Boron, còn gọi là bo và có ký hiệu hóa học B, là một nguyên tố vi lượng hiện diện tự nhiên trong thực phẩm, nước và một số sản phẩm bổ sung dinh dưỡng. Boron cần thiết cho thực vật, nhưng chưa được công nhận là dưỡng chất thiết yếu đối với con người vì chưa xác định được chức năng sinh học đặc hiệu. Hiện chưa có nhu cầu khuyến nghị hằng ngày, RDA hoặc AI, cho boron. Một số nghiên cứu quy mô nhỏ đang đánh giá ảnh hưởng của boron đối với chuyển hóa calci, vitamin D, sức khỏe xương và triệu chứng thoái hóa khớp, nhưng bằng chứng chưa đủ để xem boron là thuốc điều trị. Ngưỡng dung nạp tối đa không phải là liều bổ sung được khuyến nghị và có sự khác nhau giữa các cơ quan chuyên môn. Boron trong thực phẩm bổ sung cũng không đồng nghĩa với acid boric hoặc borax dùng trong công nghiệp, gia dụng; các hóa chất này có thể gây ngộ độc khi nuốt phải.
Nội dung chính
- Tên: Boron, tiếng Việt thường gọi là bo
- Ký hiệu hóa học: B
- Số hiệu nguyên tử: 5
- Bản chất: Nguyên tố vi lượng, được phân loại là á kim
- Tình trạng thiết yếu: Chưa được xác lập là dưỡng chất thiết yếu ở người
- RDA/AI: Chưa được thiết lập
- Chỉ định điều trị: Chưa có chỉ định điều trị chuẩn cho boron nguyên tố
- Nguồn tự nhiên: Trái cây, các loại đậu, hạt, rau củ và nước
- Hấp thu đường uống: Khoảng 85–90% lượng boron ăn vào
- Dạng chính trong cơ thể: Acid boric trong máu, nước tiểu và các dịch cơ thể
- Thải trừ: Chủ yếu qua nước tiểu
- Ứng dụng nghiên cứu: Sức khỏe xương, chuyển hóa khoáng chất, thoái hóa khớp
- Nguy cơ chính: Dùng quá mức hoặc nuốt acid boric, borax có thể gây ngộ độc
- Lưu ý: Không sử dụng ngưỡng dung nạp tối đa như liều bổ sung
Hoạt chất Boron là gì?
Boron là một nguyên tố vi lượng có trong thực phẩm, nước và một số sản phẩm bổ sung. Boron cần thiết đối với thực vật nhưng chưa được công nhận là dưỡng chất thiết yếu cho người vì chưa xác định được chức năng sinh học đặc hiệu.
Boron nguyên tố không phải là thuốc điều trị bệnh theo mặc định.
Boron
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Boron |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Boron |
| Tên IUPAC | boron |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bo. Acid boric, borax và các muối borat là hợp chất chứa boron, không phải tên đồng nghĩa hoàn toàn của boron nguyên tố. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7440-42-8 |
|---|---|
| UNII | N9E3X5056Q |
| PubChem CID | 5462311 |
| RxNorm CUI | 1705 |
| Công thức phân tử | B |
Dược động học của Boron
Hầu hết boron được ăn vào sẽ chuyển thành acid boric trong đường tiêu hóa. Khoảng 85–90% được hấp thu, sau đó phân bố trong nước toàn cơ thể. Boron không tích lũy đáng kể trong phần lớn mô mềm, nhưng nồng độ có thể cao hơn ở xương, tóc và móng.
Boron hầu như không được chuyển hóa thêm và được đào thải chủ yếu qua thận dưới dạng acid boric.
Giai đoạn I: Hấp thu
Phần lớn boron ăn vào được thủy phân thành acid boric trong đường tiêu hóa và được hấp thu với tỷ lệ khoảng 85–90%.
Một nghiên cứu nhỏ ghi nhận sodium tetraborate làm tăng nồng độ boron huyết tương trong vòng 4–6 giờ sau khi uống, nhưng dữ liệu này không đủ để xác lập chế độ sử dụng.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối của từng dạng sản phẩm bổ sung chưa được xác lập đầy đủ. NIH ghi nhận cơ thể hấp thu khoảng 85–90% lượng boron ăn vào. Chưa có dữ liệu đáng tin cậy để so sánh sinh khả dụng tương đối giữa các dạng boron bổ sung khác nhau. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Acid boric được phân bố chủ yếu trong nước toàn cơ thể. Boron không tích lũy đáng kể trong hầu hết mô mềm; xương, tóc và móng có thể có nồng độ cao hơn các mô khác.
