Dithranol, còn được gọi là anthralin, là thuốc chống vảy nến dùng ngoài da thuộc nhóm dẫn xuất anthracen. Thuốc có tác dụng chống tăng sinh và chống viêm tại chỗ, nhưng cơ chế chính xác chưa được xác định đầy đủ. Các tài liệu sản phẩm chính thức ghi nhận dithranol được dùng cho vảy nến thể mảng ổn định, vảy nến bán cấp hoặc mạn tính, bao gồm một số trường hợp vảy nến da đầu. NICE khuyến nghị cân nhắc liệu pháp dithranol tiếp xúc ngắn đối với vảy nến thân mình hoặc tay chân kháng trị, kèm hướng dẫn sử dụng hoặc điều trị tại cơ sở chuyên khoa. Dithranol có thể gây nóng, bỏng rát, viêm da và nhuộm màu da hoặc tóc; thuốc cũng có thể làm bẩn vĩnh viễn quần áo và bề mặt. Thời gian lưu thuốc phụ thuộc nồng độ và từng chế phẩm, vì vậy người bệnh không được tự tăng nồng độ hoặc kéo dài thời gian tiếp xúc.
Nội dung chính
- Dithranol là gì?: Thuốc chống vảy nến dùng ngoài da, còn gọi là anthralin.
- Chỉ định chính: Một số thể vảy nến ổn định, bán cấp hoặc mạn tính, kể cả vảy nến da đầu tùy nhãn sản phẩm.
- Vai trò theo NICE: Có thể cân nhắc liệu pháp tiếp xúc ngắn cho vảy nến thân mình hoặc tay chân kháng trị.
- Cách dùng: Bôi đúng lên mảng vảy nến, lưu trong thời gian được chỉ định rồi rửa sạch; nồng độ và thời gian phụ thuộc chế phẩm.
- Tác dụng phụ chính: Kích ứng, nóng, bỏng rát, viêm da và nhuộm màu tạm thời da hoặc tóc.
- Vùng cần tránh: Mắt, niêm mạc, mặt, vùng da lành và thường cả các nếp gấp nhạy cảm.
- Tự điều chỉnh nồng độ: Không. Nồng độ cao hoặc thời gian tiếp xúc quá lâu có thể gây bỏng rát đáng kể.
Hoạt chất Dithranol là gì?
Dithranol là thuốc chống vảy nến dùng ngoài da. Thuốc giúp làm chậm tình trạng tăng sinh quá mức của tế bào biểu bì và có tác dụng chống viêm tại chỗ, nhưng cơ chế chống vảy nến chưa được giải thích hoàn toàn.
Dithranol
INN Dithranol; tại Hoa Kỳ thường được gọi là anthralin.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Dithranol |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Dithranol; tại Hoa Kỳ thường được gọi là anthralin. |
| Tên IUPAC | 1,8-dihydroxy-10H-anthracen-9-one |
| Tên hóa học khác | 1,8-Dihydroxyanthrone |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Anthralin; 1,8-dihydroxy-9-anthrone; 1,8-dihydroxy-9,10-dihydroanthracen-9-one. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Dithranolum |
| Tên USAN | anthralin |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 1143-38-0 |
|---|---|
| UNII | U8CJK0JH5M |
| PubChem CID | 2202 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
| Công thức phân tử | C14H10O3 |
Dược động học của Dithranol
Các SmPC được rà soát chủ yếu mô tả sự giải phóng dithranol từ nền parafin vào da. Sau khi phần nước trong kem bay hơi hoặc được hấp thu, pha dầu chứa dithranol tiếp tục tiếp xúc và tác động tại da. Dữ liệu định lượng về hấp thu toàn thân, phân bố, chuyển hóa và thải trừ ở người chưa được trình bày đầy đủ trong các tài liệu sản phẩm này.
Giai đoạn I: Hấp thu
Dithranol được giải phóng từ nền kem hoặc thuốc mỡ vào da tại vị trí bôi. Mức hấp thu toàn thân định lượng ở người.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Mức đưa thuốc vào da và nguy cơ kích ứng có thể bị ảnh hưởng bởi:
- Nồng độ dithranol.
- Thời gian thuốc tiếp xúc với da.
- Công thức bào chế.
- Độ dày và vị trí của mảng vảy nến.
- Mức độ viêm và độ nhạy cảm của da.
- Lượng thuốc được bôi.
