Erlotinib là thuốc chống ung thư đường uống, có tác dụng ức chế thuận nghịch tyrosine kinase của thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì EGFR. Thuốc được phê duyệt cho một số trường hợp ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến xa hoặc di căn có đột biến EGFR phù hợp. Erlotinib cũng có chỉ định phối hợp với gemcitabine trong một số trường hợp ung thư tuyến tụy tiến triển, nhưng phạm vi chỉ định có khác biệt giữa nhãn thuốc Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu.
Đây là thuốc kê đơn chuyên khoa ung bướu. Việc lựa chọn erlotinib phải dựa trên chẩn đoán, giai đoạn bệnh, kết quả xét nghiệm đột biến, phác đồ hiện hành và đánh giá lợi ích–nguy cơ của bác sĩ. Phát ban và tiêu chảy là các phản ứng thường gặp; bệnh phổi kẽ, độc tính gan, suy thận, thủng đường tiêu hóa và tổn thương mắt là những nguy cơ nghiêm trọng cần được phát hiện sớm.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Erlotinib, thường được bào chế dưới dạng erlotinib hydrochloride.
- Nhóm thuốc: Thuốc chống ung thư, chất ức chế tyrosine kinase EGFR.
- Mã ATC: L01EB02.
- Dạng dùng: Viên nén bao phim 25 mg, 100 mg và 150 mg.
- Đường dùng: Uống khi bụng đói, ít nhất 1 giờ trước hoặc 2 giờ sau ăn.
- Chỉ định chính: Một số trường hợp ung thư phổi không tế bào nhỏ và ung thư tuyến tụy phối hợp gemcitabine; phạm vi cụ thể phụ thuộc nhãn quản lý.
- Tác dụng thường gặp: Phát ban và tiêu chảy; có thể gặp chán ăn, mệt mỏi, buồn nôn hoặc rối loạn da.
- Cảnh báo quan trọng: Bệnh phổi kẽ, suy gan, suy thận, mất nước, thủng tiêu hóa, phản ứng da nặng, tổn thương giác mạc và chảy máu khi dùng warfarin.
- Yêu cầu sử dụng: Chỉ dùng theo đơn và dưới sự giám sát của bác sĩ có kinh nghiệm điều trị ung thư.
Hoạt chất Erlotinib là gì?
Erlotinib là thuốc chống ung thư phân tử nhỏ, ức chế thuận nghịch miền tyrosine kinase nội bào của EGFR. Việc ức chế này làm giảm quá trình phosphoryl hóa EGFR và cản trở các tín hiệu liên quan đến sự sống còn, tăng sinh và lan rộng của tế bào ung thư.
Erlotinib
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Erlotinib |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Erlotinib |
| Tên IUPAC | N-(3-ethynylphenyl)-6,7-bis(2-methoxyethoxy)quinazolin-4-amine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Erlotinib hydrochloride; erlotinib hydroclorid; mã nghiên cứu OSI-774, CP-358 và CP-358,774. Tarceva là một tên biệt dược quốc tế, không phải tên INN. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Erlotinibum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 183321-74-6 |
|---|---|
| UNII | J4T82NDH7E |
| PubChem CID | 176870 |
| RxNorm CUI | 1088251 |
| Công thức phân tử | C22H23N3O4 |
Dược động học của Erlotinib
Erlotinib được hấp thu qua đường uống, đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương sau khoảng 4 giờ. Thuốc gắn mạnh với protein huyết tương, có thể tích phân bố biểu kiến khoảng 232 lít, chuyển hóa chủ yếu qua CYP3A4 và thải trừ phần lớn dưới dạng chất chuyển hóa trong phân. Thời gian bán thải trung vị khoảng 36,2 giờ; trạng thái ổn định dự kiến đạt sau khoảng 7–8 ngày.