Boron trong xương có thể cao hơn huyết tương, nhưng ý nghĩa lâm sàng của sự phân bố này chưa được xác định rõ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Phần lớn hợp chất boron ăn vào chuyển thành acid boric trong đường tiêu hóa. Acid boric không được xem là trải qua quá trình chuyển hóa sinh học đáng kể ở người.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Boron được thải trừ chủ yếu qua nước tiểu. Một lượng nhỏ có thể được đào thải qua phân, mồ hôi, hơi thở và mật.
Cơ thể có thể duy trì cân bằng boron bằng cách tăng thải trừ qua nước tiểu khi lượng ăn vào tăng. Cơ chế điều hòa chính xác chưa được xác định.
| t½ · Thời gian bán thải | Các tài liệu dược động học về acid boric cho thấy thời gian bán thải ở người vào khoảng một ngày; một số nghiên cứu hoặc đánh giá ghi nhận xấp xỉ 13–21 giờ tùy đối tượng và hoàn cảnh phơi nhiễm. Dữ liệu này không được dùng để tự xây dựng khoảng cách liều cho sản phẩm bổ sung boron. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải phụ thuộc chủ yếu vào chức năng thận. ATSDR sử dụng mức lọc cầu thận như đại diện cho khả năng thanh thải boron. Một nghiên cứu ở phụ nữ mang thai ghi nhận độ thanh thải thận trung bình khoảng 66,1 ml/phút. Con số này thuộc một nhóm nghiên cứu cụ thể, không phải giá trị chuẩn để áp dụng cho mọi đối tượng. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng gồm:
- Chức năng thận và mức lọc cầu thận.
- Lượng boron từ thực phẩm, nước và sản phẩm bổ sung.
- Dạng hợp chất chứa boron được sử dụng.
- Tình trạng mang thai và thay đổi sinh lý liên quan đến chức năng thận.
- Tuổi và tình trạng mất nước trong trường hợp phơi nhiễm liều cao.
Người suy giảm chức năng thận có thể có nguy cơ giảm đào thải boron, nhưng chưa có hướng dẫn hiệu chỉnh liều chuẩn cho sản phẩm bổ sung.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Boron
Chưa có phân nhóm dược lý điều trị chuẩn.
Xét theo dinh dưỡng học, boron được nghiên cứu như một nguyên tố vi lượng có khả năng ảnh hưởng đến chuyển hóa khoáng chất, xương, hormone steroid và một số quá trình tế bào. Những ảnh hưởng này chưa tạo thành một cơ chế điều trị được xác lập.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Chưa xác định được chức năng sinh hóa đặc hiệu và cơ chế tác dụng hoàn chỉnh của boron ở người.
Các cơ chế đang được nghiên cứu gồm ảnh hưởng đến:
- Chuyển hóa calci và magnesi.
- Hoạt động của nguyên bào xương và hủy cốt bào.
- Vitamin D và hormone steroid.
- Các dấu ấn viêm.
- Hoạt động của một số phân tử có nhóm hydroxyl.
Đây là cơ chế giả định hoặc kết quả nghiên cứu ban đầu, không phải cơ chế điều trị đã được xác nhận.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Chưa có hồ sơ dược lực học chuẩn cho boron nguyên tố tương tự một thuốc điều trị.
Các thay đổi về khoáng chất, hormone hoặc dấu ấn viêm được ghi nhận trong một số nghiên cứu nhỏ chưa đủ để xác lập quan hệ liều – đáp ứng lâm sàng hoặc hiệu quả điều trị.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Boron
Chưa có chỉ định điều trị chuẩn được xác lập cho boron nguyên tố trong các nguồn dinh dưỡng và độc chất học được rà soát.
Boron có thể xuất hiện như thành phần của thực phẩm bổ sung đơn chất hoặc đa vitamin – khoáng chất. Sự hiện diện của boron trong một sản phẩm không đồng nghĩa sản phẩm được phê duyệt để phòng hoặc điều trị loãng xương, thoái hóa khớp, ung thư hay rối loạn hormone.
Boron đang được nghiên cứu trong các lĩnh vực:
- Chuyển hóa calci, magnesi và vitamin D.
- Sức khỏe và mật độ khoáng của xương.
- Các triệu chứng liên quan đến thoái hóa khớp.
- Dấu ấn viêm.
- Chức năng nhận thức.
- Ảnh hưởng đến hormone steroid.
- Mối liên quan giữa lượng boron trong chế độ ăn và nguy cơ một số bệnh ung thư.
