Ephedrine là một amin giống giao cảm có tác dụng trực tiếp lên thụ thể alpha và beta adrenergic, đồng thời làm giải phóng norepinephrine từ các neuron giao cảm. Tác dụng này có thể làm tăng huyết áp, nhịp tim và cung lượng tim. Nhãn thuốc tiêm hiện hành tại Hoa Kỳ chỉ định ephedrine để điều trị hạ huyết áp có ý nghĩa lâm sàng trong bối cảnh gây mê; một số nhãn tại Anh còn đề cập xử trí hạ huyết áp do gây tê tủy sống hoặc ngoài màng cứng. Một chế phẩm viên uống tại Anh có chỉ định liên quan đến co thắt phế quản, nhưng phạm vi phê duyệt khác nhau giữa từng quốc gia và dạng thuốc.
Ephedrine có thể gây tăng huyết áp, tim nhanh, rối loạn nhịp và tương tác đáng kể với nhiều thuốc. Thuốc tiêm phải được sử dụng bởi nhân viên y tế được đào tạo; người bệnh không nên tự áp dụng liều từ bài viết này.
Nội dung chính
- Định nghĩa: Ephedrine là amin giống giao cảm tác động trực tiếp và gián tiếp lên hệ adrenergic.
- Công dụng nổi bật: Điều trị hạ huyết áp có ý nghĩa lâm sàng trong gây mê; phạm vi chỉ định cụ thể tùy nhãn thuốc và quốc gia.
- Tác dụng sinh lý chính: Thường làm tăng huyết áp, nhịp tim và cung lượng tim; đồng thời có thể gây giãn phế quản.
- Nguy cơ cần chú ý: Tăng huyết áp, tim nhanh, hồi hộp, rối loạn nhịp và giảm đáp ứng khi dùng lặp lại.
- Cách sử dụng: Chế phẩm tiêm là thuốc kê đơn, cần được pha và tiêm bởi nhân viên y tế theo đúng nhãn sản phẩm.
- Không tự dùng: Liều trong bài chỉ nhằm mô tả thông tin trên nhãn thuốc, không phải liều cá nhân hóa.
Hoạt chất Ephedrine là gì?
Ephedrine là thuốc giống giao cảm tác động hỗn hợp: thuốc vừa kích thích trực tiếp thụ thể alpha và beta adrenergic, vừa làm giải phóng norepinephrine từ đầu tận thần kinh giao cảm. Tác động này thường làm tăng huyết áp, nhịp tim và cung lượng tim.
Ephedrine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Ephedrine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Ephedrine |
| Tên IUPAC | (1R,2S)-2-(methylamino)-1-phenylpropan-1-ol |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Các dạng muối thường gặp trong tài liệu chính thức gồm ephedrine sulfate và ephedrine hydrochloride. |
| Tên viết tắt | EPH |
| Tên Latinh / tên dược điển | Ephedrinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 299-42-3 |
|---|---|
| UNII | GN83C131XS |
| PubChem CID | 9294 |
| RxNorm CUI | 3966 |
| Công thức phân tử | C10H15NO |
Dược động học của Ephedrine
Ephedrine được hấp thu tốt qua đường uống, phân bố rộng, chuyển hóa một phần thành norephedrine và thải trừ chủ yếu qua nước tiểu. Thuốc cùng chất chuyển hóa có thể tích lũy hoặc kéo dài tác dụng khi chức năng thận suy giảm.
Giai đoạn I: Hấp thu
Ephedrine đường uống được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn theo SmPC viên nén tại Anh.
| F · Sinh khả dụng | SmPC thuốc tiêm tại Anh ghi nhận sinh khả dụng hoàn toàn khi tiêm tĩnh mạch và trên 90% khi dùng đường uống. Các giá trị này có thể thay đổi theo dạng muối, chế phẩm và quần thể nghiên cứu. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Ephedrine phân bố rộng trong cơ thể, đi qua hàng rào nhau thai và đã được ghi nhận hiện diện trong sữa mẹ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Ephedrine được chuyển hóa một phần thành norephedrine. Nhãn DailyMed cho biết con đường chuyển hóa đầy đủ chưa được xác định rõ.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Ephedrine và chất chuyển hóa được thải qua nước tiểu. SmPC thuốc tiêm tại Anh ghi nhận khoảng 77% liều có thể được bài xuất dưới dạng không đổi; mức độ thải trừ phụ thuộc pH nước tiểu.
