Lycopene là một sắc tố carotenoid tan trong chất béo, tạo màu đỏ hoặc hồng cho cà chua, dưa hấu, ổi ruột đỏ và một số loại quả khác. Khác với beta-carotene, lycopene không được chuyển thành vitamin A trong cơ thể. Cấu trúc gồm nhiều liên kết đôi liên hợp giúp lycopene có khả năng bất hoạt oxy singlet và tham gia các phản ứng chống oxy hóa trong mô hình thực nghiệm.
Lycopene chủ yếu được cung cấp từ thực phẩm và cũng có trong một số thực phẩm bổ sung hoặc phụ gia tạo màu. Việc chế biến cà chua và sử dụng cùng chất béo có thể làm tăng khả năng hấp thu. Tuy nhiên, chưa có mức nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hoặc liều điều trị chuẩn cho lycopene. Các nghiên cứu về ung thư tuyến tiền liệt, tim mạch, da và chuyển hóa vẫn cho kết quả chưa đồng nhất; lycopene chưa được phê duyệt như thuốc phòng ngừa hoặc điều trị ung thư hay bệnh lý khác.
Nội dung chính
- Bản chất: Carotenoid hydrocarbon tan trong chất béo, tạo màu đỏ tự nhiên và không có hoạt tính tiền vitamin A.
- Nguồn chính: Cà chua và sản phẩm từ cà chua; ngoài ra có dưa hấu, bưởi hồng, đu đủ và ổi ruột đỏ.
- Khả năng hấp thu: Thường tăng khi thực phẩm được chế biến và dùng cùng chất béo.
- Nhu cầu hằng ngày: Chưa thiết lập RDA, AI hoặc mức nhu cầu dinh dưỡng định lượng.
- Giới hạn an toàn: EFSA thiết lập ADI 0,5 mg/kg thể trọng/ngày từ tất cả nguồn; đây là mức tham chiếu an toàn, không phải liều điều trị.
- Tác dụng điều trị: Chưa được phê duyệt làm thuốc phòng hoặc điều trị ung thư hay bệnh lý khác.
- Tác dụng phụ: Có thể gây khó chịu tiêu hóa; tiêu thụ quá mức kéo dài hiếm khi gây đổi màu da do lycopenemia.
- Lưu hành tại Việt Nam
Hoạt chất Lycopene là gì?
Lycopene là carotenoid tạo màu đỏ tự nhiên có nhiều trong cà chua và một số loại quả màu đỏ hoặc hồng. Đây là hợp chất tan trong chất béo và không được cơ thể chuyển thành vitamin A.
Lycopene có khả năng bất hoạt oxy singlet trong các hệ hóa học và được nghiên cứu về vai trò trong sức khỏe tim mạch, tuyến tiền liệt, da và chuyển hóa. Tuy nhiên, đặc tính chống oxy hóa không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị bệnh đã được chứng minh.
Lycopene
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Lycopene |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Lycopene |
| Tên IUPAC | (6E,8E,10E,12E,14E,16E,18E,20E,22E,24E,26E)-2,6,10,14,19,23,27,31-octamethyldotriaconta-2,6,8,10,12,14,16,18,20,22,24,26,30-tridecaene |
| Tên hóa học khác | Psi,psi-carotene |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | All-trans-lycopene; trans-lycopene; ψ,ψ-carotene; E160d khi được sử dụng làm chất tạo màu thực phẩm |
| Tên viết tắt | LYC |
| Tên Latinh / tên dược điển | lycopenum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 502-65-8 |
|---|---|
| UNII | SB0N2N0WV6 |
| PubChem CID | 446925 |
| RxNorm CUI | 29008 |
Dược động học của Lycopene
Dược động học của lycopene thay đổi đáng kể theo nguồn thực phẩm, dạng đồng phân, mức độ chế biến, lượng chất béo trong bữa ăn và đặc điểm từng cá nhân. Sau hấp thu tại ruột, lycopene được đóng gói trong chylomicron, vận chuyển qua hệ bạch huyết và phân bố trong huyết tương thông qua các lipoprotein.
Các nghiên cứu dùng lycopene đánh dấu đồng vị cho thấy nồng độ đỉnh và thời gian bán thải thay đổi theo chế phẩm và mô hình nghiên cứu; vì vậy không có một bộ thông số dược động học duy nhất áp dụng cho mọi sản phẩm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Lycopene được giải phóng khỏi ma trận thực phẩm, hòa vào micelle hỗn hợp cùng lipid và muối mật, sau đó được tế bào ruột hấp thu. Lycopene được đưa vào chylomicron và vận chuyển trước tiên qua hệ bạch huyết.
