Haemophilus influenzae là vi khuẩn Gram âm có thể cư trú tại mũi và họng mà không gây triệu chứng, nhưng cũng có khả năng gây viêm tai giữa, viêm xoang, viêm phế quản, viêm phổi và các bệnh xâm lấn nghiêm trọng. Vi khuẩn có sáu type có vỏ từ a đến f và các chủng không có vỏ, thường gọi là chủng không định type. Type b, viết tắt Hib, từng là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ nhỏ trước khi vắc xin liên hợp được sử dụng rộng rãi.
Hib có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, viêm nắp thanh quản và viêm phổi, cần được điều trị kháng sinh khẩn cấp tại bệnh viện. Vắc xin hiện chỉ phòng bệnh do type b, không bảo vệ trực tiếp trước các type khác hoặc chủng không định type.
Nội dung chính
- Haemophilus influenzae là vi khuẩn, không phải virus cúm và không phải hoạt chất dược phẩm.
- Vi khuẩn có sáu type có vỏ từ a đến f; Hib là type b. Ngoài ra còn có các chủng không định type, không có vỏ polysaccharide.
- Chủng có vỏ thường gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi và viêm nắp thanh quản; chủng không định type thường gây viêm tai giữa, viêm xoang và viêm phế quản nhưng vẫn có thể gây bệnh xâm lấn.
- Chẩn đoán bệnh xâm lấn dựa vào nuôi cấy hoặc PCR từ máu, dịch não tủy hay mẫu lấy từ vị trí bình thường vô khuẩn.
- Viêm màng não Hib được điều trị bằng kháng sinh đường tĩnh mạch, thường là ceftriaxone hoặc cefotaxime theo hướng dẫn chuyên môn.
- Rifampin chỉ được dự phòng cho người bệnh hoặc người tiếp xúc đáp ứng các tiêu chí cụ thể; không dùng đại trà cho mọi người tiếp xúc.
- Vắc xin Hib chỉ phòng bệnh do type b, không phòng các type a, c, d, e, f hoặc chủng không định type.
Hoạt chất Haemophilus influenzae là gì?
Haemophilus influenzae là vi khuẩn Gram âm sống chủ yếu tại vùng mũi họng của con người. Vi khuẩn có thể tồn tại mà không gây triệu chứng hoặc gây bệnh từ nhẹ đến đe dọa tính mạng.
Tên gọi “influenzae” có nguồn gốc lịch sử vì vi khuẩn từng bị nhầm là nguyên nhân gây bệnh cúm. Cúm thực sự do virus influenza gây ra; H. influenzae không gây bệnh cúm.
Haemophilus influenzae
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Haemophilus influenzae |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Haemophilus influenzae |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | H. influenzae; Haemophilus influenza; trực khuẩn Pfeiffer là tên gọi lịch sử. Haemophilus influenzae type b được viết tắt là Hib. Hib chỉ là một type của loài H. influenzae, không phải tên gọi cho toàn bộ các chủng vi khuẩn. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Haemophilus influenzae
Không áp dụng vì dược động học mô tả quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc.
Diễn biến sinh học của H. influenzae gồm cư trú tại vùng mũi họng, lây qua giọt bắn hoặc tiếp xúc dịch tiết hô hấp, sau đó có thể xâm nhập mô, máu hoặc dịch não tủy ở người nhạy cảm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không áp dụng theo nghĩa hấp thu thuốc.
Con người mắc hoặc mang H. influenzae chủ yếu sau khi hít phải hoặc tiếp xúc trực tiếp với giọt bắn chứa vi khuẩn từ người bệnh hoặc người mang vi khuẩn tại vùng mũi họng. Trẻ sơ sinh cũng có thể nhiễm khi tiếp xúc với dịch tiết đường sinh dục có vi khuẩn trong quá trình sinh.
| F · Sinh khả dụng | Không áp dụng đối với vi khuẩn. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Không áp dụng theo nghĩa phân bố dược chất.
Sau khi cư trú tại đường hô hấp trên, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn niêm mạc như viêm tai giữa, viêm xoang hoặc viêm phế quản. Khi vượt qua hàng rào niêm mạc và vào máu, vi khuẩn có thể lan đến màng não, phổi, khớp, nắp thanh quản, màng tim, xương hoặc các mô khác.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không áp dụng theo nghĩa chuyển hóa thuốc.