- Việc bôi lên da lành, vùng nếp gấp hoặc vùng nhạy cảm.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Dithranol
Dithranol thuộc nhóm thuốc da liễu điều trị vảy nến dùng tại chỗ, phân nhóm dẫn xuất anthracen, mã ATC D05AC01.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính xác của dithranol chưa được xác định đầy đủ. Các tài liệu sản phẩm mô tả hoạt chất có tác dụng chống tăng sinh và chống viêm, có thể liên quan đến ức chế tổng hợp DNA, hô hấp tế bào và một số enzym tế bào. Nhãn DailyMed còn đề cập đến đặc tính khử, quá trình peroxy hóa lipid và giảm một số phân tử kết dính nội mô. Những cơ chế này được xem là các cơ chế đề xuất, không phải kết luận duy nhất đã được xác lập.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng tại chỗ của dithranol gồm làm giảm tăng sinh keratinocyte và điều hòa phản ứng viêm trong mảng vảy nến. Tác dụng kích ứng cũng phụ thuộc nồng độ, thời gian tiếp xúc và khả năng dung nạp của từng người. Vì vậy, nguyên tắc điều trị thường là bắt đầu với mức tiếp xúc thấp rồi điều chỉnh dưới giám sát chuyên môn.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Dithranol
Theo các tài liệu sản phẩm được rà soát, dithranol được chỉ định bôi tại chỗ cho:
- Vảy nến thể mảng ổn định.
- Vảy nến bán cấp hoặc mạn tính.
- Một số trường hợp vảy nến da đầu.
Theo NICE, có thể cân nhắc dithranol tiếp xúc ngắn cho vảy nến thân mình hoặc tay chân kháng trị, kèm hỗ trợ hướng dẫn tự sử dụng hoặc thực hiện tại cơ sở chuyên khoa. Đây là khuyến nghị hướng dẫn điều trị và không thay thế chỉ định trên nhãn của từng sản phẩm.
Hướng dẫn sống năm 2024 của British Association of Dermatologists cho phép cân nhắc dithranol bôi tại chỗ trong điều trị rụng tóc từng mảng, đặc biệt ở trẻ em, người trẻ tuổi hoặc khi không tiếp cận được diphenylcyclopropenone. Đây là ứng dụng ngoài chỉ định so với các nhãn sản phẩm điều trị vảy nến được trích dẫn trong bài và cần được bác sĩ da liễu quản lý. Bằng chứng và khả năng tiếp cận sản phẩm còn hạn chế.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều và thời gian tiếp xúc phụ thuộc từng công thức bào chế. Thông tin dưới đây chỉ để tham khảo từ tài liệu sản phẩm, không dùng để tự điều trị:
- Thuốc mỡ hoặc kem theo SmPC Ghana FDA và HPRA: thường bắt đầu với nồng độ 0,1%, bôi một lần mỗi 24 giờ trong ít nhất một tuần. Khi cần và dung nạp được, bác sĩ có thể tăng lần lượt lên 0,25%, 0,5%, 1% rồi 2% trong khoảng vài tuần.
- Liệu pháp tiếp xúc ngắn của các chế phẩm này: thường rửa thuốc khỏi da hoặc da đầu trong vòng không quá một giờ. Một số nồng độ thấp có thể được hướng dẫn để qua đêm tùy đúng nhãn sản phẩm.
- Kem vi tinh thể anthralin 1,2% theo DailyMed: bôi một lần mỗi ngày; người chưa biết khả năng dung nạp được bắt đầu với thời gian tiếp xúc 5–15 phút trong ít nhất một tuần, sau đó có thể tăng từng bước đến 30 phút.
- Nồng độ 0,5–2% trong tài liệu HPRA phải được dùng dưới giám sát y tế.
Không được áp dụng thời gian của sản phẩm này cho sản phẩm khác, tự tăng nồng độ hoặc kéo dài thời gian lưu thuốc.
Bôi một lượng mỏng, vừa đủ và chính xác lên mảng vảy nến; tránh để thuốc lan sang da lành. Sau đúng thời gian được hướng dẫn, rửa sạch bằng nước mát hoặc ấm vừa, sau đó làm sạch theo hướng dẫn của sản phẩm. Khi dùng trên da đầu, rẽ tóc để bôi thuốc lên tổn thương, tránh dây vào mặt và mắt, rồi gội sạch sau thời gian tiếp xúc.
Luôn rửa tay sau khi bôi hoặc sử dụng găng phù hợp. Tránh dùng lượng quá nhiều. Dithranol có thể nhuộm màu da, tóc, móng và làm bẩn vĩnh viễn quần áo, khăn, nhựa hoặc bề mặt phòng tắm. Không bôi lên mắt, niêm mạc, mặt hoặc vùng không được bác sĩ chỉ định.
Cần theo dõi:
- Mức độ đỏ, nóng, châm chích hoặc bỏng rát tại vùng bôi.
- Kích ứng ở da lành xung quanh.
- Tổn thương lan rộng hoặc trở nên viêm hơn.
- Viêm da tiếp xúc hoặc dấu hiệu quá mẫn.
- Đáp ứng của mảng vảy nến sau từng giai đoạn tăng nồng độ.
