Eucalyptol, còn gọi là 1,8-cineole hoặc cineol, là một monoterpen ether có nhiều trong tinh dầu bạch đàn nhưng không đồng nghĩa với toàn bộ tinh dầu bạch đàn. Hoạt chất tinh khiết được bào chế thành một số thuốc uống có tác dụng long đờm và chống viêm, dùng để giảm triệu chứng viêm phế quản, cảm lạnh đường hô hấp hoặc hỗ trợ điều trị một số bệnh viêm đường hô hấp theo nhãn của từng sản phẩm.
Eucalyptol có thể gây buồn nôn, tiêu chảy hoặc phản ứng quá mẫn. Dùng quá liều có nguy cơ ảnh hưởng thần kinh trung ương và hô hấp. Chỉ định, hàm lượng và giới hạn tuổi khác nhau giữa viên nang cineole tinh khiết, thuốc phối hợp và chế phẩm tinh dầu dùng ngoài hoặc xông. Người bệnh không nên uống tinh dầu nguyên chất, tự dùng liều cao hoặc thay thế thuốc điều trị hen, COPD và nhiễm trùng bằng Eucalyptol.
Nội dung chính
- Eucalyptol là gì?: Eucalyptol là tên gọi khác của 1,8-cineole, một monoterpen ether dễ bay hơi, có công thức C10H18O.
- Nhóm dược lý: Được phân loại là thuốc long đờm, mã ATC R05CA13.
- Ứng dụng theo nhãn sản phẩm: Một số viên nang cineole được dùng giảm triệu chứng viêm phế quản, cảm lạnh đường hô hấp và hỗ trợ bệnh viêm đường hô hấp mạn tính.
- Dạng uống thường gặp: Viên nang mềm kháng dịch vị chứa 200 mg cineole.
- Tác dụng phụ đáng chú ý: Buồn nôn, tiêu chảy; hiếm gặp phù mặt, ngứa, khó thở, ho hoặc khó nuốt.
- Nguyên tắc an toàn: Không uống tinh dầu nguyên chất, không dùng quá liều và không tự thay thế thuốc điều trị bệnh hô hấp nền.
Hoạt chất Eucalyptol là gì?
Eucalyptol là tên thông dụng của 1,8-cineole, một hợp chất thơm tự nhiên có nhiều trong tinh dầu bạch đàn. Ở dạng dược chất tinh khiết, cineole được sử dụng trong một số thuốc long đờm và chống viêm đường hô hấp. Eucalyptol tinh khiết không đồng nghĩa với tinh dầu bạch đàn và không nên được thay thế bằng cách uống tinh dầu.
Eucalyptol
INN Eucalyptol; 1,8-Cineole
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Eucalyptol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Eucalyptol; 1,8-Cineole |
| Tên IUPAC | 1,3,3-trimethyl-2-oxabicyclo[2.2.2]octane |
| Tên hóa học khác | 1,8-Cineole |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cineole, cineol, 1,8-cineol, 1,8-epoxy-p-menthane, cajeputol và 1,3,3-trimethyl-2-oxabicyclo[2.2.2]octane. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Cineolum |
| Tên USAN | eucalyptol |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 470-82-6 |
|---|---|
| UNII | RV6J6604TK |
| PubChem CID | 2758 |
| RxNorm CUI | 21116 |
| Công thức phân tử | C10H18O |
Dược động học của Eucalyptol
Dữ liệu dược động học toàn diện của Eucalyptol tinh khiết ở người còn hạn chế. Hoạt chất thân lipid được hấp thu sau khi uống, trải qua chuyển hóa oxy hóa tại gan và có thể phân bố đến mô đường hô hấp. Các chất chuyển hóa hydroxyl hóa đã được phát hiện trong huyết tương hoặc nước tiểu người.
