Ergotamine là một ergot alkaloid có tác dụng co mạch mạnh, từng được sử dụng để cắt cơn migraine và một số dạng đau đầu mạch máu. Tại Hoa Kỳ, nhãn ERGOMAR ngậm dưới lưỡi và nhãn viên ergotamine tartrate phối hợp caffeine vẫn ghi chỉ định cắt hoặc dự phòng ngắn hạn đau đầu mạch máu, bao gồm migraine.[1][2] Tuy nhiên, vị trí của thuốc trong hướng dẫn hiện đại rất hạn chế. NICE khuyến nghị không dùng ergot để điều trị cơn migraine; hướng dẫn VA/DoD năm 2023 ưu tiên triptan, thuốc chống viêm không steroid, paracetamol và một số thuốc đặc hiệu mới thay vì ergotamine.[3][4] Ergotamine có khoảng an toàn hẹp và có thể gây co thắt mạch, thiếu máu não hoặc chi, hoại tử và mất chi, đặc biệt khi phối hợp thuốc ức chế mạnh CYP3A4.[1][2] Thuốc chống chỉ định trong thai kỳ, bệnh mạch ngoại vi, bệnh mạch vành, tăng huyết áp và suy gan hoặc suy thận.[1][2] Không tự mua, tự dùng hoặc dùng hằng ngày.
Nội dung chính
- Ergotamine là hoạt chất nhóm ergot alkaloid, có tác dụng co mạch và ảnh hưởng serotonin.
- Hoạt chất này liên quan đến xử trí cơn migraine ở một số trường hợp được bác sĩ lựa chọn.
- Cần dùng theo đơn; không dùng lặp lại tùy ý hoặc phối hợp thuốc trị migraine khác khi chưa được hướng dẫn.
- Cảnh báo gồm co mạch mạnh, tê lạnh đầu chi, buồn nôn và tương tác với thuốc ức chế CYP3A.
- Báo bác sĩ nếu có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, bệnh mạch máu, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Ergotamine là gì?
Ergotamine là thuốc co mạch thuộc nhóm ergot alkaloid. Thuốc tác động lên cơ trơn mạch máu ngoại vi và mạch sọ, đồng thời có hoạt tính tại các hệ thụ thể serotonin và alpha-adrenergic. Đây không phải thuốc giảm đau thông thường và không phù hợp cho mọi loại đau đầu.[1][2]
Ergotamine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ergotamine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ergotamine |
| Tên IUPAC | (6aR,9R)-N-[(1S,2S,4R,7S)-7-benzyl-2-hydroxy-4-methyl-5,8-dioxo-3-oxa-6,9-diazatricyclo[7.3.0.0^{2,6}]dodecan-4-yl]-7-methyl-6,6a,8,9-tetrahydro-4H-indolo[4,3-fg]quinoline-9-carboxamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ergotamine tartrate là dạng muối phổ biến trong chế phẩm. Ergomar là biệt dược chứa ergotamine tartrate đơn chất; Cafergot và một số sản phẩm generic là phối hợp ergotamine tartrate với caffeine.[1][2] |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ergotaminum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 113-15-5 |
|---|---|
| UNII | PR834Q503T |
| PubChem CID | 8223 |
| RxNorm CUI | 4025 |
Dược động học của Ergotamine
Dược động học của ergotamine có độ biến thiên lớn. Sinh khả dụng đường uống và trực tràng rất thấp do hấp thu không ổn định và chuyển hóa bước đầu mạnh. Một tổng quan dược động học báo cáo sinh khả dụng đường uống hoặc trực tràng thường không quá 5%, thời gian bán thải khoảng 2–2,5 giờ và độ thanh thải khoảng 0,68 L/giờ/kg.[7] Một nghiên cứu gốc ước tính sinh khả dụng tối đa khoảng 2% với viên uống và 5% với thuốc đạn.[8] Các thông số lịch sử này không nên được dùng để tự quy đổi liều giữa các đường dùng.