Giai đoạn I: Hấp thu
Nồng độ đỉnh trong huyết tương thường đạt sau khoảng 4 giờ. Thức ăn có thể làm sinh khả dụng tăng đến gần 100% theo nhãn DailyMed, dẫn đến nguy cơ thay đổi mức phơi nhiễm nếu uống không đúng thời điểm so với bữa ăn.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối được EMA ước tính khoảng 59%. DailyMed mô tả khoảng 60% liều uống được hấp thu. Thức ăn có thể làm mức phơi nhiễm tăng đáng kể, vì vậy thuốc được hướng dẫn uống khi bụng đói. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố biểu kiến trung bình khoảng 232 lít. Erlotinib gắn khoảng 93% protein huyết tương theo DailyMed và khoảng 95% theo SmPC của EMA, chủ yếu với albumin và alpha-1 acid glycoprotein.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Erlotinib được chuyển hóa chủ yếu tại gan bởi CYP3A4, ở mức độ thấp hơn bởi CYP1A2; CYP1A1 ở phổi và CYP3A4 ngoài gan cũng có thể tham gia. Các chất chuyển hóa chính OSI-420 và OSI-413 có hoạt tính trong các mô hình tiền lâm sàng nhưng hiện diện trong huyết tương ở mức thấp hơn erlotinib.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc được thải trừ chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa qua phân; thải trừ qua thận chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Sau một liều uống 100 mg, DailyMed ghi nhận khoảng 83% liều trong phân và 8% trong nước tiểu. EMA mô tả trên 90% qua phân và khoảng 9% qua nước tiểu; sự khác biệt phản ánh cách tổng hợp dữ liệu giữa các tài liệu.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trung vị khoảng 36,2 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Phân tích dược động học quần thể trong SmPC của EMA ghi nhận độ thanh thải biểu kiến trung bình khoảng 4,47 lít/giờ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đáng kể gồm:
- Thức ăn làm tăng mức phơi nhiễm.
- Hút thuốc lá làm tăng độ thanh thải và giảm nồng độ erlotinib.
- Thuốc ức chế hoặc cảm ứng CYP3A4/CYP1A2 làm thay đổi nồng độ erlotinib.
- Thuốc làm tăng pH dạ dày có thể làm giảm độ hòa tan và hấp thu.
- Nồng độ bilirubin và alpha-1 acid glycoprotein cao có liên quan đến giảm độ thanh thải trong phân tích quần thể.
- Tuổi, giới, cân nặng và chủng tộc không cho thấy ảnh hưởng có ý nghĩa lâm sàng nhất quán trong các phân tích được công bố trên nhãn.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Erlotinib
Erlotinib thuộc nhóm chất ức chế tyrosine kinase EGFR dùng đường uống. Thuốc cạnh tranh tại vị trí gắn ATP của miền kinase EGFR và tạo tác dụng ức chế thuận nghịch.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Erlotinib gắn thuận nghịch vào miền xúc tác tyrosine kinase nội bào của EGFR, ngăn quá trình tự phosphoryl hóa các gốc tyrosine và làm giảm dẫn truyền tín hiệu xuống dòng. Ái lực của erlotinib với EGFR mang mất đoạn exon 19 hoặc đột biến exon 21 L858R cao hơn so với EGFR kiểu hoang dại.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ức chế tín hiệu EGFR có thể làm giảm khả năng tăng sinh và sống còn của các tế bào khối u phụ thuộc vào con đường này. Mức độ đáp ứng phụ thuộc vào đặc điểm phân tử của khối u; sự hiện diện của đột biến EGFR phù hợp phải được xác định bằng xét nghiệm đã được thẩm định khi nhãn thuốc yêu cầu.
Erlotinib không nên được xem là có hiệu quả như nhau đối với mọi loại đột biến EGFR hoặc mọi khối u biểu hiện EGFR.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Erlotinib
Theo nhãn Hoa Kỳ, erlotinib được chỉ định trong:
- Ung thư phổi không tế bào nhỏ di căn có mất đoạn EGFR exon 19 hoặc đột biến thay thế exon 21 L858R, trong các bối cảnh điều trị được nhãn quy định.
- Điều trị bước đầu ung thư tuyến tụy tiến triển tại chỗ, không thể phẫu thuật hoặc di căn, phối hợp với gemcitabine.
Theo SmPC của EMA, erlotinib còn có chỉ định trong một số bối cảnh ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến triển tại chỗ hoặc di căn rộng hơn nhãn Hoa Kỳ; đối với ung thư tuyến tụy, chỉ định của EMA tập trung vào bệnh di căn phối hợp gemcitabine.
Đây là mô tả chỉ định quản lý thuốc, không đồng nghĩa erlotinib là lựa chọn ưu tiên cho mọi bệnh nhân. Các tổng quan điều trị hiện hành bao gồm nhiều thuốc nhắm trúng đích khác; lựa chọn phải dựa trên giai đoạn bệnh, biến thể phân tử, điều trị trước đó và hướng dẫn ung bướu đang áp dụng.