Mức hấp thu phụ thuộc chất béo trong bữa ăn, độ chín của thực phẩm, phương pháp chế biến, dạng bào chế, dạng đồng phân và khả năng hấp thu lipid của người dùng.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống tương đối thấp và biến thiên. Khả năng hấp thu thường tăng khi:
Không có giá trị sinh khả dụng tuyệt đối chuẩn hóa áp dụng cho mọi chế phẩm lycopene. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Trong máu, lycopene được vận chuyển chủ yếu trong các lipoprotein. Hoạt chất và các đồng phân có thể được phát hiện tại nhiều mô, trong đó có gan, mô mỡ, tuyến thượng thận và các mô thuộc hệ sinh sản. Nồng độ mô phụ thuộc lượng ăn vào, khả năng hấp thu và chuyển hóa của từng cá nhân.
Thể tích phân bố biểu kiến chuẩn hóa.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Lycopene có thể trải qua:
- Đồng phân hóa giữa dạng trans và cis.
- Oxy hóa tại hệ liên kết đôi.
- Cắt mạch tạo các apo-lycopenoid và chất chuyển hóa phân cực hơn.
Các enzyme cắt carotenoid, bao gồm beta-carotene oxygenase 2, được cho là tham gia chuyển hóa lycopene. Ý nghĩa sinh học của nhiều chất chuyển hóa ở người chưa được xác định đầy đủ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Con đường thải trừ và tỷ lệ đóng góp của phân, mật hoặc nước tiểu đối với lycopene và các chất chuyển hóa ở người chưa được đặc trưng đầy đủ.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải biểu kiến thay đổi theo dạng đồng phân và thiết kế nghiên cứu. Một nghiên cứu liều đơn ghi nhận khoảng 28–62 giờ, trong khi nghiên cứu dùng nhiều liều ước tính khoảng 5 ngày đối với all-trans-lycopene và khoảng 9 ngày đối với 5-cis-lycopene. Các giá trị này không được dùng để xác định liều cá nhân hoặc suy rộng cho mọi sản phẩm. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến dược động học lycopene gồm:
- Hàm lượng chất béo trong bữa ăn.
- Cấu trúc ma trận thực phẩm.
- Thực phẩm tươi so với sản phẩm đã nấu hoặc nghiền.
- Dạng all-trans hoặc cis.
- Thành phần chất xơ và các carotenoid dùng đồng thời.
- Khả năng tiêu hóa và hấp thu chất béo.
- Tuổi, tình trạng dinh dưỡng, hút thuốc và khác biệt di truyền.
- Dạng bào chế của sản phẩm bổ sung.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Lycopene
Lycopene thuộc:
- Nhóm carotenoid.
- Phân nhóm carotene chỉ gồm carbon và hydro.
- Nhóm tetraterpene C40.
- Carotenoid không có hoạt tính tiền vitamin A.
- Hợp chất sinh học và chất tạo màu tự nhiên trong thực phẩm.
Lycopene không phải vitamin, khoáng chất hoặc thuốc chống oxy hóa có chỉ định điều trị được phê duyệt.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Hệ liên kết đôi liên hợp giúp lycopene tương tác với oxy singlet và một số dạng oxy phản ứng trong mô hình hóa học hoặc sinh học. Các nghiên cứu tiền lâm sàng còn ghi nhận ảnh hưởng đến tín hiệu viêm, tăng sinh tế bào, liên lạc qua khe và chuyển hóa lipid.
Tuy nhiên, tác dụng trong ống nghiệm hoặc động vật không chứng minh lycopene có thể phòng hoặc điều trị bệnh ở người. Nồng độ đạt được trong mô, dạng đồng phân và môi trường tế bào có thể làm thay đổi đáng kể tác dụng sinh học.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Lycopene không có cơ chế dược lực học lâm sàng chuẩn hóa dựa trên một thụ thể hoặc đích tác dụng duy nhất. Nồng độ lycopene huyết tương thường tăng sau khi ăn thực phẩm giàu lycopene hoặc dùng sản phẩm bổ sung, nhưng mối liên hệ giữa nồng độ này với hiệu quả phòng bệnh hoặc điều trị chưa được xác lập nhất quán.