Giai đoạn I: Hấp thu
Ergotamine được hấp thu không ổn định qua đường tiêu hóa và trực tràng. Hấp thu có thể chịu ảnh hưởng bởi dạng bào chế, chuyển hóa bước đầu và tình trạng nhu động tiêu hóa trong cơn migraine. Thời gian đạt nồng độ đỉnh đáng tin cậy cho từng dạng hiện hành.[7][8]
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng ergotamine thấp và biến thiên lớn. Dữ liệu nghiên cứu cũ ước tính tối đa khoảng 2% với viên uống, 5% với thuốc đạn và 6% với dung dịch trực tràng; tổng quan dược động học ghi nhận sinh khả dụng đường uống hoặc trực tràng thường không quá 5%.[7][8] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Các thông số phân bố chuẩn hóa như thể tích phân bố và tỷ lệ liên kết protein trên nhãn hiện hành.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Ergotamine được chuyển hóa qua CYP3A. Việc phối hợp với thuốc ức chế CYP3A4 có thể làm nồng độ ergotamine tăng mạnh và gây ergotism, co thắt mạch, thiếu máu não hoặc thiếu máu chi.[1][2]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường thải trừ và tỷ lệ bài tiết chính xác của ergotamine trên các nhãn hiện hành.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải thải trừ được báo cáo khoảng 2–2,5 giờ trong tổng quan dược động học. Tác dụng co mạch và nguy cơ thiếu máu cục bộ có thể không tương ứng trực tiếp với nồng độ huyết tương đo được.[7] |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Một tổng quan dược động học báo cáo độ thanh thải ergotamine khoảng 0,68 L/giờ/kg, nhưng dữ liệu có nguồn gốc từ các nghiên cứu cũ và có độ biến thiên cao.[7] |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Thuốc ức chế CYP3A4 làm tăng nồng độ và độc tính ergotamine.[1][2]
- Sinh khả dụng thay đổi theo đường dùng và dạng bào chế.[7][8]
- Chuyển hóa bước đầu làm sinh khả dụng đường uống thấp.[7][8]
- Suy gan hoặc suy thận làm tăng nguy cơ độc tính và được liệt kê là chống chỉ định trên nhãn.[1][2]
- Caffeine được phối hợp để tăng tác dụng co mạch của chế phẩm, nhưng không được phép tự bổ sung thêm caffeine để thay đổi hiệu quả thuốc.[2]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ergotamine
Ergotamine thuộc nhóm ergot alkaloid chống migraine, mã ATC N02CA02. Tác dụng dược lý phức tạp, gồm hoạt tính co mạch trực tiếp và tác động lên các thụ thể serotonin, adrenergic và dopaminergic. Tác dụng co mạch mạnh cũng là nguyên nhân của nhiều chống chỉ định và độc tính nghiêm trọng.[1][5]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ergotamine kích thích trực tiếp cơ trơn của mạch máu ngoại vi và mạch sọ, đồng thời điều biến các thụ thể serotonin và alpha-adrenergic. Hiệu quả chống migraine được cho là liên quan đến giảm giãn mạch sọ và điều biến dẫn truyền sinh ba–mạch máu. Do thuốc không chọn lọc hoàn toàn, co mạch có thể xảy ra tại tim, não và các chi, dẫn đến thiếu máu cục bộ.[1][2]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ergotamine tạo tác dụng co mạch kéo dài hơn mức có thể dự đoán chỉ từ thời gian bán thải huyết tương. Caffeine trong chế phẩm phối hợp cũng có tác dụng co mạch sọ và được thêm để tăng hiệu lực mà không cần tăng lượng ergotamine.[2] Hiệu quả trong điều trị migraine đã được ghi nhận trong các nghiên cứu cũ, nhưng độ an toàn và tính chọn lọc kém hơn nhiều lựa chọn hiện đại; NICE hiện khuyến nghị không sử dụng ergot cho cơn migraine.[2][3]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ergotamine