Giai đoạn I: Hấp thu
Tờ hướng dẫn của viên nang cineole 200 mg mô tả hoạt chất được hấp thu dễ dàng. Viên nang kháng dịch vị được thiết kế để đi qua dạ dày trước khi giải phóng hoạt chất tại ruột. Sau khi dùng đường uống, cineole đã được phát hiện trong mô polyp mũi của một số người bệnh, cho thấy có sự hấp thu và phân bố toàn thân.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối đường uống của Eucalyptol tinh khiết. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Eucalyptol là chất thân lipid và có khả năng phân bố qua tuần hoàn đến đường hô hấp. Một nghiên cứu ở người ghi nhận nồng độ 1,8-cineole trong mô polyp mũi cao hơn sau 14 ngày uống thuốc so với nhóm không điều trị, dù có khác biệt lớn giữa các cá thể.
Thể tích phân bố biểu kiến ở người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Eucalyptol được chuyển hóa oxy hóa bởi hệ cytochrome P450 ở gan. Các nghiên cứu với microsome gan người cho thấy vai trò của enzym CYP3A, gồm CYP3A4/5, trong việc tạo các chất chuyển hóa hydroxyl hóa như 2-hydroxy- và 3-hydroxy-1,8-cineole. Một số chất chuyển hóa tiếp tục được liên hợp trước khi thải trừ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Các chất chuyển hóa hydroxyl hóa và dạng liên hợp của 1,8-cineole đã được phát hiện trong nước tiểu người. Tỷ lệ liều được thải qua thận, phân hoặc khí thở sau liều điều trị đường uống chưa được xác định đầy đủ.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải cuối cùng sau khi uống Eucalyptol ở liều điều trị. Không nên nhầm với thời gian phân bố ngắn được ghi nhận trong một nghiên cứu hít cineole. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Những yếu tố có khả năng ảnh hưởng gồm:
- Dạng bào chế kháng dịch vị hoặc không kháng dịch vị.
- Thời điểm dùng so với bữa ăn.
- Khác biệt cá thể về hấp thu ở ruột và chuyển hóa tại gan.
- Hoạt tính của enzym CYP3A4/5.
- Liều dùng và thời gian điều trị.
Ý nghĩa lâm sàng của phần lớn yếu tố này chưa được định lượng đầy đủ, vì vậy không được tự điều chỉnh liều dựa trên thông tin dược động học.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Eucalyptol
Theo hệ thống ATC, cineole thuộc nhóm R05CA – thuốc long đờm, mã R05CA13. Tác dụng được mô tả trong tài liệu sản phẩm bao gồm làm loãng dịch tiết, hỗ trợ đào thải chất nhầy và giảm quá trình viêm tại đường hô hấp.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế của Eucalyptol chưa được quy về một đích phân tử duy nhất. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy hoạt chất có thể:
- Làm giảm độ quánh của dịch tiết và hỗ trợ vận chuyển chất nhầy bằng hệ lông chuyển.
- Điều hòa sự tạo thành một số chất trung gian viêm.
- Làm giảm sản xuất một số cytokine tiền viêm trong mô hình tế bào.
- Có tác dụng làm giãn cơ trơn đường thở trong một số mô hình tiền lâm sàng.
Phần lớn dữ liệu cơ chế đến từ nghiên cứu thực nghiệm; không nên diễn giải tác dụng kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm thành khả năng thay thế kháng sinh ở người.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ở đường hô hấp, cineole được mô tả có tác dụng long đờm, hỗ trợ hoạt động của lông chuyển và điều hòa viêm. Các tác dụng này có thể giúp dịch tiết dễ được tống ra hơn và làm giảm một số triệu chứng hô hấp. Mức đáp ứng phụ thuộc bệnh, liều, dạng bào chế và thuốc điều trị nền.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Eucalyptol
Theo tờ hướng dẫn của một viên nang mềm kháng dịch vị chứa cineole 200 mg tại Đức, thuốc được sử dụng:
- Điều trị triệu chứng viêm phế quản.
- Điều trị triệu chứng cảm lạnh đường hô hấp.
- Điều trị bổ trợ các bệnh viêm đường hô hấp mạn tính, ví dụ bệnh tại các xoang cạnh mũi.