Trong phòng xét nghiệm, H. influenzae cần yếu tố X và V để phát triển. Khả năng tồn tại, nhân lên và gây bệnh phụ thuộc type vi khuẩn, vỏ polysaccharide, sức đề kháng của vật chủ và vị trí nhiễm khuẩn.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Không áp dụng theo nghĩa thải trừ dược chất.
Vi khuẩn có thể được loại bỏ nhờ đáp ứng miễn dịch và kháng sinh phù hợp. Cefotaxime hoặc ceftriaxone có khả năng điều trị bệnh xâm lấn và loại bỏ sự cư trú Hib tại mũi họng; người được điều trị bằng các thuốc này thường không cần rifampin để loại trừ mang khuẩn.
| t½ · Thời gian bán thải | Không áp dụng. Vi khuẩn không có thời gian bán thải dược động học như thuốc. Thời gian ủ bệnh của Hib được ước tính trong khoảng vài ngày và không được dùng thay cho khái niệm thời gian bán thải. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không áp dụng đối với vi khuẩn. Khả năng loại bỏ vi khuẩn phụ thuộc vị trí nhiễm khuẩn, mức độ xâm lấn, tình trạng miễn dịch, kháng sinh được lựa chọn và độ nhạy cảm kháng sinh của chủng gây bệnh. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Không áp dụng theo nghĩa dược động học.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh xâm lấn gồm:
- Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ vắc xin Hib.
- Người từ 65 tuổi trở lên.
- Không có lách hoặc suy giảm chức năng lách.
- Nhiễm HIV.
- Thiếu immunoglobulin hoặc thành phần bổ thể.
- Bệnh hồng cầu hình liềm.
- Ung thư, hóa trị, xạ trị hoặc ghép tế bào gốc tạo máu.
- Tiếp xúc gần với người mắc Hib trong gia đình hoặc cơ sở chăm sóc trẻ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Haemophilus influenzae
Không áp dụng theo phân loại thuốc.
Về vi sinh học, H. influenzae được chia thành:
- Các chủng có vỏ, gồm sáu type a, b, c, d, e và f.
- Các chủng không có vỏ, còn gọi là không định type hoặc nontypeable H. influenzae.
Vỏ polysaccharide là yếu tố độc lực quan trọng. Vỏ Hib chứa polyribosyl-ribitol-phosphate, giúp vi khuẩn tránh thực bào khi cơ thể chưa có kháng thể bảo vệ.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Không áp dụng theo nghĩa cơ chế tác dụng của thuốc.
Cơ chế gây bệnh gồm:
- Cư trú và bám vào niêm mạc đường hô hấp.
- Vượt qua hàng rào niêm mạc.
- Tránh đáp ứng miễn dịch của vật chủ.
- Xâm nhập máu và lan đến các cơ quan.
- Gây phản ứng viêm tại màng não, phổi, khớp, nắp thanh quản hoặc mô khác.
Vỏ PRP của Hib bảo vệ vi khuẩn trước thực bào và hỗ trợ vi khuẩn xâm nhập máu, dịch não tủy.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Không áp dụng theo nghĩa dược lực học.
Khả năng gây bệnh phụ thuộc vào vỏ polysaccharide, lipooligosaccharide, protein bám dính và khả năng thích nghi tại niêm mạc. Hib có khả năng gây bệnh xâm lấn mạnh, trong khi các chủng không định type thường gây bệnh niêm mạc nhưng ngày càng được ghi nhận trong bệnh xâm lấn ở mọi lứa tuổi.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Haemophilus influenzae
Không áp dụng vì vi khuẩn không có chỉ định điều trị.
Các bệnh thường liên quan đến H. influenzae gồm:
- Viêm tai giữa cấp.
- Viêm xoang.
- Viêm phế quản và đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
- Viêm kết mạc.
- Viêm phổi.
- Nhiễm khuẩn huyết.
- Viêm màng não.
- Viêm nắp thanh quản.
- Viêm khớp nhiễm khuẩn.
- Viêm mô tế bào.
