng liều để “tẩy sạch” giun.
- Với giun kim, rửa tay, cắt móng tay, vệ sinh quần áo và chăn ga giúp hạn chế tái nhiễm.
Với liệu trình thông thường ngắn ngày, nhu cầu xét nghiệm tùy tình trạng người bệnh. Khi dùng liều cao hoặc kéo dài hơn phác đồ trị giun đường ruột, nhãn thuốc khuyến cáo theo dõi công thức máu vì đã ghi nhận giảm bạch cầu trung tính và mất bạch cầu hạt. Cân nhắc theo dõi chức năng gan khi điều trị kéo dài, dùng liều cao hoặc có bệnh gan vì mebendazole chuyển hóa tại gan và đã có báo cáo viêm gan, bất thường xét nghiệm gan.
Cảnh báo và lưu ý về Mebendazole
Chống chỉ định ở người đã biết quá mẫn với mebendazole hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
Các phản ứng được ghi nhận trong thử nghiệm lâm sàng gồm chán ăn, đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi, buồn nôn, nôn và phát ban. Tần suất có thể khác nhau theo dạng thuốc, liều và thời gian điều trị.
Các phản ứng nghiêm trọng đã được báo cáo sau lưu hành gồm:
- Mất bạch cầu hạt, giảm bạch cầu trung tính.
- Phản vệ và phản ứng quá mẫn.
- Co giật.
- Viêm gan hoặc bất thường xét nghiệm chức năng gan.
- Viêm cầu thận.
- Hội chứng Stevens–Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc, phù mạch và mày đay.
Người dùng cần ngừng thuốc và tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi xuất hiện phồng rộp da, bong da, tổn thương niêm mạc, khó thở, phù mặt, co giật, sốt kèm đau họng hoặc dấu hiệu tổn thương gan.
- Co giật đã được báo cáo ở trẻ dưới 1 tuổi.
- Liều cao hoặc điều trị kéo dài làm tăng nguy cơ giảm bạch cầu trung tính, mất bạch cầu hạt, viêm gan và các phản ứng khác.
- Không phối hợp với metronidazole do nguy cơ phản ứng da nghiêm trọng.
- Bệnh gan hoặc suy giảm thải trừ qua mật có thể làm tăng nồng độ thuốc.
- Đau bụng, ngứa hậu môn hoặc rối loạn tiêu hóa không tự xác nhận được nhiễm giun; cần đánh giá chuyên môn khi triệu chứng kéo dài, tái phát hoặc có dấu hiệu nặng.
Quá liều cấp có thể gây các triệu chứng tiêu hóa. Dùng liều cao hơn nhiều so với khuyến cáo hoặc dùng kéo dài đã liên quan đến rụng tóc, tăng men gan có hồi phục, viêm gan, mất bạch cầu hạt, giảm bạch cầu trung tính và viêm cầu thận. Không có thuốc giải độc đặc hiệu; xử trí chủ yếu là đánh giá y tế và điều trị hỗ trợ theo triệu chứng.
Bảo quản theo đúng nhãn của sản phẩm:
- EMVERM 100 mg: 20–25°C.
- VERMOX CHEWABLE 500 mg: dưới 30°C, đóng kín bao bì; nhãn Hoa Kỳ yêu cầu loại bỏ phần thuốc còn lại một tháng sau lần mở chai đầu tiên.
Không áp dụng điều kiện của một biệt dược cho sản phẩm khác nếu nhãn quy định khác.
Đối tượng đặc biệt
Độ tuổi sử dụng phụ thuộc sản phẩm và bối cảnh:
- EMVERM 100 mg được phê duyệt từ 2 tuổi; độ an toàn và hiệu quả dưới 2 tuổi chưa được thiết lập.
- VERMOX CHEWABLE 500 mg được phê duyệt từ 1 tuổi cho giun đũa và giun tóc.
- Co giật đã được báo cáo ở trẻ dưới 1 tuổi.
- WHO khuyến nghị tẩy giun cộng đồng bằng mebendazole 500 mg cho trẻ từ 12 tháng tuổi sống tại vùng lưu hành đáp ứng tiêu chí; việc này phải được thực hiện trong chương trình y tế phù hợp, không đồng nghĩa mọi trẻ từ 1 tuổi đều nên tự dùng thuốc.
Các thử nghiệm lâm sàng của nhãn EMVERM không có đủ số người từ 65 tuổi trở lên để xác định họ có đáp ứng khác người trẻ hay không. Việc dùng thuốc cần xét đến bệnh gan, bệnh kèm theo và các thuốc đang sử dụng.