| t½ · Thời gian bán thải | Nhãn DailyMed ghi nhận thời gian bán thải trong huyết tương sau khi dùng đường uống khoảng 6 giờ. SmPC thuốc tiêm tại Anh nêu thời gian bán thải khoảng 3 giờ khi pH nước tiểu là 5 và khoảng 6 giờ khi pH là 6,3; SmPC viên uống báo cáo khoảng 3–11 giờ. Sự khác biệt có thể liên quan đến pH nước tiểu, dạng thuốc và thiết kế nghiên cứu. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
pH nước tiểu: Nước tiểu acid làm tăng bài xuất ephedrine, trong khi pH cao hơn có thể kéo dài thời gian bán thải. Chức năng thận: Suy thận có thể làm chậm thải trừ, kéo dài tác dụng và tăng nguy cơ phản ứng bất lợi. Tuổi cao: Người cao tuổi thường có chức năng thận giảm và cần lựa chọn liều thận trọng hơn.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Ephedrine
Ephedrine thuộc nhóm amin giống giao cảm tác động trực tiếp và gián tiếp. Thành phần tác động trực tiếp liên quan đến hoạt hóa thụ thể alpha và beta adrenergic; thành phần gián tiếp liên quan đến giải phóng norepinephrine nội sinh.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ephedrine hoạt hóa trực tiếp các thụ thể alpha và beta adrenergic, đồng thời thúc đẩy giải phóng norepinephrine từ neuron giao cảm. Hoạt hóa alpha làm tăng co mạch và sức cản ngoại vi; hoạt hóa beta-1 làm tăng sức co bóp và nhịp tim; hoạt hóa beta ở phổi góp phần gây giãn phế quản.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Ephedrine kích thích tim, làm tăng cung lượng tim và có thể làm tăng sức cản mạch ngoại vi, vì vậy thường làm tăng huyết áp. Thuốc cũng có thể làm tăng sức cản đường ra của bàng quang và gây giãn phế quản. Đáp ứng tăng huyết áp có thể giảm nhanh khi dùng lặp lại do hiện tượng giảm đáp ứng nhanh, hay tachyphylaxis.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Ephedrine
Theo nhãn thuốc tiêm Hoa Kỳ: Điều trị hạ huyết áp có ý nghĩa lâm sàng trong bối cảnh gây mê. Theo SmPC thuốc tiêm tại Anh: Đảo ngược tình trạng hạ huyết áp do gây tê tủy sống hoặc gây tê ngoài màng cứng. Theo SmPC viên uống tại Anh: Điều trị và dự phòng cơn co thắt phế quản trong hen. Đây là chỉ định theo một nhãn thuốc cụ thể tại Anh, không đồng nghĩa với chỉ định được phê duyệt tại Việt Nam hoặc mọi quốc gia.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin dưới đây chỉ phản ánh nhãn thuốc được dẫn nguồn, không phải liều cá nhân hóa và không được tự áp dụng:
Nhãn thuốc tiêm ephedrine sulfate 50 mg/mL tại Hoa Kỳ hướng dẫn pha loãng trước khi tiêm tĩnh mạch; liều bolus người lớn là 5–10 mg, có thể lặp lại khi cần, tổng liều tối đa 50 mg. Thuốc phải được dùng bởi nhân viên y tế được đào tạo. SmPC thuốc tiêm ephedrine hydrochloride tại Anh hướng dẫn tiêm tĩnh mạch chậm từng liều 3–7,5 mg, điều chỉnh theo đáp ứng, tổng liều tối đa 30 mg. SmPC viên nén ephedrine hydrochloride tại Anh ghi liều người lớn 15–60 mg, ba lần mỗi ngày cho chỉ định được nêu trên nhãn đó. Liều uống này không được tự áp dụng và không xác nhận tình trạng phê duyệt tại Việt Nam.
Sự khác biệt giữa các liều phản ánh dạng muối, nồng độ, chỉ định và cơ quan quản lý khác nhau. Bác sĩ phải lựa chọn chế phẩm và liều theo nhãn thuốc đang được cấp phép tại nơi điều trị.