Không có chỉ dấu dược lực học được công nhận để điều chỉnh liều lycopene trong thực hành điều trị.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Lycopene
Không có chỉ định điều trị độc lập được phê duyệt cho lycopene trong các nguồn quản lý đã kiểm chứng.
Lycopene thường được sử dụng dưới dạng:
- Thành phần tự nhiên của thực phẩm.
- Thành phần thực phẩm bổ sung.
- Chất tạo màu trong một số nhóm thực phẩm.
- Thành phần dinh dưỡng trong các công thức cụ thể.
Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ nêu rằng FDA chưa phê duyệt lycopene để phòng hoặc điều trị ung thư hay bất kỳ bệnh lý nào khác.
Các lĩnh vực đang được nghiên cứu gồm:
- Nguy cơ và tiến triển của ung thư tuyến tiền liệt.
- Nồng độ PSA ở nam giới.
- Sức khỏe tim mạch và chuyển hóa lipid.
- Stress oxy hóa và phản ứng viêm.
- Tổn thương da do tia cực tím.
- Chất lượng tinh trùng và khả năng sinh sản nam.
- Đề kháng insulin và bệnh chuyển hóa.
Nghiên cứu quan sát đôi khi ghi nhận mối liên hệ giữa chế độ ăn giàu lycopene với nguy cơ bệnh thấp hơn, nhưng kết quả thử nghiệm can thiệp chưa đồng nhất. Một phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên không xác nhận tác dụng ổn định của lycopene đối với PSA ở nam giới mắc ung thư tuyến tiền liệt không di căn.
Liều dùng và cách sử dụng
Chưa có RDA, AI hoặc mức nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày được thiết lập cho lycopene.
Không có liều điều trị chuẩn được phê duyệt.
EFSA thiết lập ADI 0,5 mg/kg thể trọng/ngày từ tất cả nguồn lycopene. ADI là mức phơi nhiễm hằng ngày được dùng trong đánh giá an toàn thực phẩm, không phải lượng bắt buộc phải bổ sung và không phải liều điều trị.
Năm 2009, JECFA thay mức ADI 0–0,5 mg/kg bằng ADI “không xác định cụ thể” đối với lycopene từ tất cả nguồn. EFSA sau đó giải thích sự khác biệt giữa hai đánh giá và vẫn duy trì kết luận của mình.
Không tự chuyển đổi ADI thành liều viên uống cá nhân.
Đối với chế độ ăn:
- Ưu tiên thực phẩm đa dạng, đặc biệt cà chua và sản phẩm cà chua phù hợp với khẩu phần.
- Lycopene thường được hấp thu tốt hơn từ cà chua đã nấu, nghiền hoặc chế biến so với một số dạng thực phẩm sống.
- Dùng cùng bữa ăn có chất béo có thể hỗ trợ hấp thu carotenoid.
Đối với thực phẩm bổ sung:
- Dùng đúng hướng dẫn trên nhãn và không tự tăng liều.
- Kiểm tra nguồn lycopene, hàm lượng và các thành phần phối hợp.
- Không sử dụng để thay thế chế độ ăn, thuốc điều trị, kem chống nắng hoặc chương trình sàng lọc ung thư.
- Người đang điều trị bệnh hoặc dùng nhiều thuốc nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung.
Lycopene từ thực phẩm thông thường không yêu cầu xét nghiệm theo dõi chuyên biệt.
Khi sử dụng sản phẩm bổ sung kéo dài hoặc trong nghiên cứu lâm sàng, có thể theo dõi:
- Khó chịu tiêu hóa.
- Phản ứng dị ứng hoặc ngứa.
- Thay đổi màu da.
- Tổng lượng lycopene từ thực phẩm và nhiều sản phẩm bổ sung.
- Các chỉ số bệnh nền theo chỉ định của bác sĩ.
Không sử dụng PSA, cholesterol hoặc chỉ số chống oxy hóa để tự điều chỉnh liều lycopene.
Cảnh báo và lưu ý về Lycopene
Chống chỉ định chính đối với sản phẩm bổ sung là quá mẫn với lycopene, nguồn nguyên liệu như cà chua hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
Chống chỉ định chính thức áp dụng chung cho lycopene đơn chất.
Người bị dị ứng cà chua không nên mặc nhiên cho rằng mọi chế phẩm lycopene đều phù hợp, vì sản phẩm có thể chứa protein hoặc thành phần còn lại từ nguyên liệu.
Lycopene trong lượng thực phẩm thông thường nhìn chung được dung nạp tốt.