Một số thử nghiệm nhỏ về calcium fructoborate ghi nhận thay đổi triệu chứng khớp hoặc dấu ấn viêm. Tuy nhiên, cỡ mẫu nhỏ, thời gian nghiên cứu ngắn và kết quả chưa đủ để xác nhận hiệu quả điều trị. Chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh boron phòng ngừa hoặc điều trị ung thư.
Liều dùng và cách sử dụng
Chưa thiết lập RDA, AI hoặc liều điều trị chuẩn cho boron. Do đó, không có liều bổ sung chung phù hợp cho mọi người.
NIH ghi nhận các sản phẩm bổ sung trên thị trường Hoa Kỳ thường cung cấp khoảng 0,15–6 mg boron nguyên tố, nhưng đây là mô tả sản phẩm, không phải liều được khuyến nghị.
Các ngưỡng dung nạp tối đa cũng khác nhau:
- Hoa Kỳ: UL cho người từ 19 tuổi là 20 mg/ngày.
- EFSA: UL cho người lớn, phụ nữ có thai và cho con bú là 10 mg/ngày.
- Phụ lục về ngưỡng dung nạp của Thông tư 43/2014/TT-BYT liệt kê mức 20 mg/ngày cho người lớn.
UL là tổng lượng tối đa kéo dài ít có khả năng gây tác dụng bất lợi ở người khỏe mạnh; UL không phải nhu cầu dinh dưỡng và không phải liều nên uống hằng ngày.
- Ưu tiên nguồn boron từ chế độ ăn đa dạng.
- Chỉ dùng sản phẩm bổ sung đúng đối tượng, lượng dùng và hướng dẫn trên nhãn đã được phê duyệt.
- Kiểm tra nhãn để xác định hàm lượng boron nguyên tố, không chỉ khối lượng hợp chất chứa boron.
- Không cộng dồn nhiều sản phẩm đa vitamin, khoáng chất và sản phẩm boron đơn chất.
- Không dùng borax, acid boric, thuốc diệt côn trùng hoặc hóa chất gia dụng như nguồn bổ sung boron.
- Không tự dùng boron để thay thế thuốc điều trị xương khớp, loãng xương hoặc bệnh nội tiết.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em và người mắc bệnh thận cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng sản phẩm bổ sung.
Xét nghiệm boron không được thực hiện thường quy trong thực hành lâm sàng. Nồng độ boron trong nước tiểu có tương quan với lượng ăn vào trong một số nghiên cứu nhưng chưa phải chỉ dấu thường quy để theo dõi bổ sung.
Khi dùng sản phẩm chứa boron, nên theo dõi:
- Tổng lượng boron từ tất cả sản phẩm.
- Triệu chứng tiêu hóa hoặc phản ứng bất thường.
- Chức năng thận nếu có bệnh thận hoặc nguy cơ tích lũy.
- Mục tiêu sức khỏe thực tế và các thuốc điều trị đang sử dụng.
- Việc tuân thủ điều trị chính đối với bệnh xương, khớp hoặc nội tiết.
Cảnh báo và lưu ý về Boron
Không có danh sách chống chỉ định thống nhất cho boron nguyên tố vì chưa có một hồ sơ thuốc chuẩn áp dụng cho mọi chế phẩm.
Chống chỉ định của sản phẩm cụ thể.
Không sử dụng sản phẩm khi dị ứng với bất kỳ thành phần nào. Không cho trẻ sơ sinh dùng sản phẩm bổ sung boron khi chưa có chỉ định chuyên môn; NIH khuyến cáo nguồn boron ở trẻ dưới một tuổi chỉ nên đến từ sữa mẹ, sữa công thức và thực phẩm phù hợp.
Chưa có đủ dữ liệu để xác định đầy đủ tần suất tác dụng không mong muốn của sản phẩm bổ sung boron ở các mức sử dụng thông thường.
Các triệu chứng được ghi nhận chủ yếu trong trường hợp nuốt nhầm acid boric hoặc borax với lượng cao gồm:
- Buồn nôn.
- Nôn.
- Đau hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
- Tiêu chảy.
- Đỏ bừng da hoặc phát ban.
- Đau đầu.
- Mệt mỏi, bồn chồn.
- Viêm da.
- Rụng tóc.
- Chán ăn.
Không nên suy rộng trực tiếp dữ liệu ngộ độc acid boric, borax cho mọi sản phẩm bổ sung boron, nhưng các dữ liệu này cho thấy nguy cơ khi dùng sai dạng hoặc quá mức.
Phơi nhiễm lượng boron rất cao, đặc biệt do nuốt acid boric hoặc borax, có thể gây:
- Co giật.