Chế phẩm ephedrine sulfate 50 mg/mL được dẫn nguồn phải pha loãng theo hướng dẫn nhãn trước khi tiêm tĩnh mạch. Không tiêm trực tiếp dung dịch đậm đặc nếu nhãn yêu cầu pha loãng. Thuốc tiêm chỉ được chuẩn bị và sử dụng bởi nhân viên y tế có đào tạo, trong môi trường có khả năng theo dõi huyết động và xử trí biến cố. Không tự tăng liều khi đáp ứng giảm, vì sử dụng lặp lại có thể gây tachyphylaxis. Viên uống phải được dùng đúng đơn và đúng nhãn của sản phẩm được cấp phép; không chuyển đổi liều giữa muối sulfate, hydrochloride hoặc các đường dùng.
Khi sử dụng ephedrine, nhân viên y tế có thể cần theo dõi:
Huyết áp trước, trong và sau khi dùng thuốc. Nhịp tim, triệu chứng hồi hộp và điện tâm đồ khi có nguy cơ rối loạn nhịp. Đáp ứng huyết áp sau từng liều và dấu hiệu giảm đáp ứng nhanh khi dùng lặp lại. Chức năng thận và phản ứng bất lợi ở người suy thận hoặc người cao tuổi. Tình trạng acid–base của trẻ sơ sinh khi có phơi nhiễm ephedrine ở mẹ quanh thời điểm sinh và có chỉ định lâm sàng.
Cảnh báo và lưu ý về Ephedrine
Thông tin chống chỉ định khác nhau giữa các nhãn:
Nhãn ephedrine sulfate tiêm hiện hành tại Hoa Kỳ ghi không có chống chỉ định được liệt kê. SmPC thuốc tiêm ephedrine hydrochloride tại Anh chống chỉ định khi quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược; phối hợp với các thuốc giống giao cảm tác động gián tiếp, thuốc giống giao cảm alpha và thuốc ức chế monoamine oxidase không chọn lọc hoặc trong vòng 14 ngày sau khi ngừng thuốc này. SmPC viên uống tại Anh còn liệt kê bệnh tim thiếu máu cục bộ, tăng huyết áp, nhiễm độc giáp và phì đại tuyến tiền liệt trong phần chống chỉ định.
Cần áp dụng chống chỉ định trên đúng nhãn của sản phẩm được sử dụng; không tự suy rộng một nhãn cho mọi chế phẩm.
Các phản ứng đã được ghi nhận gồm:
Buồn nôn và nôn. Tim nhanh, hồi hộp, tăng huyết áp phản ứng, nhịp tim chậm hoặc ngoại tâm thu thất. Chóng mặt và bồn chồn. SmPC tại Anh còn liệt kê lo âu, mất ngủ, run, đau đầu, bí tiểu, khô miệng và đổ mồ hôi; tần suất có thể không xác định được từ dữ liệu hiện có.
Không phải người dùng nào cũng gặp tác dụng không mong muốn. Cần báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện triệu chứng tim mạch, thần kinh hoặc tăng huyết áp rõ rệt.
Các biến cố nghiêm trọng được mô tả trong nhãn hoặc SmPC gồm:
Tăng huyết áp nặng sau sinh và đột quỵ khi thuốc vận mạch, bao gồm ephedrine, được phối hợp với thuốc tăng co tử cung. Rối loạn nhịp nặng, ngừng tim, xuất huyết não hoặc phù phổi đã được liệt kê trong SmPC thuốc tiêm tại Anh. Quá liều có thể gây tăng huyết áp nhanh và các biến cố thần kinh hoặc tim mạch nghiêm trọng.
Đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội, yếu liệt, co giật, ngất hoặc tim đập bất thường cần được đánh giá cấp cứu.
Thận trọng đặc biệt ở người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, cường giáp hoặc nhiễm độc giáp, đái tháo đường, glaucoma góc đóng, phì đại tuyến tiền liệt, suy thận hoặc nguy cơ rối loạn nhịp.
Dùng lặp lại có thể gây tachyphylaxis; không nên tự tăng liều để bù cho đáp ứng giảm. Nhãn DailyMed cũng cảnh báo sử dụng dự phòng thường quy có thể làm tăng tỷ lệ tăng huyết áp so với điều trị sau khi hạ huyết áp đã xuất hiện.