- Việc tuân thủ đúng thời gian tiếp xúc và rửa sạch thuốc.
- Dây thuốc vào mắt, mặt hoặc niêm mạc.
Nếu cảm giác ấm chuyển thành bỏng rát rõ rệt hoặc tổn thương lan rộng, phải ngừng thuốc và liên hệ bác sĩ để đánh giá lại nồng độ hoặc thời gian tiếp xúc.
Cảnh báo và lưu ý về Dithranol
Các chống chỉ định hoặc trường hợp không dùng được ghi nhận trong tài liệu sản phẩm gồm:
- Quá mẫn với dithranol hoặc bất kỳ tá dược nào.
- Vảy nến cấp, đang viêm hoạt động mạnh hoặc vảy nến mụn mủ.
- Bôi lên mặt.
- Dùng cho mắt hoặc niêm mạc.
Chống chỉ định có thể khác theo công thức và tá dược của từng sản phẩm.
Các tác dụng không mong muốn thường gặp hoặc đã được ghi nhận gồm:
- Nóng hoặc ấm tại vị trí bôi.
- Đỏ da và kích ứng.
- Châm chích hoặc bỏng rát.
- Viêm da tại chỗ.
- Nhuộm màu tạm thời da hoặc tóc.
- Đổi màu móng khi thuốc tiếp xúc.
- Phản ứng dị ứng tiếp xúc hiếm gặp.
- Làm bẩn vĩnh viễn vải và một số vật liệu.
Nồng độ quá cao hoặc thời gian tiếp xúc quá lâu có thể gây kích ứng mạnh và cảm giác bỏng rõ rệt. Phải ngừng thuốc nếu xuất hiện phản ứng nhạy cảm, đau rát quá mức hoặc tổn thương lan rộng. Dây thuốc vào mắt hoặc niêm mạc có thể gây kích ứng đáng kể và cần rửa ngay bằng nhiều nước, sau đó được nhân viên y tế đánh giá nếu còn đau, đỏ mắt hoặc rối loạn thị giác.
Dithranol có khả năng gây kích ứng phụ thuộc liều và thời gian. Cần thận trọng khi:
- Bôi ở nếp gấp như bẹn hoặc dưới vú.
- Bôi gần mặt, mắt hoặc niêm mạc.
- Điều trị vùng da rộng, da đang viêm hoặc vùng da nhạy cảm.
- Dùng nồng độ cao.
- Người bệnh chưa từng sử dụng dithranol.
- Điều trị cho trẻ em.
- Có tiền sử viêm da tiếp xúc hoặc dị ứng tá dược.
Không bôi lên da lành, tổn thương hở hoặc vùng không được chẩn đoán là vảy nến. Người bệnh cần được hướng dẫn cụ thể về nồng độ, thời gian lưu và cách rửa thuốc.
Bôi quá nhiều, dùng nồng độ quá cao hoặc để thuốc quá lâu chủ yếu gây kích ứng, đỏ và bỏng rát tại da. Cần rửa sạch thuốc, ngừng sử dụng và liên hệ bác sĩ nếu phản ứng không giảm hoặc có tổn thương da đáng kể.
Dithranol có tác dụng nhuận tràng khi bị nuốt. Người vô tình nuốt thuốc cần liên hệ ngay cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc, đặc biệt nếu là trẻ em hoặc nuốt lượng không xác định. Không tự gây nôn. SmPC có đề cập đến khử độc đường tiêu hóa và điều trị hỗ trợ, nhưng biện pháp cụ thể phải do bác sĩ độc chất quyết định.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc chế phẩm:
- Thuốc mỡ dithranol trong SmPC Ghana FDA: bảo quản dưới 30°C.
- Dithrocream trong tài liệu HPRA: không bảo quản trên 25°C và đóng chặt nắp sau khi dùng.
- Zithranol-RR theo DailyMed: bảo quản ở 15–30°C và tránh nhiệt độ quá cao.
Luôn tuân thủ nhiệt độ trên bao bì của sản phẩm thực tế, giữ thuốc trong bao bì kín và xa tầm tay trẻ em.
Đối tượng đặc biệt
Thông tin khác nhau giữa các nhãn sản phẩm. Nhãn DailyMed của Zithranol-RR 1,2% ghi rằng tính an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được xác lập. Trong khi đó, SmPC Ghana FDA và HPRA cho phép sử dụng thận trọng ở trẻ em với giám sát thường xuyên. Vì vậy, việc dùng cho trẻ phải căn cứ vào đúng sản phẩm, tuổi, diện tích tổn thương và chỉ định của bác sĩ da liễu; không tự dùng nồng độ hoặc thời gian của người lớn.