Dữ liệu công bố trên người chưa cho thấy mối liên quan rõ ràng giữa mebendazole với dị tật lớn hoặc sẩy thai, nhưng bằng chứng còn hạn chế và không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ. Nghiên cứu trên động vật ghi nhận độc tính phôi thai và dị tật ở một số mức liều.
WHO chỉ khuyến nghị mebendazole 500 mg sau ba tháng đầu như một can thiệp y tế công cộng tại khu vực đồng thời có tỷ lệ nhiễm giun móc hoặc giun tóc từ 20% và thiếu máu nặng trong cộng đồng thai phụ từ 40%. Khuyến nghị này không phải chỉ định tự dùng cho mọi thai phụ. Cần để bác sĩ cân nhắc nguy cơ của thuốc so với nguy cơ do nhiễm giun không điều trị.
Dữ liệu hạn chế cho thấy một lượng nhỏ mebendazole có thể hiện diện trong sữa mẹ; chưa có báo cáo rõ ràng về tác dụng bất lợi đối với trẻ bú mẹ. Nhãn yêu cầu cân nhắc lợi ích của việc cho con bú, nhu cầu điều trị của người mẹ và nguy cơ tiềm tàng. CDC cho biết thông thường không cần ngừng cho con bú chỉ vì điều trị mebendazole, nhưng quyết định vẫn nên dựa trên đánh giá chuyên môn.
Mebendazole được chuyển hóa mạnh tại gan. Suy chức năng gan, suy giảm chuyển hóa hoặc giảm thải qua mật có thể làm tăng nồng độ thuốc trong huyết tương. Khuyến cáo điều chỉnh liều cụ thể trong các nhãn được đối chiếu. Người bệnh gan không nên tự sử dụng, đặc biệt với liệu trình dài hoặc liều cao.
Dưới 2% liều uống được bài tiết qua nước tiểu, nhưng dữ liệu chuyên biệt ở người suy thận còn hạn chế. Khuyến cáo điều chỉnh liều được xác nhận trong các nhãn đối chiếu.
Chóng mặt đã được báo cáo sau lưu hành. Người xuất hiện chóng mặt hoặc triệu chứng ảnh hưởng sự tỉnh táo không nên lái xe hay vận hành máy cho đến khi hồi phục. Nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng lên khả năng lái xe.
Tương tác thuốc của Mebendazole
Tránh dùng đồng thời mebendazole với metronidazole. Hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc đã được báo cáo khi phối hợp hai thuốc này. Người bệnh cần cung cấp cho bác sĩ, dược sĩ danh sách toàn bộ thuốc kê đơn, không kê đơn và sản phẩm bổ sung đang sử dụng.
Thắc mắc về hoạt chất Mebendazole
Mebendazole là thuốc chống giun nhóm benzimidazole. Tùy nhãn và hướng dẫn, thuốc có thể được sử dụng đối với giun kim, giun đũa, giun tóc và giun móc. Thuốc không điều trị được mọi loại ký sinh trùng và không nên dùng chỉ dựa trên triệu chứng chưa được đánh giá.
Không phải mọi trường hợp đều dùng một liều. Giun kim thường dùng 100 mg một lần và lặp lại sau 2 tuần theo CDC. Giun đũa hoặc giun móc có thể dùng 100 mg hai lần mỗi ngày trong 3 ngày hoặc 500 mg một lần. Với giun tóc, CDC nêu liệu trình 3 ngày, trong khi một nhãn viên 500 mg phê duyệt liều duy nhất. Phải áp dụng đúng phác đồ của sản phẩm và chẩn đoán cụ thể.
WHO khuyến nghị dùng thuốc tẩy giun mỗi năm hoặc hai lần mỗi năm cho các nhóm nguy cơ tại vùng lưu hành đáp ứng ngưỡng dịch tễ; đây là chính sách y tế công cộng, không phải lịch dùng bắt buộc cho mọi cá nhân. Nhu cầu tẩy giun tại Việt Nam phụ thuộc tuổi, nguy cơ phơi nhiễm, triệu chứng, chẩn đoán và hướng dẫn y tế địa phương. Không nên tự tăng tần suất dùng thuốc.
Thai phụ không nên tự dùng. WHO chỉ khuyến nghị sau ba tháng đầu trong một số chương trình y tế công cộng có tiêu chí dịch tễ cụ thể. Khi cho con bú, dữ liệu hạn chế cho thấy lượng thuốc trong sữa thấp và CDC thường không yêu cầu ngừng cho bú, nhưng bác sĩ vẫn cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ của từng trường hợp.
Không nên dùng đồng thời. Nhãn thuốc khuyến cáo tránh phối hợp vì đã ghi nhận hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc, là những phản ứng da nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.