Các phản ứng đã được báo cáo khi dùng sản phẩm lycopene trong nghiên cứu gồm:
- Buồn nôn.
- Khó chịu hoặc kích ứng dạ dày.
- Đầy hơi.
- Tăng sinh hơi.
- Đau quặn bụng.
- Tiêu chảy.
- Ngứa.
Không phải mọi triệu chứng sau khi ăn sản phẩm cà chua đều do lycopene; acid, protein thực phẩm hoặc thành phần khác cũng có thể liên quan.
Chưa xác lập được tác dụng phụ nghiêm trọng đặc hiệu và thường gặp của lycopene dùng đơn độc ở liều dinh dưỡng.
Phản ứng quá mẫn nghiêm trọng có thể xảy ra với bất kỳ sản phẩm nào ở người dị ứng với nguyên liệu hoặc tá dược, mặc dù chưa có tần suất xác định.
Dùng quá nhiều thực phẩm giàu lycopene kéo dài có thể gây lycopenemia hoặc carotenoderma với màu da vàng cam hoặc đỏ cam. Tình trạng này hiếm gặp và thường cải thiện sau khi giảm lượng lycopene.
- Không dùng lycopene để thay thế điều trị ung thư, tăng sản tuyến tiền liệt, tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid.
- Không trì hoãn thăm khám hoặc sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt vì đang sử dụng lycopene.
- Không xem tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm là bằng chứng chữa bệnh.
- Không tự dùng liều cao kéo dài.
- Sản phẩm chiết xuất cà chua có thể chứa thành phần khác ngoài lycopene.
- Sản phẩm bổ sung không đồng nhất về nguồn nguyên liệu, hàm lượng và sinh khả dụng.
- Lycopene không thay thế kem chống nắng hoặc biện pháp chống tia cực tím.
- Ngừng dùng và khám ngay nếu có khó thở, phù mặt, phát ban lan rộng hoặc dấu hiệu phản ứng dị ứng.
Chưa có ngưỡng quá liều cấp tính chuẩn hóa cho lycopene ở người.
Tiêu thụ quá mức kéo dài có thể gây:
- Đổi màu da vàng cam hoặc đỏ cam do lycopenemia.
- Khó chịu tiêu hóa.
- Buồn nôn, đầy hơi hoặc tiêu chảy.
Xử trí thường gồm ngừng hoặc giảm nguồn lycopene, đánh giá chế độ ăn và loại trừ các nguyên nhân khác gây vàng da. Cần khám nếu đổi màu da kèm vàng mắt, nước tiểu sẫm, đau bụng, ngứa toàn thân hoặc triệu chứng bất thường khác.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu được xác minh.
Bảo quản theo hướng dẫn của từng sản phẩm.
Lycopene nhạy cảm với ánh sáng, oxy và nhiệt kéo dài. Sản phẩm bổ sung thường cần:
- Để trong bao bì kín.
- Tránh ánh sáng trực tiếp.
- Tránh nhiệt độ và độ ẩm cao.
- Không dùng khi viên nang rò rỉ, đổi màu hoặc quá hạn.
- Để xa tầm tay trẻ em.
Điều kiện nhiệt độ cụ thể phải căn cứ nhãn sản phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Lycopene từ thực phẩm có thể là một phần của chế độ ăn đa dạng cho trẻ.
Chưa có nhu cầu dinh dưỡng hoặc liều bổ sung lycopene chuẩn cho trẻ em. EFSA từng lưu ý một số nhóm trẻ ăn nhiều thực phẩm chứa lycopene và phụ gia màu có thể vượt ADI theo mô hình phơi nhiễm.
Không tự cho trẻ dùng viên lycopene liều cao hoặc sản phẩm dành cho người lớn.
Không có khuyến cáo điều chỉnh liều lycopene riêng theo tuổi.
Người cao tuổi thường sử dụng nhiều thuốc và có thể mắc bệnh gan, thận, tiêu hóa hoặc rối loạn nuốt. Cần đánh giá toàn bộ sản phẩm bổ sung, nguy cơ tương tác từ các thành phần phối hợp và khả năng hấp thu chất béo.
Không sử dụng lycopene thay cho thuốc điều trị hoặc chương trình sàng lọc ung thư theo tuổi.
Lycopene từ thực phẩm là thành phần của chế độ ăn thông thường. Chưa có mức nhu cầu riêng hoặc liều bổ sung lycopene được khuyến nghị cho thai kỳ.