- Viêm màng ngoài tim mủ.
- Ít gặp hơn: viêm nội tâm mạc và viêm xương tủy.
Các hướng nghiên cứu gồm vắc xin có khả năng bảo vệ trước các chủng không định type, vắc xin bao phủ nhiều type có vỏ và các kháng nguyên protein chung của H. influenzae.
Chưa có vắc xin được sử dụng thường quy để phòng bệnh do các type không phải b hoặc các chủng không định type.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có “liều dùng Haemophilus influenzae” vì đây là vi khuẩn.
Điều trị phải dựa vào hội chứng nhiễm khuẩn, tuổi, cân nặng, mức độ nặng, vị trí nhiễm, kết quả nuôi cấy và kháng sinh đồ:
- Với viêm màng não Hib, NICE khuyến nghị ceftriaxone ở liều điều trị viêm màng não theo hướng dẫn địa phương; cefotaxime được cân nhắc khi ceftriaxone chống chỉ định. Có thể ngừng sau 7 ngày nếu người bệnh đã hồi phục hoặc tiếp tục tổng cộng 10 ngày nếu chưa hồi phục hoàn toàn.
- Kháng sinh điều trị viêm tai, viêm xoang, viêm phổi hoặc bệnh xâm lấn khác không giống nhau.
- Ampicillin chỉ nên được sử dụng khi chủng được xác định nhạy cảm vì một số chủng sản xuất beta-lactamase hoặc có cơ chế kháng beta-lactam.
- Người tiếp xúc gần chỉ dùng rifampin dự phòng khi đáp ứng tiêu chí y tế công cộng cụ thể.
Không tự mua hoặc tự tính liều kháng sinh.
Không áp dụng như hướng dẫn sử dụng hoạt chất.
Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn do H. influenzae:
- Đưa người bệnh đi khám sớm, đặc biệt khi là trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch.
- Lấy mẫu nuôi cấy trước kháng sinh nếu việc lấy mẫu không làm chậm điều trị cấp cứu.
- Không trì hoãn kháng sinh khi nghi viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm nắp thanh quản.
- Không tự dùng lại đơn kháng sinh cũ.
- Dùng đủ liều và thời gian kháng sinh đã được kê.
- Thông báo cho cơ sở y tế khi trong gia đình có trẻ chưa tiêm đủ Hib hoặc người suy giảm miễn dịch.
Không áp dụng theo nghĩa theo dõi khi dùng hoạt chất.
Trong quá trình điều trị bệnh do H. influenzae, cần theo dõi:
- Nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở và độ bão hòa oxy.
- Trạng thái ý thức, co giật, cứng cổ và dấu thần kinh.
- Khó thở, thở rít, chảy dãi hoặc dấu hiệu tắc nghẽn đường thở.
- Tưới máu, lượng nước tiểu và dấu hiệu sốc.
- Kết quả nuôi cấy, PCR, xác định type và kháng sinh đồ.
- Đáp ứng sau khi bắt đầu kháng sinh.
- Thính lực và phát triển thần kinh sau viêm màng não Hib.
Cảnh báo và lưu ý về Haemophilus influenzae
Không áp dụng đối với vi khuẩn.
Đối với vắc xin Hib, chống chỉ định thường là phản ứng dị ứng nghiêm trọng sau liều trước hoặc với thành phần của vắc xin. Cần đối chiếu tờ hướng dẫn của sản phẩm cụ thể.
Không áp dụng vì H. influenzae không phải thuốc.
Các triệu chứng bệnh phụ thuộc vị trí nhiễm khuẩn:
- Viêm tai giữa: đau tai, sốt, quấy khóc.
- Viêm xoang: nghẹt mũi, chảy mũi mủ, đau vùng mặt.
- Viêm phổi: sốt, ho, khó thở, đau ngực.
- Viêm màng não: sốt, đau đầu, cứng cổ, nôn, sợ ánh sáng, lú lẫn hoặc co giật.
- Viêm nắp thanh quản: sốt cao, đau họng, chảy dãi, giọng thay đổi, thở rít và khó thở.
- Nhiễm khuẩn huyết: sốt hoặc hạ thân nhiệt, mệt lả, thở nhanh, tụt huyết áp và rối loạn ý thức.