Theo nhãn Hoa Kỳ, ergotamine tartrate đơn chất và phối hợp caffeine được chỉ định để cắt hoặc dự phòng đau đầu mạch máu, bao gồm migraine, biến thể migraine và thuật ngữ cũ “histaminic cephalalgia”.[1][2]
Cần phân biệt chỉ định trên nhãn với khuyến nghị chuyên môn hiện hành:
- NICE khuyến nghị không dùng ergot để điều trị cơn migraine.[3]
- VA/DoD năm 2023 khuyến nghị các triptan chọn lọc, aspirin–paracetamol–caffeine, NSAID, paracetamol, rimegepant hoặc ubrogepant tùy trường hợp, thay vì ergotamine.[4]
Ergotamine không được dùng để điều trị đau đầu căng thẳng hoặc mọi trường hợp đau đầu chưa được chẩn đoán.[1][2]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ các nhãn Hoa Kỳ, chỉ nhằm cung cấp thông tin y khoa. Hướng dẫn NICE hiện không khuyến nghị ergot cho điều trị cơn migraine.[1][2][3] Không tự áp dụng liều.
| Dạng bào chế | Liều trên nhãn dành cho người lớn | Giới hạn |
|---|---|---|
| Ergotamine tartrate ngậm dưới lưỡi 2 mg | Đặt 1 viên dưới lưỡi khi bắt đầu cơn; nếu cần có thể dùng thêm 1 viên mỗi 30 phút | Không quá 3 viên trong 24 giờ và không quá 5 viên, tương đương 10 mg, trong 1 tuần |
| Ergotamine tartrate 1 mg + caffeine 100 mg dạng uống | Uống 2 viên khi bắt đầu cơn; nếu cần thêm 1 viên mỗi 30 phút | Không quá 6 viên cho một cơn và không quá 10 viên trong 7 ngày |
| Ergotamine tartrate 2 mg + caffeine 100 mg dạng đặt | Đặt 1 viên khi bắt đầu cơn; nếu cần có thể đặt viên thứ hai sau 1 giờ | Không quá 2 viên cho một cơn và không quá 5 viên trong 7 ngày |
Không dùng hằng ngày hoặc kéo dài liên tục. Không dùng thêm liều khi xuất hiện tê, lạnh, đau chi, đau ngực, khó thở hoặc yếu cơ.[1][2]
- Dùng ngay khi bắt đầu cơn nếu bác sĩ đã xác định ergotamine là lựa chọn phù hợp.[1][2]
- Viên ngậm phải đặt dưới lưỡi theo hướng dẫn của đúng sản phẩm; không tự nuốt thay cho ngậm hoặc đổi đường dùng.[1]
- Không vượt quá liều tối đa cho một cơn hoặc tổng liều mỗi tuần.[1][2]
- Không dùng hằng ngày để phòng migraine.[1][2]
- Không dùng cho loại đau đầu mới xuất hiện, đau đầu khác thường hoặc đau đầu chưa được chẩn đoán.
- Kiểm tra toàn bộ thuốc đang sử dụng trước mỗi đợt dùng, đặc biệt thuốc kháng sinh macrolide, thuốc kháng nấm azole và thuốc điều trị HIV.[1][2]
- Tránh hút thuốc và nicotine vì có thể làm tăng co mạch.[1][2]
- Không tự dùng cùng thuốc co mạch hoặc thuốc trị migraine khác.[1][2]
- Theo dõi tê, châm chích, lạnh, tái hoặc tím đầu ngón tay và ngón chân.[1][2]
- Theo dõi đau cơ, yếu chân, đau ngực, khó thở, thay đổi nhịp tim và tăng huyết áp.[1][2]
- Theo dõi mạch ngoại vi, màu sắc và nhiệt độ chi khi nghi co thắt mạch.