Chỉ định có thể khác giữa sản phẩm và quốc gia. Không tự áp dụng các chỉ định này cho dầu xoa, tinh dầu, thuốc phối hợp hoặc mọi sản phẩm chứa Eucalyptol.
Các thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá cineole như liệu pháp bổ trợ hoặc điều trị triệu chứng trong:
- Viêm mũi xoang cấp không mủ.
- COPD ổn định.
- Hen phế quản chưa được kiểm soát đầy đủ.
- Viêm phế quản cấp.
- Viêm mũi xoang mạn có polyp.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở 152 người bệnh viêm mũi xoang cấp không mủ ghi nhận mức giảm điểm triệu chứng lớn hơn giả dược sau 4 và 7 ngày. Các nghiên cứu khác báo cáo lợi ích bổ trợ trong COPD hoặc hen, nhưng kết quả nghiên cứu không đồng nghĩa đây là chỉ định được phê duyệt cho mọi sản phẩm hoặc tại Việt Nam.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều sau đây chỉ là thông tin từ tờ hướng dẫn của Soledum Kapseln forte 200 mg tại Đức:
- Người lớn và thiếu niên từ 12 tuổi: 200 mg mỗi lần, ngày 3 lần.
- Trường hợp triệu chứng dai dẳng: tờ hướng dẫn cho phép 200 mg, ngày 4 lần.
- Điều trị tiếp tục hoặc kéo dài: thông thường 200 mg, ngày 2 lần.
- Tổng liều được ghi nhận: 400–800 mg cineole mỗi ngày.
Đây không phải liều dùng chung cho tất cả thuốc chứa Eucalyptol. Không áp dụng cho trẻ dưới 12 tuổi, thuốc phối hợp, tinh dầu, dầu xoa hoặc sản phẩm có hàm lượng khác. Người bệnh cần tuân thủ nhãn thuốc và hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Đối với viên nang mềm kháng dịch vị cineole 200 mg được tham chiếu:
- Nuốt nguyên viên, không nhai hoặc mở viên.
- Uống với khoảng 200 ml nước; không dùng cùng đồ uống nóng.
- Tờ hướng dẫn khuyến nghị uống khoảng 30 phút trước bữa ăn.
- Người có dạ dày nhạy cảm có thể được hướng dẫn uống trong bữa ăn.
- Không dùng liều gấp đôi để bù liều đã quên.
Không uống tinh dầu bạch đàn hoặc Eucalyptol nguyên chất dùng làm nguyên liệu.
Khi sử dụng ngắn ngày, thường cần theo dõi triệu chứng hơn là xét nghiệm định kỳ:
- Mức độ ho, khạc đờm, nghẹt mũi và khó thở.
- Buồn nôn, tiêu chảy hoặc đau bụng.
- Phát ban, ngứa, phù mặt, khó nuốt hoặc khó thở.
- Sốt, đờm mủ hoặc đờm có máu.
- Tình trạng kiểm soát hen hoặc COPD.
Người có hen phế quản chỉ nên sử dụng viên nang cineole dưới sự theo dõi của bác sĩ.
Cảnh báo và lưu ý về Eucalyptol
Theo tờ hướng dẫn của viên nang cineole 200 mg được tham chiếu, chống chỉ định gồm:
- Quá mẫn với cineole hoặc tá dược của sản phẩm.
- Ho gà.
- Viêm thanh quản dưới thanh môn, còn gọi là pseudocroup.
- Trẻ em dưới 12 tuổi đối với viên nang 200 mg này.
Chống chỉ định và giới hạn tuổi của các hàm lượng hoặc dạng bào chế khác có thể không giống nhau.
Tác dụng không mong muốn được ghi nhận với viên nang cineole 200 mg gồm:
- Ít gặp: khó chịu đường tiêu hóa, ví dụ buồn nôn hoặc tiêu chảy.
- Hiếm gặp: phản ứng quá mẫn như phù mặt, ngứa, khó thở, ho hoặc khó nuốt.
Tần suất và loại tác dụng phụ có thể khác với thuốc phối hợp hoặc chế phẩm dùng ngoài.