Không áp dụng theo nghĩa tác dụng phụ của thuốc.
Các biến chứng nghiêm trọng của bệnh xâm lấn gồm:
- Sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan.
- Tắc nghẽn đường thở do viêm nắp thanh quản.
- Co giật và phù não.
- Mất thính lực vĩnh viễn.
- Chậm phát triển, khó khăn học tập hoặc tổn thương thần kinh.
- Viêm xương tủy hoặc phá hủy khớp.
- Tử vong.
CDC ghi nhận khoảng 3–6% trường hợp Hib ở trẻ em có thể tử vong và tới 20% người sống sót sau viêm màng não Hib có mất thính lực vĩnh viễn hoặc di chứng thần kinh khác.
Bệnh xâm lấn do H. influenzae có thể tiến triển nhanh. Cần cấp cứu ngay khi có:
- Khó thở, thở rít hoặc tím tái.
- Chảy dãi, không nuốt được hoặc ngồi cúi người để thở.
- Sốt kèm cứng cổ, đau đầu dữ dội hoặc sợ ánh sáng.
- Co giật, lơ mơ hoặc khó đánh thức.
- Ban xuất huyết, tay chân lạnh hoặc tụt huyết áp.
- Trẻ bỏ bú, thóp phồng, khóc thét hoặc giảm trương lực.
- Đau khớp dữ dội kèm sốt.
Không cố quan sát họng hoặc đè lưỡi ở người nghi viêm nắp thanh quản vì kích thích có thể làm tắc nghẽn đường thở nặng hơn. Viêm nắp thanh quản là cấp cứu cần bảo vệ đường thở tại bệnh viện.
Không áp dụng vì vi khuẩn không gây tình trạng quá liều.
Xử trí bệnh nặng có thể gồm:
- Bảo vệ đường thở và hỗ trợ hô hấp.
- Truyền dịch, thuốc vận mạch và hồi sức nhiễm khuẩn huyết khi cần.
- Kháng sinh đường tĩnh mạch càng sớm càng tốt.
- Điều trị co giật và tăng áp lực nội sọ.
- Dexamethasone trong viêm màng não theo hướng dẫn chuyên môn; NICE khuyến nghị tiếp tục dexamethasone khi xác định tác nhân là Hib.
- Dự phòng cho người tiếp xúc đủ tiêu chuẩn và rà soát lịch tiêm Hib.
Không áp dụng đối với vi khuẩn ngoài bối cảnh phòng xét nghiệm chuyên môn.
Đối với vắc xin DPT–VGB–Hib trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam, NIHE hướng dẫn bảo quản ở 2–8°C và không để đông băng.
Mẫu bệnh phẩm nghi H. influenzae cần được thu thập, bảo quản và vận chuyển theo quy trình vi sinh của phòng xét nghiệm để duy trì khả năng nuôi cấy.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt trẻ chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ vắc xin Hib, có nguy cơ cao mắc bệnh xâm lấn. Trước thời kỳ vắc xin, Hib là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi.
Tại Việt Nam, lịch DPT–VGB–Hib trong chương trình tiêm chủng được NIHE công bố vào tháng thứ 2, 3 và 4. Trẻ bỏ lỡ lịch cần được cơ sở tiêm chủng đánh giá lịch tiêm bù phù hợp.
Người từ 65 tuổi trở lên có nguy cơ cao mắc bệnh H. influenzae xâm lấn và tỷ lệ tử vong có thể cao hơn trẻ em. Bệnh thường biểu hiện dưới dạng viêm phổi có nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm khuẩn huyết không rõ ổ.
Cần đánh giá sớm ở người cao tuổi có sốt, lú lẫn, khó thở hoặc suy giảm nhanh tình trạng toàn thân.
Không áp dụng theo nghĩa sử dụng thuốc trong thai kỳ.
Phụ nữ mang thai có triệu chứng nhiễm khuẩn phải được điều trị theo vị trí nhiễm bệnh, mức độ nặng và kháng sinh an toàn trong thai kỳ. Trẻ sơ sinh có thể nhiễm H. influenzae khi hít dịch ối nhiễm khuẩn hoặc tiếp xúc dịch tiết đường sinh dục chứa vi khuẩn.