- Theo dõi buồn nôn, nôn, chóng mặt và yếu cơ.[1][2]
- Đánh giá đau đầu bật lại hoặc đau đầu do lạm dụng thuốc khi tần suất dùng thuốc tăng.[2][3]
- Khi sử dụng lặp lại kéo dài, đánh giá triệu chứng xơ hóa màng phổi, sau phúc mạc hoặc van tim như khó thở, đau lưng, phù hoặc tiếng tim bất thường.[2]
- Đánh giá lại chẩn đoán nếu cơn đau đầu thay đổi đặc điểm hoặc không đáp ứng như trước.
Cảnh báo và lưu ý về Ergotamine
Ergotamine chống chỉ định trong các trường hợp sau:
- Dùng đồng thời thuốc ức chế mạnh CYP3A4 như ritonavir, nelfinavir, indinavir, clarithromycin, erythromycin, troleandomycin, ketoconazole hoặc itraconazole.[1][2]
- Đang mang thai hoặc có khả năng mang thai theo nhãn Hoa Kỳ.[1][2]
- Bệnh động mạch ngoại vi.[1][2]
- Bệnh mạch vành.[1][2]
- Tăng huyết áp.[1][2]
- Suy giảm chức năng gan.[1][2]
- Suy giảm chức năng thận.[1][2]
- Nhiễm khuẩn huyết.[1][2]
- Quá mẫn với ergotamine hoặc thành phần chế phẩm.[1][2]
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
- Buồn nôn và nôn.
- Chóng mặt.
- Dị cảm, tê hoặc châm chích.
- Yếu cơ.
- Phù khu trú hoặc ngứa.
- Nhịp tim nhanh hoặc chậm thoáng qua.
- Tăng huyết áp.
- Đau cơ hoặc cảm giác lạnh tại các chi.[1][2]
Tần suất chính xác của từng phản ứng chưa được xác định trong các nhãn hiện hành. Một số triệu chứng có thể là dấu hiệu sớm của ergotism và không nên được xem là tác dụng phụ nhẹ để tiếp tục dùng thuốc.[1][2]
Các biến cố nghiêm trọng gồm:
- Co thắt động mạch và thiếu máu cục bộ ngoại vi.
- Tím, lạnh chi, mất mạch, hoại tử và phải cắt cụt chi.
- Thiếu máu cơ tim, đau ngực và biến đổi điện tâm đồ.
- Thiếu máu não, đột quỵ và tử vong.
- Tăng huyết áp nghiêm trọng.
- Co giật, hôn mê và sốc khi quá liều.
- Xơ hóa sau phúc mạc hoặc màng phổi–phổi khi dùng kéo dài.
- Xơ hóa hoặc dày van động mạch chủ, van hai lá, van ba lá hoặc van phổi khi sử dụng liên tục lâu dài.[1][2]
Các biến cố co mạch nghiêm trọng có thể xảy ra ngay cả ở liều điều trị hoặc sử dụng trong thời gian ngắn. Tê lạnh chi, đau ngực, khó thở, yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ hoặc mất mạch là tình trạng cấp cứu.[1][2]
- Cảnh báo hộp đen nhấn mạnh nguy cơ thiếu máu cục bộ ngoại vi và não đe dọa tính mạng khi dùng với thuốc ức chế mạnh CYP3A4.[1][2]
- Không dùng hằng ngày hoặc sử dụng kéo dài liên tục.[1][2]
- Không vượt quá liều tối đa cho một cơn và tổng liều mỗi tuần.[1][2]
- Ergotism có thể xảy ra ở liều khuyến cáo hoặc sau thời gian sử dụng ngắn.[1][2]
- Dùng kéo dài có thể gây xơ hóa sau phúc mạc, phổi hoặc van tim.[2]
- Lạm dụng có thể gây lệ thuộc tâm lý và đau đầu bật lại.[1][2]
- Không dùng cho đau đầu không phải migraine hoặc chưa được chẩn đoán.[1][2]
- Người hút thuốc, có bệnh tim mạch hoặc dùng thuốc gây co mạch có nguy cơ thiếu máu cục bộ cao hơn.[1][2]
- Người có triệu chứng tê lạnh chi, đau ngực hoặc yếu cơ phải ngừng dùng và được đánh giá y tế ngay.[1][2]
Quá liều có thể gây:
- Nôn.