NCI ghi nhận erlotinib đang được nghiên cứu trong các loại ung thư khác ngoài các chỉ định đã được phê duyệt. Những ứng dụng này không được xem là chỉ định chính thức và không chứng minh thuốc có lợi ích lâm sàng trong từng bệnh cụ thể. Danh sách thử nghiệm và ứng dụng nghiên cứu đang tuyển bệnh nhân tại thời điểm biên soạn.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều từ nhãn thuốc, chỉ để tham khảo chuyên môn:
- Ung thư phổi không tế bào nhỏ: 150 mg uống một lần mỗi ngày, khi bụng đói.
- Ung thư tuyến tụy: 100 mg uống một lần mỗi ngày, phối hợp gemcitabine, khi bụng đói.
- Khi cần giảm liều do độc tính, SmPC và nhãn thuốc mô tả điều chỉnh theo từng bước 50 mg dưới sự giám sát của bác sĩ.
Thời gian điều trị thường tiếp tục đến khi bệnh tiến triển hoặc xuất hiện độc tính không thể chấp nhận, tùy nhãn và quyết định chuyên môn. Không tự áp dụng liều, thay đổi liều, chia viên, tăng liều do hút thuốc hoặc ngừng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Uống ít nhất 1 giờ trước hoặc 2 giờ sau bữa ăn.
- Uống theo đúng thời điểm và liều bác sĩ kê; không dùng nhiều hơn hoặc thường xuyên hơn chỉ định.
- Không uống liều gấp đôi để bù liều đã quên; dùng liều kế tiếp theo lịch thông thường, trừ khi bác sĩ hướng dẫn khác.
- Tránh bưởi và nước ép bưởi vì có thể làm tăng mức phơi nhiễm erlotinib.
- Không tự ngừng thuốc dù cảm thấy khỏe hoặc chỉ vì xuất hiện phát ban nhẹ; cần báo bác sĩ để được đánh giá.
- Thông báo đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thảo dược và tình trạng hút thuốc.
Bác sĩ có thể theo dõi:
- Xét nghiệm đột biến EGFR trước điều trị ung thư phổi không tế bào nhỏ khi chỉ định yêu cầu.
- Chức năng gan, gồm transaminase, bilirubin và phosphatase kiềm.
- Chức năng thận và điện giải, đặc biệt khi tiêu chảy, nôn, chán ăn hoặc mất nước.
- Triệu chứng hô hấp mới hoặc tăng dần để loại trừ bệnh phổi kẽ.
- Mức độ tiêu chảy, phát ban, nhiễm trùng da và mất nước.
- Đau mắt, đỏ mắt, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc dấu hiệu viêm giác mạc.
- Thời gian prothrombin hoặc INR nếu dùng warfarin hay thuốc chống đông dẫn xuất coumarin.
Cảnh báo và lưu ý về Erlotinib
Có khác biệt giữa các nhãn:
- Nhãn DailyMed của sản phẩm erlotinib được tham khảo không liệt kê chống chỉ định tuyệt đối.
- SmPC của EMA chống chỉ định ở người quá mẫn với erlotinib hoặc bất kỳ tá dược nào của sản phẩm.
Khi sử dụng tại Việt Nam, phải đối chiếu tờ hướng dẫn sử dụng đã được phê duyệt của đúng sản phẩm được kê đơn.
Phát ban và tiêu chảy là hai phản ứng thường gặp nhất, thường xuất hiện trong tháng đầu điều trị. Trong dữ liệu tổng hợp trên nhãn DailyMed, tỷ lệ phát ban và tiêu chảy lần lượt khoảng 70% và 42%, nhưng tần suất thay đổi theo bệnh, phác đồ và quần thể nghiên cứu.
Các phản ứng khác có thể gồm chán ăn, mệt mỏi, buồn nôn, nôn, khô da, ngứa, viêm kết mạc, viêm quanh móng, viêm niêm mạc, ho hoặc khó thở. Không được tự quy mọi triệu chứng trong phác đồ phối hợp gemcitabine cho riêng erlotinib.
Các nguy cơ nghiêm trọng được cảnh báo gồm:
- Bệnh phổi kẽ hoặc viêm phổi kẽ, có thể tử vong.
- Suy thận cấp, hội chứng gan–thận và rối loạn điện giải.
- Tổn thương gan, suy gan hoặc hội chứng gan–thận.
- Thủng đường tiêu hóa.
- Phản ứng da bóng nước, bong tróc, hội chứng Stevens–Johnson hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc.
- Loét hoặc thủng giác mạc và các rối loạn mắt nghiêm trọng.