Phản ứng quá mẫn có thể biểu hiện bằng phù mặt, khó thở hoặc khó nuốt. Khi xuất hiện dấu hiệu quá mẫn, phải ngừng dùng sản phẩm và tìm trợ giúp y tế; không tự dùng lại.
Quá liều có thể gây giảm mức độ tỉnh táo, mệt lả, yếu chi, co đồng tử, hôn mê hoặc rối loạn hô hấp.
Cần tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng trong các trường hợp:
- Hen phế quản hoặc bệnh có tăng phản ứng đường thở.
- Đang dùng nhiều thuốc hoặc thuốc có khoảng điều trị hẹp.
- Mang thai hoặc cho con bú.
- Bệnh gan, bệnh thận hoặc bệnh hô hấp mạn tính.
- Triệu chứng kéo dài hơn một tuần.
Cần đi khám khi có khó thở, sốt, đờm mủ, đờm có máu hoặc triệu chứng nặng dần. Eucalyptol không thay thế thuốc giãn phế quản, corticosteroid, kháng sinh hoặc phác đồ kiểm soát bệnh nền khi các thuốc này được bác sĩ chỉ định.
Quá liều có thể gây rối loạn thần kinh trung ương như giảm ý thức, buồn ngủ, yếu chi, co đồng tử; trường hợp nặng có thể hôn mê hoặc rối loạn hô hấp. Liều lớn của chế phẩm chứa tinh dầu còn có thể gây đau bụng, nôn, tiêu chảy, co giật hoặc mất điều hòa vận động.
Khi nghi quá liều hoặc nuốt nhầm tinh dầu, cần liên hệ ngay cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc. Không tự gây nôn vì chất dễ bay hơi có thể đi vào đường thở.
Viên nang Soledum Kapseln forte 200 mg được hướng dẫn bảo quản không quá 30°C và để xa tầm tay trẻ em. Điều kiện bảo quản của sản phẩm khác phải tuân theo nhãn riêng.
Tinh dầu và nguyên liệu Eucalyptol cần được đậy kín, tránh nhiệt và nguồn lửa do có tính dễ bay hơi; điều kiện cụ thể của nguyên liệu dược dụng.
Đối tượng đặc biệt
Viên nang mềm kháng dịch vị cineole 200 mg được tham chiếu chống chỉ định cho trẻ dưới 12 tuổi. Điều này liên quan đến đúng hàm lượng và dạng bào chế, không phải giới hạn chung cho mọi sản phẩm.
Đối với chế phẩm tinh dầu bạch đàn, EMA chống chỉ định sử dụng ở trẻ dưới 24 tháng do nguy cơ co thắt thanh quản; một số đường dùng không được khuyến nghị hoặc chưa được xác lập ở trẻ lớn hơn. Không tự xông hơi nóng hoặc bôi tinh dầu đậm đặc gần mũi, miệng trẻ.
Tờ hướng dẫn của viên nang cineole 200 mg không quy định giảm liều chỉ dựa trên tuổi. Tuy nhiên, dữ liệu chuyên biệt ở người cao tuổi còn hạn chế. Cần xem xét bệnh gan, bệnh thận, khả năng nuốt viên nang, bệnh hô hấp nền và nguy cơ tương tác do sử dụng nhiều thuốc.
Chưa có nghiên cứu đầy đủ về việc sử dụng viên nang cineole 200 mg ở phụ nữ mang thai. Dữ liệu động vật cho thấy cineole có thể qua nhau thai và đến thai, nhưng dữ liệu được nêu trong tờ hướng dẫn không cho thấy tín hiệu dị tật ở động vật. Sản phẩm chỉ nên được dùng khi có ý kiến của bác sĩ sau khi cân nhắc lợi ích và nguy cơ.
Không nên tự uống tinh dầu bạch đàn hoặc Eucalyptol nguyên chất trong thai kỳ.