Dữ liệu chưa đủ để xác định độ an toàn của sản phẩm lycopene liều cao trong toàn bộ thai kỳ. Phụ nữ mang thai không nên tự bổ sung với mục đích phòng tiền sản giật, phòng ung thư hoặc điều trị bệnh.
Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm cô đặc hoặc phối hợp nhiều hoạt chất.
Có thể sử dụng thực phẩm chứa lycopene trong chế độ ăn cân đối khi cho con bú.
Dữ liệu về lycopene đơn chất liều cao, mức bài tiết vào sữa mẹ và ảnh hưởng dài hạn đối với trẻ bú mẹ.
Không tự dùng sản phẩm bổ sung liều cao nếu chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá.
Chưa có khuyến cáo điều chỉnh liều lycopene chuẩn cho người suy gan.
Gan tham gia vận chuyển, dự trữ và chuyển hóa carotenoid. Người mắc bệnh gan nên tránh tự sử dụng sản phẩm bổ sung liều cao hoặc sản phẩm phối hợp nhiều thành phần do dữ liệu an toàn còn hạn chế.
Lycopene từ thực phẩm cần được cân đối trong chế độ dinh dưỡng tổng thể theo tình trạng bệnh.
Chưa có khuyến cáo điều chỉnh liều lycopene chuẩn cho người suy thận.
Không đủ dữ liệu để khẳng định sản phẩm lycopene liều cao an toàn ở mọi giai đoạn bệnh thận. Cần lưu ý các thành phần khác trong sản phẩm, chẳng hạn kali, vitamin, khoáng chất hoặc thảo dược.
Người đang lọc máu nên hỏi nhóm điều trị trước khi dùng thực phẩm bổ sung.
Chưa có bằng chứng cho thấy lycopene từ thực phẩm ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Nếu sản phẩm bổ sung gây buồn nôn, khó chịu, chóng mặt hoặc phản ứng dị ứng, không nên lái xe cho đến khi triệu chứng được đánh giá.
Tương tác thuốc của Lycopene
Chưa có tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng được xác lập nhất quán cho lycopene đơn chất.
Dữ liệu hiện có chưa đủ để khẳng định lycopene tương tác chắc chắn với thuốc chống đông, thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ lipid hoặc thuốc điều trị ung thư.
Cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ khi:
- Đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp.
- Đang điều trị ung thư.
- Chuẩn bị phẫu thuật.
- Sử dụng sản phẩm phối hợp nhiều chất chống oxy hóa.
- Sản phẩm bổ sung có thêm vitamin, khoáng chất hoặc thảo dược khác.
Thắc mắc về hoạt chất Lycopene
Lycopene là một carotenoid tan trong chất béo tạo màu đỏ hoặc hồng cho cà chua, dưa hấu, bưởi hồng và một số loại quả khác. Lycopene có đặc tính chống oxy hóa trong các hệ thực nghiệm nhưng không có hoạt tính vitamin A.
Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận chế độ ăn giàu lycopene liên quan đến nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn, nhưng kết quả không nhất quán và chưa chứng minh quan hệ nhân quả. Việc dùng viên lycopene chưa được chứng minh chắc chắn giúp phòng ung thư tuyến tiền liệt, và lycopene không được FDA phê duyệt làm thuốc phòng hoặc điều trị ung thư.
Hiện chưa có RDA, AI hoặc liều điều trị chuẩn cho lycopene. Mức ADI 0,5 mg/kg thể trọng/ngày của EFSA là ngưỡng tham chiếu an toàn trong đánh giá phơi nhiễm từ tất cả nguồn, không phải liều viên uống khuyến nghị. Không nên tự tính liều bổ sung dựa trên ADI.
Lycopene tan trong chất béo nên thường được hấp thu tốt hơn khi dùng cùng bữa ăn có chất béo. Lycopene từ cà chua đã nấu hoặc chế biến có thể có sinh khả dụng cao hơn một số dạng cà chua tươi do ma trận tế bào được phá vỡ và tỷ lệ đồng phân cis tăng.
Có thể, nhưng hiếm gặp. Tiêu thụ lượng lớn thực phẩm giàu lycopene trong thời gian dài có thể gây lycopenemia hoặc carotenoderma, khiến da chuyển màu vàng cam hoặc đỏ cam. Tình trạng thường cải thiện sau khi giảm lượng lycopene, nhưng cần khám để phân biệt với vàng da do bệnh gan hoặc bệnh lý khác.