- Tai biến mạch máu não và thiếu máu tán huyết vi mạch kèm giảm tiểu cầu, đặc biệt được ghi nhận trong một số phác đồ ung thư tụy.
- Chảy máu nặng khi dùng đồng thời warfarin hoặc thuốc chống đông dẫn xuất coumarin.
Cần liên hệ cơ sở y tế ngay khi có khó thở mới xuất hiện, ho tăng, sốt, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài, tiểu ít, vàng da, phỏng rộp da, đau mắt hoặc thay đổi thị lực.
Thận trọng đặc biệt ở người có bệnh phổi, bệnh gan, tắc mật, bệnh thận, nguy cơ mất nước, tiền sử loét dạ dày–tá tràng, bệnh túi thừa, bệnh giác mạc hoặc khô mắt nặng.
Nguy cơ thủng tiêu hóa có thể cao hơn khi dùng đồng thời thuốc kháng tạo mạch, corticosteroid, NSAID hoặc hóa trị nhóm taxane. Phản ứng da có thể nặng hơn tại vùng tiếp xúc ánh nắng; cần thực hiện biện pháp bảo vệ da theo hướng dẫn chuyên môn.
Người bệnh cần báo ngay mọi thay đổi về tình trạng hút thuốc vì nồng độ erlotinib có thể thay đổi đáng kể.
Khi quá liều hoặc nghi ngờ quá liều, nhãn DailyMed khuyến cáo tạm ngừng erlotinib và điều trị triệu chứng, hỗ trợ. Tiêu chảy và phát ban có thể xuất hiện khi quá liều. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được nêu trong các tài liệu tham khảo.
Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà; cần liên hệ ngay cơ sở cấp cứu và cung cấp thông tin về liều, thời điểm uống cùng các thuốc dùng kèm.
Điều kiện bảo quản phải theo đúng nhãn của sản phẩm được cấp phát:
- Nhãn DailyMed được tham khảo yêu cầu bảo quản ở 20–25°C, trong bao bì kín, tránh ánh sáng và có nắp an toàn cho trẻ em.
- SmPC của EMA đối với Tarceva ghi nhận không yêu cầu điều kiện bảo quản đặc biệt.
Luôn để thuốc ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em; không sử dụng thuốc quá hạn hoặc có dấu hiệu hư hỏng.
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của erlotinib trong các chỉ định được phê duyệt chưa được xác lập ở trẻ em. Một thử nghiệm trên bệnh nhi u màng não thất tái phát hoặc kháng trị đã dừng sớm do không ghi nhận hiệu quả khách quan. EMA không khuyến cáo sử dụng trong các chỉ định ung thư phổi không tế bào nhỏ và ung thư tuyến tụy ở người dưới 18 tuổi.
Trong các nghiên cứu được tổng hợp trên nhãn Hoa Kỳ, không ghi nhận khác biệt tổng thể về hiệu quả hoặc độ an toàn giữa người từ 65 tuổi trở lên và người trẻ hơn. Tuy nhiên, người cao tuổi có thể dễ bị mất nước, suy thận hoặc biến chứng do bệnh đồng mắc và thuốc dùng kèm, nên vẫn cần theo dõi cá thể hóa.
Dựa trên cơ chế tác dụng và dữ liệu động vật, erlotinib có thể gây hại cho thai. Dữ liệu ở phụ nữ mang thai còn hạn chế và không đủ để xác định chính xác nguy cơ dị tật hoặc sảy thai.
Nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo phụ nữ có khả năng mang thai sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong điều trị và một tháng sau liều cuối. SmPC của EMA nêu thời gian ít nhất hai tuần sau khi kết thúc điều trị. Cần áp dụng hướng dẫn của đúng nhãn sản phẩm và bác sĩ điều trị; không tự sử dụng khi đang mang thai hoặc dự định mang thai.
Chưa có dữ liệu xác định erlotinib có hiện diện trong sữa mẹ hay ảnh hưởng đến trẻ bú mẹ hoặc khả năng tiết sữa. Do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ, nhãn Hoa Kỳ khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị và trong hai tuần sau liều cuối.
Erlotinib được chuyển hóa và thải trừ chủ yếu qua gan. Người có suy gan hoặc tắc mật cần được xét nghiệm chức năng gan thường xuyên hơn. Nguy cơ độc tính gan tăng ở người có suy gan từ trước.