- Tê, châm chích, đau và tím các chi.
- Mạch ngoại vi yếu hoặc mất.
- Tăng hoặc hạ huyết áp.
- Buồn ngủ, sững sờ hoặc hôn mê.
- Co giật và sốc.[1][2]
Xử trí cần được thực hiện tại cơ sở cấp cứu, gồm ngừng thuốc, bảo đảm thông khí, theo dõi tim mạch, điều chỉnh huyết áp, kiểm soát co giật và đánh giá thiếu máu cục bộ. Chi thiếu máu cần được giữ ấm nhẹ, không chườm nóng; thuốc giãn mạch chỉ được dùng dưới giám sát chuyên khoa vì có thể làm nặng hạ huyết áp.[1][2] Không tự gây nôn hoặc tự điều trị tại nhà.
- Viên ERGOMAR ngậm dưới lưỡi: bảo quản ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C; tránh ánh sáng và nhiệt.[1]
- Viên ergotamine tartrate phối hợp caffeine: bảo quản ở 20–25°C trong bao bì kín, tránh ánh sáng.[2]
- Thuốc đạn ergotamine–caffeine: bảo quản lạnh ở 2–8°C.[2]
- Giữ thuốc ngoài tầm với của trẻ em và không dùng sản phẩm quá hạn hoặc bị biến đổi hình dạng.
Đối tượng đặc biệt
An toàn và hiệu quả của ergotamine ở trẻ em chưa được xác lập trên nhãn ERGOMAR và nhãn viên ergotamine–caffeine.[1][2] Không dùng liều người lớn cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên.
Nhãn hiện hành không cung cấp chế độ liều riêng hoặc dữ liệu đầy đủ ở người cao tuổi. Do tỷ lệ bệnh mạch vành, bệnh mạch ngoại vi, tăng huyết áp, suy gan, suy thận và đa trị liệu cao hơn, nguy cơ co mạch và tương tác có thể tăng. Việc sử dụng cần được bác sĩ đánh giá đặc biệt thận trọng.[1][2]
Ergotamine chống chỉ định trong thai kỳ. Thuốc có tác dụng co tử cung và co mạch tử cung–nhau thai, có thể làm giảm lưu lượng máu đến thai. Nhãn Hoa Kỳ cũng chống chỉ định trong chuyển dạ và sinh do tác dụng co tử cung mạnh hơn ở ba tháng cuối.[1][2]
Người đang mang thai, nghi ngờ có thai hoặc dự định mang thai không được tự dùng ergotamine. Khi phơi nhiễm ngoài ý muốn, cần liên hệ bác sĩ sản khoa và chuyên gia độc chất hoặc dược lâm sàng để được đánh giá.[1][2]
Ergotamine được bài tiết vào sữa và có thể gây nôn, tiêu chảy, mạch yếu hoặc huyết áp không ổn định ở trẻ bú. Ergot alkaloid cũng có thể ức chế prolactin và làm giảm lượng sữa.[1][2][6]
LactMed cho biết kinh nghiệm công bố còn hạn chế và phần lớn cơ quan chuyên môn xem ergotamine là chống chỉ định trong thời gian cho con bú. Nên ưu tiên thuốc điều trị migraine có dữ liệu phù hợp hơn theo đánh giá của bác sĩ.[6]
Suy giảm chức năng gan được liệt kê là chống chỉ định trên nhãn ergotamine. Gan tham gia chuyển hóa thuốc qua CYP3A; suy gan có thể làm tăng mức phơi nhiễm và nguy cơ ergotism.[1][2] Không có chế độ giảm liều được xác lập để thay thế chống chỉ định này.