Do ephedrine thuộc phạm vi quản lý tiền chất dùng làm thuốc tại Việt Nam, việc mua, cấp phát, bảo quản và sử dụng phải tuân thủ quy định pháp luật và quy trình chuyên môn tương ứng.
Quá liều ephedrine có thể gây tăng huyết áp nhanh. SmPC còn mô tả buồn nôn, nôn, sốt, kích động hoặc loạn thần, rối loạn nhịp, suy hô hấp, co giật và hôn mê trong các trường hợp nặng.
Xử trí cần được thực hiện tại cơ sở y tế, tập trung vào đánh giá đường thở, hô hấp, tuần hoàn, theo dõi huyết áp và điện tâm đồ, đồng thời điều trị hỗ trợ hoặc kiểm soát huyết áp theo quyết định của bác sĩ.
Khi nghi ngờ quá liều, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay; không tự gây nôn hay tự dùng thuốc khác để xử trí.
Điều kiện bảo quản phải tuân theo nhãn của từng sản phẩm:
Nhãn DailyMed của ephedrine sulfate tiêm 50 mg/mL yêu cầu bảo quản ở 20–25°C, giữ trong hộp cho đến khi sử dụng, dùng một lần và loại bỏ phần còn thừa. SmPC thuốc tiêm và viên uống tại Anh yêu cầu bảo quản không quá 25°C; chế phẩm tiêm cần được bảo vệ khỏi ánh sáng.
Không sử dụng thuốc nếu dung dịch đổi màu, có tiểu phân, bao bì hư hỏng hoặc quá hạn theo nhãn sản phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Nhãn ephedrine sulfate tiêm tại Hoa Kỳ cho biết tính an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi chưa được xác lập.
SmPC thuốc tiêm tại Anh nêu dữ liệu ở trẻ dưới 12 tuổi chưa đầy đủ và nhìn chung không khuyến nghị sử dụng; trẻ trên 12 tuổi được hướng dẫn theo liều người lớn trên nhãn đó. Đây là khác biệt theo từng cơ quan quản lý và chế phẩm.
Không tự dùng hoặc tính liều ephedrine cho trẻ em.
Dữ liệu thử nghiệm ở người từ 65 tuổi trở lên còn hạn chế. Nhãn DailyMed khuyến nghị lựa chọn liều thận trọng, thường bắt đầu ở đầu thấp của khoảng liều do người cao tuổi có tỷ lệ suy giảm chức năng tim, gan hoặc thận và sử dụng nhiều thuốc cao hơn. Có thể cần theo dõi chức năng thận.
Nhãn DailyMed cho biết dữ liệu hiện có ở người mang thai chưa xác định được nguy cơ liên quan đến thuốc đối với dị tật bẩm sinh lớn, sẩy thai hoặc kết cục bất lợi; tuy nhiên, đã có báo cáo về khả năng nhiễm toan chuyển hóa ở trẻ sơ sinh sau phơi nhiễm ephedrine của mẹ quanh thời điểm sinh.
SmPC thuốc tiêm tại Anh ghi ephedrine đi qua nhau thai và khuyến cáo chỉ sử dụng trong thai kỳ khi thật sự cần thiết sau đánh giá lợi ích–nguy cơ.
Không thể kết luận ephedrine phù hợp cho một thai phụ cụ thể nếu chưa có đánh giá của bác sĩ sản khoa và bác sĩ gây mê.
Ephedrine đã được ghi nhận hiện diện trong sữa mẹ. Nhãn DailyMed cho biết chưa có đủ thông tin về ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ hoặc lượng sữa; quyết định sử dụng cần cân nhắc lợi ích của việc cho con bú, nhu cầu điều trị của mẹ và nguy cơ tiềm tàng đối với trẻ.
SmPC tại Anh đề cập khả năng trẻ bú mẹ bị kích thích, khó chịu hoặc rối loạn giấc ngủ và khuyến cáo thận trọng hoặc tránh sử dụng tùy chế phẩm.
Ephedrine và chất chuyển hóa được thải qua nước tiểu. Suy thận có thể làm tăng thời gian bán thải, kéo dài tác dụng dược lý và tăng nguy cơ phản ứng bất lợi. Nhãn DailyMed khuyến nghị theo dõi chặt người suy thận sau liều bolus ban đầu.