Không tự dùng rifampin hoặc kháng sinh khác trong thai kỳ khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Không áp dụng theo nghĩa phơi nhiễm hoạt chất qua sữa mẹ.
Việc cho con bú không phải là phương pháp thay thế vắc xin Hib. ECDC ghi nhận nuôi con bằng sữa mẹ có liên quan đến tác dụng bảo vệ ở trẻ dưới 6 tháng, nhưng trẻ vẫn cần hoàn thành lịch tiêm chủng.
Khi người mẹ cần dùng kháng sinh, độ an toàn trong thời gian cho con bú phải được đánh giá theo từng thuốc.
Không áp dụng trực tiếp với vi khuẩn.
Người suy gan có thể dễ diễn tiến nặng khi nhiễm khuẩn và có giới hạn trong lựa chọn hoặc liều kháng sinh. Cần điều chỉnh thuốc theo chức năng gan, tình trạng đông máu và mức độ nhiễm khuẩn.
Không có một phác đồ chung cho mọi người suy gan.
Không áp dụng trực tiếp với vi khuẩn.
Nhiều kháng sinh dùng điều trị bệnh do H. influenzae được thải qua thận và có thể cần điều chỉnh liều theo mức lọc cầu thận. Nhiễm khuẩn huyết cũng có thể gây tổn thương thận cấp.
Không tự giảm hoặc tăng liều kháng sinh theo kết quả creatinin khi chưa có chỉ định.
Không áp dụng trực tiếp đối với vi khuẩn.
Không nên lái xe hoặc vận hành máy khi đang sốt, chóng mặt, khó thở, suy nhược, rối loạn ý thức hoặc đang dùng thuốc gây buồn ngủ. Khả năng lái xe còn phụ thuộc tác dụng phụ của kháng sinh và thuốc hỗ trợ được kê.
Tương tác thuốc của Haemophilus influenzae
Không có tương tác thuốc trực tiếp với bản thân vi khuẩn theo cách mô tả dược chất.
Tương tác cần đánh giá thuộc về kháng sinh được lựa chọn, ví dụ:
- Rifampin có nhiều tương tác do cảm ứng enzym chuyển hóa thuốc.
- Ceftriaxone có lưu ý riêng ở trẻ sơ sinh và với dung dịch chứa calci.
- Liều kháng sinh có thể phải điều chỉnh theo chức năng thận hoặc gan.
- Kháng sinh có thể ảnh hưởng thuốc chống đông, thuốc chống động kinh hoặc thuốc tránh thai tùy hoạt chất.
Cần kiểm tra toàn bộ thuốc đang sử dụng trước khi điều trị hoặc dự phòng.
Thắc mắc về hoạt chất Haemophilus influenzae
Không. Haemophilus influenzae là vi khuẩn Gram âm. Tên gọi xuất phát từ việc vi khuẩn từng bị nhầm là nguyên nhân gây cúm vào cuối thế kỷ 19. Bệnh cúm thực sự do virus influenza gây ra.
Hib là viết tắt của Haemophilus influenzae type b. Đây chỉ là một trong sáu type có vỏ của loài vi khuẩn. Ngoài Hib còn có type a, c, d, e, f và các chủng không định type.
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vị trí nhiễm và tình trạng người bệnh. Viêm tai giữa hoặc viêm xoang thường ít nghiêm trọng hơn, trong khi viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, viêm nắp thanh quản và viêm phổi có nhiễm khuẩn huyết có thể đe dọa tính mạng.
Không. Vắc xin Hib phòng bệnh do type b. Hiện chưa có vắc xin sử dụng thường quy phòng các type có vỏ khác hoặc các chủng không định type.
Kháng sinh phụ thuộc loại bệnh và kết quả kháng sinh đồ. Viêm màng não Hib thường được điều trị bằng ceftriaxone hoặc cefotaxime đường tĩnh mạch. Nhiễm khuẩn nhẹ tại đường hô hấp có thể sử dụng phác đồ khác. Không nên tự dùng ampicillin hoặc amoxicillin vì một số chủng có khả năng kháng beta-lactam.