Suy giảm chức năng thận được liệt kê là chống chỉ định trên nhãn ERGOMAR và ergotamine–caffeine.[1][2] Không có chế độ điều chỉnh liều an toàn được xác lập cho người suy thận.
Nhãn hiện hành không có nghiên cứu chuyên biệt về khả năng lái xe. Ergotamine có thể gây chóng mặt, yếu, dị cảm, thay đổi huyết áp và thiếu máu cục bộ. Người có các triệu chứng này không được lái xe hoặc vận hành máy và cần được đánh giá y tế.[1][2]
Tương tác thuốc của Ergotamine
- Thuốc ức chế mạnh CYP3A4 có thể gây ergotism đe dọa tính mạng và bị chống chỉ định. Ví dụ gồm clarithromycin, erythromycin, ritonavir, nelfinavir, indinavir, ketoconazole và itraconazole.[1][2]
- Các thuốc ức chế CYP3A4 khác như fluconazole, nefazodone, fluvoxamine và nước bưởi vẫn có thể làm tăng nguy cơ co thắt mạch.[1][2]
- Không dùng cùng thuốc co mạch khác; thuốc cường giao cảm có thể gây tăng huyết áp quá mức.[1][2]
- Propranolol đã được báo cáo làm tăng tác dụng co mạch của ergotamine ở một số trường hợp.[1][2]
- Nicotine có thể làm tăng co mạch và nguy cơ thiếu máu cục bộ.[1][2]
- Không tự phối hợp với triptan hoặc thuốc trị migraine khác; cần bác sĩ xác định khoảng cách dùng an toàn.
- Chế phẩm phối hợp chứa caffeine; cần tính tổng lượng caffeine từ đồ uống và thuốc khác để hạn chế bồn chồn, tim nhanh hoặc mất ngủ.[2]
Thắc mắc về hoạt chất Ergotamine
Ergotamine là ergot alkaloid có tác dụng co mạch, từng được sử dụng để cắt cơn migraine. Thuốc không phải thuốc giảm đau thông thường và hiện không còn là lựa chọn thường quy trong nhiều hướng dẫn do nguy cơ thiếu máu cục bộ, tương tác và ergotism.[1][2][3]
Một số nhãn Hoa Kỳ vẫn ghi chỉ định điều trị migraine, nhưng NICE khuyến nghị không sử dụng ergot cho cơn migraine. Hướng dẫn VA/DoD năm 2023 ưu tiên triptan, NSAID, paracetamol, aspirin–paracetamol–caffeine và một số thuốc đặc hiệu mới.[1][2][3][4] Việc sử dụng ergotamine chỉ nên được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc trong tình huống chọn lọc.
Ergotism là tình trạng ngộ độc ergot gây co thắt động mạch mạnh. Dấu hiệu gồm tê, lạnh, đau hoặc tím đầu chi, mạch yếu, đau cơ, đau ngực, tăng hoặc hạ huyết áp và rối loạn thần kinh. Nếu không được xử trí, tình trạng này có thể dẫn đến hoại tử, cắt cụt chi, đột quỵ hoặc tử vong.[1][2]
Không dùng cùng clarithromycin, erythromycin, ketoconazole, itraconazole, ritonavir và các thuốc ức chế mạnh CYP3A4 khác. Phối hợp có thể làm nồng độ ergotamine tăng mạnh và gây thiếu máu não hoặc chi, hoại tử và tử vong.[1][2] Người đang dùng các thuốc này phải thông báo cho bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa ergotamine.
Ergotamine chống chỉ định trong thai kỳ vì gây co tử cung và co mạch tử cung–nhau thai.[1][2] Trong thời gian cho con bú, phần lớn cơ quan chuyên môn cũng xem thuốc là chống chỉ định do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ và khả năng giảm tiết sữa.[6]