- Kích thích thần kinh, sau đó ức chế thần kinh trung ương.
- Tổn thương thận.
- Trụy mạch.
- Hạ thân nhiệt.
- Thiếu máu ở trẻ nhỏ.
- Phản ứng da nghiêm trọng.
- Tử vong trong ngộ độc rất nặng.
Dữ liệu trên động vật cho thấy hệ sinh sản nam và sự phát triển của thai là các đích nhạy cảm khi phơi nhiễm liều cao kéo dài.
- Boron chưa có nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị chính thức.
- Không dùng UL như liều bổ sung mục tiêu.
- Bằng chứng về xương, khớp, hormone, nhận thức và ung thư còn hạn chế.
- Không dùng acid boric hoặc borax gia dụng bằng đường uống.
- Thận trọng ở người suy thận vì boron được đào thải chủ yếu qua nước tiểu.
- Phụ nữ có thai là nhóm cần thận trọng vì độc tính phát triển thai là căn cứ quan trọng để xây dựng giới hạn an toàn.
- Trẻ em có UL thấp hơn người lớn và dễ bị ngộ độc do nuốt nhầm hóa chất.
- Không tự ngừng thuốc điều trị loãng xương hoặc thoái hóa khớp để chuyển sang dùng boron.
Khi nghi ngờ đã uống quá nhiều sản phẩm chứa boron hoặc nuốt acid boric, borax hay hóa chất gia dụng:
- Ngừng tiếp xúc với sản phẩm.
- Giữ lại bao bì hoặc nhãn để cung cấp cho nhân viên y tế.
- Đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc, đặc biệt khi có nôn liên tục, tiêu chảy, phát ban, lơ mơ, co giật hoặc giảm lượng nước tiểu.
- Không tự tiếp tục bổ sung để “bù” hoặc “trung hòa” hóa chất.
Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu được xác lập trong các nguồn được rà soát. Xử trí phụ thuộc lượng phơi nhiễm, triệu chứng, điện giải, chức năng thận và đánh giá của chuyên gia chống độc.
Bảo quản theo hướng dẫn của sản phẩm cụ thể, trong bao bì kín, tránh ẩm, nhiệt và ánh sáng khi nhãn yêu cầu.
Để sản phẩm bổ sung, acid boric, borax và hóa chất chứa boron ngoài tầm nhìn và tầm với của trẻ em. Không bảo quản sản phẩm bổ sung cùng khu vực với thuốc diệt côn trùng hoặc hóa chất gia dụng để tránh nhầm lẫn.
Điều kiện bảo quản cụ thể của từng chế phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Chưa có nhu cầu boron khuyến nghị hằng ngày cho trẻ em. Không tự bổ sung cho trẻ chỉ với mục đích tăng chiều cao, phát triển xương hoặc cải thiện nhận thức.
UL theo NIH Hoa Kỳ:
- Trẻ 1–3 tuổi: 3 mg/ngày.
- Trẻ 4–8 tuổi: 6 mg/ngày.
- Trẻ 9–13 tuổi: 11 mg/ngày.
- Trẻ 14–18 tuổi: 17 mg/ngày.
- Trẻ dưới một tuổi: chưa thiết lập UL; nguồn boron nên chỉ đến từ sữa mẹ, sữa công thức và thực phẩm.
Các giá trị là giới hạn tối đa, không phải liều bổ sung. EFSA áp dụng một số giới hạn thấp hơn theo nhóm tuổi.
Chưa có liều bổ sung riêng cho người cao tuổi. Phụ lục ngưỡng dung nạp tại Việt Nam liệt kê UL 20 mg/ngày cho người từ 51 tuổi, tương tự người lớn; EFSA áp dụng UL 10 mg/ngày cho người lớn. Đây không phải liều nên dùng.
Người cao tuổi có bệnh thận, loãng xương hoặc đang dùng nhiều thuốc cần được đánh giá riêng trước khi sử dụng sản phẩm bổ sung.
Chưa thiết lập RDA hoặc AI cho boron trong thai kỳ. Không nên tự bổ sung boron để hỗ trợ xương, hormone hoặc sự phát triển của thai.
Giới hạn tối đa khác nhau giữa các cơ quan:
- NIH/FNB Hoa Kỳ: 20 mg/ngày ở người mang thai từ 19 tuổi; 17 mg/ngày ở tuổi 14–18.
- EFSA: 10 mg/ngày cho phụ nữ mang thai.
Các UL này không phải liều khuyến nghị. Độc tính phát triển thai ở động vật là căn cứ quan trọng trong việc xây dựng giới hạn an toàn, vì vậy cần thận trọng với sản phẩm bổ sung ngoài chế độ ăn.