Do Eucalyptol thân lipid, khả năng đi vào sữa mẹ không thể được loại trừ. Tờ hướng dẫn sản phẩm cho biết chưa có nghiên cứu hệ thống về tác dụng bất lợi ở trẻ bú mẹ; các hợp chất tinh dầu còn có thể làm thay đổi mùi vị sữa và ảnh hưởng việc bú. Chỉ sử dụng sau khi tham khảo bác sĩ.
Không bôi chế phẩm chứa tinh dầu lên vú hoặc vùng trẻ có thể liếm phải.
Eucalyptol được chuyển hóa tại gan qua hệ cytochrome P450, nhưng chưa có hướng dẫn điều chỉnh liều đã được kiểm chứng cho người suy gan.
Liều dùng ở người suy gan.
Chưa có dữ liệu đủ tin cậy để xác định nhu cầu điều chỉnh liều cineole ở người suy thận.
Liều dùng ở người suy thận.
Tờ hướng dẫn của viên nang cineole 200 mg không yêu cầu biện pháp phòng ngừa đặc biệt khi lái xe hoặc vận hành máy ở liều khuyến nghị.
Không lái xe nếu xuất hiện buồn ngủ, chóng mặt, khó thở hoặc đã dùng quá liều.
Tương tác thuốc của Eucalyptol
Thử nghiệm trên động vật cho thấy liều cineole cao có thể kích thích enzym chuyển hóa tại gan, từ đó có khả năng làm giảm hoặc rút ngắn tác dụng của thuốc khác. Tuy nhiên, tờ hướng dẫn sản phẩm cho biết tương tác này chưa được ghi nhận ở người khi dùng cineole đúng liều.
Do Eucalyptol được chuyển hóa qua CYP3A4/5, tương tác dược động học về mặt lý thuyết có thể xảy ra, nhưng mức độ ảnh hưởng của thuốc ức chế hoặc cảm ứng CYP3A ở liều điều trị chưa được xác lập đầy đủ. Người bệnh nên cung cấp danh sách thuốc, thảo dược và tinh dầu đang dùng cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Eucalyptol
Có. Trong bối cảnh dược học, Eucalyptol thường là tên gọi của 1,8-cineole, còn cineol là cách viết được sử dụng tại một số quốc gia. Không nên nhầm 1,8-cineole với đồng phân 1,4-cineole hoặc với toàn bộ tinh dầu bạch đàn.
Không hoàn toàn. Eucalyptol là một hợp chất riêng lẻ và thường là thành phần chính của tinh dầu bạch đàn. Tinh dầu bạch đàn là hỗn hợp nhiều chất, nên nồng độ, liều dùng và mức độ an toàn không giống viên nang cineole tinh khiết.
Một số sản phẩm cineole được phê duyệt tại một số quốc gia để điều trị bổ trợ bệnh viêm đường hô hấp, bao gồm bệnh tại xoang cạnh mũi. Một thử nghiệm ngẫu nhiên cũng ghi nhận cải thiện triệu chứng viêm mũi xoang cấp không mủ so với giả dược. Tuy nhiên, Eucalyptol không thay thế việc đánh giá nguyên nhân, thuốc xịt mũi, kháng sinh khi có chỉ định hoặc phẫu thuật trong trường hợp cần thiết.
Không nên. Tinh dầu đậm đặc có nguy cơ kích ứng, sặc vào phổi và gây ngộ độc thần kinh hoặc hô hấp, đặc biệt ở trẻ em. Chỉ sử dụng thuốc uống có hàm lượng, dạng bào chế và hướng dẫn rõ ràng; không dùng nguyên liệu tinh dầu thay cho thuốc.
Một số nghiên cứu đã đánh giá cineole như liệu pháp bổ trợ cho hen và COPD, nhưng không phải là thuốc thay thế điều trị kiểm soát chuẩn. Tờ hướng dẫn sản phẩm yêu cầu người bị hen chỉ sử dụng dưới sự kiểm soát của bác sĩ. Người bệnh không được tự giảm hoặc ngừng thuốc hít, corticosteroid hay thuốc giãn phế quản.