SmPC Ghana FDA và HPRA áp dụng cùng nguyên tắc điều chỉnh nồng độ cho người lớn và người cao tuổi: bắt đầu ở nồng độ thấp, tăng dần theo đáp ứng và khả năng dung nạp. Không có phác đồ điều chỉnh riêng theo tuổi được nêu trong các tài liệu này. Cần thận trọng hơn khi da mỏng, nhạy cảm hoặc người bệnh khó tự bôi chính xác.
Dữ liệu an toàn trong thai kỳ còn hạn chế. SmPC HPRA và Ghana FDA cho biết chưa có bằng chứng thực nghiệm đầy đủ để xác nhận an toàn, dù các tài liệu này không ghi nhận báo cáo bất lợi cụ thể. Nhãn DailyMed ghi chưa thực hiện nghiên cứu sinh sản trên động vật đối với sản phẩm và chỉ nên dùng khi thật sự cần thiết. Phụ nữ mang thai không được tự sử dụng; bác sĩ cần đánh giá lợi ích, nguy cơ, diện tích bôi, nồng độ và thời gian điều trị.
Chưa xác định dithranol có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Nhãn DailyMed khuyến cáo cân nhắc giữa việc ngừng cho bú và ngừng thuốc dựa trên tầm quan trọng của điều trị đối với người mẹ. SmPC HPRA và Ghana FDA cũng xác nhận dữ liệu an toàn trong thời kỳ cho con bú chưa đầy đủ. Không bôi thuốc tại vị trí trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp và cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng.
Các tài liệu sản phẩm được rà soát không đưa ra phác đồ hiệu chỉnh nồng độ hoặc thời gian tiếp xúc riêng cho người suy gan. Mức độ an toàn khi dùng trên diện tích rộng hoặc da tổn thương ở nhóm này. Việc sử dụng cần căn cứ vào đúng sản phẩm và đánh giá của bác sĩ.
Các tài liệu sản phẩm được rà soát không đưa ra phác đồ hiệu chỉnh nồng độ hoặc thời gian tiếp xúc riêng cho người suy thận. Mức độ an toàn khi dùng trên diện tích rộng hoặc da tổn thương ở nhóm này. Việc sử dụng cần căn cứ vào đúng sản phẩm và đánh giá của bác sĩ.
SmPC Ghana FDA và HPRA không ghi nhận ảnh hưởng của dithranol đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Tương tác thuốc của Dithranol
Các SmPC được rà soát ghi nhận chưa biết tương tác thuốc có ý nghĩa. Tuy nhiên, tài liệu HPRA và Ghana FDA lưu ý rằng điều trị corticosteroid tại chỗ kéo dài có thể làm vảy nến mất ổn định và gây hiện tượng bật lại khi ngừng; các tài liệu này khuyến cáo có khoảng nghỉ ít nhất một tuần trước khi bắt đầu dithranol. Không tự phối hợp dithranol với corticosteroid, acid salicylic, hắc ín, thuốc bôi khác hoặc quang trị liệu nếu chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.
Thắc mắc về hoạt chất Dithranol
Dithranol, còn gọi là anthralin, là thuốc chống vảy nến dùng ngoài da. Thuốc có tác dụng chống tăng sinh tế bào biểu bì và chống viêm tại chỗ, nhưng cơ chế chính xác chưa được xác định hoàn toàn.
Dithranol chủ yếu được dùng cho vảy nến thể mảng ổn định, vảy nến bán cấp hoặc mạn tính, kể cả một số trường hợp vảy nến da đầu. NICE khuyến nghị cân nhắc liệu pháp tiếp xúc ngắn cho vảy nến thân mình hoặc tay chân kháng trị. Việc dùng trong rụng tóc từng mảng là ứng dụng ngoài chỉ định theo một số hướng dẫn chuyên khoa.
Thời gian phụ thuộc nồng độ và công thức sản phẩm. Một số chế phẩm tiếp xúc ngắn được lưu 5–15 phút khi bắt đầu rồi tăng dần; sản phẩm khác có thể được rửa trong vòng không quá một giờ. Không được tự chọn thời gian dựa trên một sản phẩm khác hoặc tự để qua đêm khi nhãn không hướng dẫn.
Dithranol và các sản phẩm oxy hóa của hoạt chất có thể làm da hoặc tóc đổi màu tạm thời. Vết trên da thường giảm sau khi ngừng điều trị, nhưng thuốc có thể làm bẩn vĩnh viễn quần áo, khăn, nhựa và một số bề mặt.
Không nên. Các nhãn sản phẩm chống chỉ định hoặc cảnh báo không bôi lên mặt, mắt, niêm mạc và vùng da lành vì nguy cơ kích ứng hoặc bỏng rát. Vùng nếp gấp cũng nhạy cảm hơn và chỉ được dùng khi bác sĩ hướng dẫn cụ thể.