Chưa có một chế độ hiệu chỉnh liều thống nhất có thể áp dụng cho mọi dạng thuốc; bác sĩ phải căn cứ vào nhãn sản phẩm, chức năng thận và đáp ứng huyết động.
Ephedrine tiêm thường được sử dụng trong bối cảnh gây mê hoặc thủ thuật, vì vậy khả năng lái xe sau điều trị còn chịu ảnh hưởng của thuốc mê, thuốc an thần, tình trạng bệnh và hướng dẫn xuất viện. SmPC thuốc tiêm tại Anh ghi ảnh hưởng trực tiếp lên khả năng lái xe là không phù hợp với bối cảnh sử dụng; SmPC viên uống ghi không có ảnh hưởng được biết đến.
Người có chóng mặt, bồn chồn, nhìn bất thường, hồi hộp hoặc chưa hồi phục hoàn toàn sau gây mê không nên lái xe hay vận hành máy.
Tương tác thuốc của Ephedrine
Các tương tác đáng chú ý gồm:
Oxytocin và thuốc tăng co tử cung: Có thể làm tăng mạnh tác dụng tăng huyết áp; đã ghi nhận tăng huyết áp nặng sau sinh và đột quỵ. Thuốc ức chế monoamine oxidase: Có thể làm tăng tác dụng tăng huyết áp; một số SmPC chống chỉ định dùng đồng thời hoặc trong vòng 14 ngày sau khi ngừng MAOI không chọn lọc. Clonidine, propofol và atropine: Có thể làm tăng đáp ứng tăng huyết áp của ephedrine. Thuốc chẹn alpha, thuốc chẹn beta, reserpine và quinidine: Có thể đối kháng tác dụng tăng huyết áp. Guanethidine: Ephedrine có thể làm giảm hiệu quả hạ huyết áp của guanethidine. Glycoside tim như digitalis: Có thể tăng nguy cơ rối loạn nhịp. Theophylline: Có thể làm tăng buồn nôn, căng thẳng và mất ngủ. Thuốc mê halogen hóa, thuốc chống trầm cảm ba vòng và các thuốc giống giao cảm khác: SmPC cảnh báo nguy cơ tăng huyết áp hoặc rối loạn nhịp.
Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và sản phẩm đang sử dụng cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Ephedrine
Chỉ định nổi bật trên nhãn thuốc tiêm hiện hành là điều trị hạ huyết áp có ý nghĩa lâm sàng trong gây mê. SmPC tại Anh còn nêu hạ huyết áp do gây tê tủy sống hoặc ngoài màng cứng; một nhãn viên uống tại Anh có chỉ định liên quan đến co thắt phế quản trong hen. Chỉ định được phê duyệt khác nhau theo quốc gia và sản phẩm.
Có. Ephedrine thường làm tăng huyết áp thông qua tăng cung lượng tim và thay đổi sức cản mạch ngoại vi; thuốc cũng có thể làm tăng nhịp tim và sức co bóp cơ tim. Mức đáp ứng thay đổi giữa từng người và cần được theo dõi khi dùng thuốc.
Các chế phẩm tiêm và viên uống trong nhãn Hoa Kỳ, Anh được dẫn nguồn đều là thuốc kê đơn. Tại Việt Nam, ephedrine còn thuộc phạm vi quản lý tiền chất dùng làm thuốc; điều kiện cấp phát cụ thể phải dựa trên sản phẩm đã đăng ký và quy định hiện hành.
Không nên tự dùng. Ephedrine đi qua nhau thai và có trong sữa mẹ. Dữ liệu nhãn Hoa Kỳ chưa xác định nguy cơ dị tật lớn liên quan đến thuốc, nhưng vẫn có các lưu ý đối với thai nhi, trẻ sơ sinh và trẻ bú mẹ. Việc sử dụng phải do bác sĩ đánh giá lợi ích–nguy cơ trong từng tình huống.
Có thể. Nhãn DailyMed cảnh báo hiện tượng tachyphylaxis, tức đáp ứng tăng huyết áp giảm nhanh khi ephedrine được dùng lặp lại. Không được tự tăng liều để bù cho tác dụng giảm; nhân viên y tế sẽ đánh giá nguyên nhân và lựa chọn xử trí phù hợp.