Boron hiện diện tự nhiên trong sữa mẹ, nhưng chưa có nhu cầu bổ sung khuyến nghị chính thức trong thời kỳ cho con bú. NIH ghi nhận nồng độ boron trong sữa mẹ khoảng 0,27 mg/l trong các dữ liệu tham khảo.
UL được NIH/FNB xác lập là 20 mg/ngày ở người từ 19 tuổi, trong khi EFSA áp dụng 10 mg/ngày. Không dùng những giá trị này như liều bổ sung. Cần hỏi chuyên gia y tế trước khi dùng sản phẩm chứa boron trong thời kỳ cho con bú.
Dữ liệu sử dụng sản phẩm bổ sung boron ở người suy gan còn hạn chế.
Hướng dẫn điều chỉnh lượng dùng.
Do boron không được chuyển hóa đáng kể ở gan, chức năng thận có vai trò nổi bật hơn trong đào thải; điều này không đồng nghĩa boron đã được chứng minh an toàn ở người suy gan.
Cần đặc biệt thận trọng vì boron được đào thải chủ yếu qua nước tiểu và độ thanh thải liên quan đến chức năng lọc của thận.
Chưa có phác đồ điều chỉnh liều chuẩn cho sản phẩm bổ sung ở người suy thận. Người mắc bệnh thận không nên tự bổ sung boron, đặc biệt khi đang sử dụng nhiều sản phẩm khoáng chất hoặc có giảm mức lọc cầu thận.
Không có bằng chứng cho thấy lượng boron thông thường từ thực phẩm làm suy giảm khả năng lái xe.
Dữ liệu đối với sản phẩm bổ sung cụ thể.
Không lái xe hoặc vận hành máy nếu sau khi dùng sản phẩm xuất hiện đau đầu, mệt mỏi, bồn chồn, chóng mặt hoặc rối loạn thần kinh. Các biểu hiện này cần được đánh giá, đặc biệt khi nghi ngờ quá liều.
Tương tác thuốc của Boron
NIH cho biết chưa ghi nhận tương tác thuốc nào có ý nghĩa lâm sàng được xác lập đối với boron. Tuy nhiên, dữ liệu tương tác còn hạn chế và không loại trừ tương tác của từng dạng sản phẩm hoặc công thức phối hợp.
Người dùng vẫn cần thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ khi đang sử dụng:
- Nhiều sản phẩm vitamin và khoáng chất.
- Thuốc điều trị loãng xương.
- Thuốc ảnh hưởng đến chức năng thận.
- Liệu pháp hormone.
- Thuốc điều trị ung thư hoặc bệnh nội tiết.
Thắc mắc về hoạt chất Boron
Boron là một nguyên tố vi lượng, thường được gọi là khoáng chất vi lượng trong bối cảnh dinh dưỡng. Boron không phải vitamin. Hiện boron chưa được công nhận là dưỡng chất thiết yếu ở người vì chưa xác định được chức năng sinh học đặc hiệu.
Một số nghiên cứu cho thấy boron có thể liên quan đến chuyển hóa calci, vitamin D và hoạt động của tế bào xương. Tuy nhiên, các thử nghiệm ở người chưa chứng minh rõ việc bổ sung boron làm tăng mật độ xương hoặc điều trị loãng xương. Không tự thay thế calci, vitamin D hoặc thuốc loãng xương bằng boron.
Chưa có RDA hoặc AI cho boron, và các dấu hiệu thiếu boron tự nhiên ở người chưa được xác định chắc chắn. Phần lớn người khỏe mạnh có thể tiếp nhận boron từ thực phẩm như trái cây, đậu, hạt và rau củ. Không có căn cứ để tất cả mọi người phải dùng sản phẩm bổ sung boron hằng ngày.
Không. Boron là nguyên tố hóa học; acid boric và borax là các hợp chất chứa boron. Nhiều dạng boron ăn vào chuyển thành acid boric trong cơ thể, nhưng acid boric hoặc borax dùng trong gia dụng, công nghiệp và thuốc trừ sâu không phải sản phẩm bổ sung và có thể gây ngộ độc khi nuốt.
Không. Mức 20 mg/ngày là UL dành cho người lớn trong hệ thống Hoa Kỳ và được liệt kê trong phụ lục ngưỡng dung nạp của Việt Nam; đây là giới hạn tối đa, không phải nhu cầu hoặc liều nên bổ sung. EFSA áp dụng UL thấp hơn là 10 mg/ngày cho người lớn. Không nên tự chọn liều dựa trên UL.