EMA ghi nhận mức phơi nhiễm ở người suy gan vừa có thể tương tự người có chức năng gan đầy đủ, nhưng vẫn yêu cầu thận trọng. Erlotinib không được khuyến cáo khi suy gan nặng do thiếu dữ liệu và nguy cơ an toàn.
Dược động học ở người suy giảm chức năng thận chưa được mô tả đầy đủ trong nhãn Hoa Kỳ. Theo EMA, không thấy cần điều chỉnh liều thường quy ở suy thận nhẹ hoặc vừa dựa trên dữ liệu dược động học, nhưng độ an toàn chưa được nghiên cứu đầy đủ khi creatinine huyết thanh vượt quá 1,5 lần giới hạn trên bình thường. Không khuyến cáo sử dụng ở suy thận nặng.
Phải theo dõi chức năng thận và điện giải, nhất là khi tiêu chảy, nôn hoặc mất nước.
EMA cho biết chưa có nghiên cứu chuyên biệt về ảnh hưởng của erlotinib đối với khả năng lái xe hoặc vận hành máy và thuốc không được ghi nhận gây suy giảm khả năng tâm thần trực tiếp. Tuy nhiên, mệt mỏi, chóng mặt, đau mắt hoặc nhìn mờ có thể ảnh hưởng đến sự an toàn. Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện các triệu chứng này.
Tương tác thuốc của Erlotinib
Các tương tác quan trọng gồm:
- Chất ức chế mạnh CYP3A4 hoặc đồng thời ức chế CYP3A4/CYP1A2 có thể tăng mức phơi nhiễm và độc tính, ví dụ clarithromycin, itraconazole, ketoconazole, ritonavir, voriconazole hoặc ciprofloxacin.
- Chất cảm ứng CYP3A4 như rifampicin, carbamazepine, phenytoin, phenobarbital và St. John’s wort có thể giảm nồng độ erlotinib.
- Hút thuốc lá cảm ứng CYP1A2 và làm giảm đáng kể mức phơi nhiễm; không tự tăng liều để bù.
- Thuốc ức chế bơm proton, thuốc đối kháng thụ thể H2 và thuốc kháng acid làm tăng pH dạ dày, có thể giảm hấp thu erlotinib.
- Warfarin và thuốc chống đông dẫn xuất coumarin có thể làm tăng INR và nguy cơ chảy máu, kể cả tử vong.
- Thuốc ức chế P-glycoprotein như ciclosporin hoặc verapamil có thể làm thay đổi phân bố hoặc thải trừ.
- Dùng với statin có thể làm tăng nguy cơ bệnh cơ hoặc tiêu cơ vân trong một số trường hợp.
Danh sách này không đầy đủ. Không tự bắt đầu, ngừng hoặc đổi thời điểm dùng thuốc tương tác mà chưa trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Erlotinib
Erlotinib là thuốc điều trị nhắm trúng đích thuộc nhóm ức chế tyrosine kinase EGFR, không phải thuốc hóa trị gây độc tế bào cổ điển. Trong ung thư tuyến tụy, erlotinib có thể được phối hợp với thuốc hóa trị gemcitabine theo chỉ định được phê duyệt.
Không. Theo nhãn Hoa Kỳ, erlotinib được dùng cho ung thư phổi không tế bào nhỏ di căn có mất đoạn EGFR exon 19 hoặc đột biến exon 21 L858R. Nhãn EMA có một số phạm vi chỉ định khác biệt. Việc lựa chọn còn phụ thuộc giai đoạn bệnh, biến thể phân tử, điều trị trước đó và hướng dẫn ung bướu hiện hành.
Thức ăn có thể làm mức phơi nhiễm erlotinib tăng đáng kể và dẫn đến nồng độ thuốc không ổn định. Nhãn thuốc hướng dẫn uống ít nhất 1 giờ trước hoặc 2 giờ sau ăn.
Không tự ngừng thuốc. Phát ban là phản ứng thường gặp nhưng mức độ có thể từ nhẹ đến nghiêm trọng. Cần báo bác sĩ để được đánh giá. Phỏng rộp, bong tróc da, tổn thương niêm mạc, sốt hoặc đau da là dấu hiệu cần khám khẩn cấp vì có thể liên quan đến phản ứng da nặng.
Một số thuốc ức chế bơm proton, thuốc đối kháng H2 và thuốc kháng acid có thể làm giảm hấp thu erlotinib. Không tự ngừng thuốc dạ dày hoặc tự sắp xếp thời điểm uống; bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá loại thuốc cụ thể và hướng dẫn lịch dùng phù hợp.

