Betamethason là một corticosteroid tổng hợp thuộc nhóm glucocorticoid, được dùng trong một số tình trạng viêm, dị ứng hoặc bệnh lý đáp ứng với corticosteroid. Hoạt chất này có thể gặp ở nhiều dạng bào chế như thuốc bôi ngoài da, thuốc tiêm và một số dạng dùng khác tùy quốc gia, hàm lượng và chế phẩm. Do Betamethason có thể gây tác dụng toàn thân như ức chế trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, tăng đường huyết, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, rối loạn mắt hoặc ảnh hưởng tăng trưởng ở trẻ em, người bệnh không nên tự ý dùng, tăng liều, giảm liều hoặc ngừng thuốc. Nội dung dưới đây chỉ nhằm cung cấp thông tin y khoa trung lập về Betamethason, không thay thế hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Betamethasone là corticosteroid có tác dụng chống viêm và ức chế miễn dịch.
- Bối cảnh sử dụng phụ thuộc dạng thuốc, như bôi da, tiêm hoặc các chỉ định chuyên khoa.
- Dùng đúng hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ, đặc biệt khi dùng kéo dài hoặc trên diện rộng.
- Có thể gây mỏng da, tăng đường huyết, ức chế miễn dịch hoặc tác dụng phụ nội tiết tùy đường dùng.
- Báo bác sĩ về nhiễm trùng, đái tháo đường, thai kỳ, cho con bú hoặc thuốc đang dùng.
Hoạt chất Betamethason là gì?
Betamethason là một corticosteroid tổng hợp có tác dụng chống viêm và điều hòa đáp ứng miễn dịch. Trong lâm sàng, hoạt chất này được dùng dưới nhiều dạng chế phẩm khác nhau để kiểm soát một số tình trạng viêm, dị ứng hoặc bệnh lý đáp ứng corticosteroid theo chỉ định của bác sĩ.
Betamethason
INN Betamethasone
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Betamethason |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Betamethasone |
| Tên IUPAC | (8S,9R,10S,11S,13S,14S,16S,17R)-9-fluoro-11,17-dihydroxy-17-(2-hydroxyacetyl)-10,13,16-trimethyl-6,7,8,11,12,14,15,16-octahydrocyclopenta[a]phenanthren-3-one |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Betamethasone; Betamethasone dipropionate; Betamethasone valerate; Betamethasone sodium phosphate; Betamethasone acetate. Đây là các dạng muối/ester hoặc dẫn chất thường gặp trong chế phẩm cụ thể, không nên tự quy đổi liều giữa các dạng nếu không có hướng dẫn chuyên môn. |
| Tên viết tắt | BMZ | BET |
| Tên Latinh / tên dược điển | Betamethasonum |
| Tên USAN | betamethasone |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 378-44-9 |
|---|---|
| UNII | 9842X06Q6M |
| PubChem CID | 9782 |
| RxNorm CUI | 1514 |
| Công thức phân tử | C22H29FO5 |
Dược động học của Betamethason
Dược động học của Betamethason phụ thuộc dạng muối/ester, hàm lượng, tá dược, đường dùng và tình trạng da hoặc bệnh lý nền. Với corticosteroid bôi ngoài da, mức hấp thu qua da phụ thuộc tá dược, hàng rào biểu bì và băng kín; nếu đã hấp thu, corticosteroid đi theo các đường dược động học tương tự corticosteroid dùng toàn thân, gắn protein huyết tương ở mức khác nhau, chuyển hóa chủ yếu ở gan và thải trừ qua thận; một phần có thể thải qua mật .
Giai đoạn I: Hấp thu
Corticosteroid tự nhiên và tổng hợp có thể được hấp thu qua đường tiêu hóa khi dùng phù hợp đường dùng. Với dạng bôi ngoài da, betamethason có thể được hấp thu qua da lành; viêm da, tổn thương hàng rào da hoặc băng kín có thể làm tăng hấp thu qua da.
Giai đoạn II: Phân bố
Sau khi hấp thu toàn thân, corticosteroid gắn với protein huyết tương ở các mức độ khác nhau. Mức phân bố cụ thể cho từng chế phẩm Betamethason.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Corticosteroid, bao gồm Betamethason, được chuyển hóa chủ yếu ở gan. Nhãn DailyMed ghi corticosteroid, bao gồm Betamethason, được chuyển hóa bởi CYP3A4; do đó thuốc ức chế hoặc cảm ứng CYP3A4 có thể ảnh hưởng phơi nhiễm thuốc.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau khi hấp thu, corticosteroid được thải trừ chủ yếu qua thận; một số corticosteroid và chất chuyển hóa cũng có thể thải qua mật.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng gồm: đường dùng, dạng muối/ester, tá dược, diện tích bôi, thời gian dùng, băng kín, mức độ tổn thương hàng rào da, viêm da, tuổi nhỏ, suy gan và dùng đồng thời thuốc ảnh hưởng CYP3A4. Nhãn DailyMed ghi băng kín làm tăng đáng kể hấp thu corticosteroid qua da và suy gan là một yếu tố nguy cơ gây ức chế trục HPA khi dùng corticosteroid bôi mạnh.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Betamethason
Betamethason thuộc nhóm glucocorticoid tổng hợp. Dạng betamethasone dipropionate bôi ngoài da được xếp vào nhóm corticosteroid có hoạt lực cao trong thử nghiệm co mạch da, nhưng mức co mạch không đồng nghĩa hoàn toàn với tương đương điều trị giữa các chế phẩm.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Corticosteroid tham gia vào tín hiệu tế bào, chức năng miễn dịch, phản ứng viêm và điều hòa protein. Với betamethasone dipropionate bôi ngoài da, cơ chế chính xác trong các bệnh da đáp ứng corticosteroid chưa được xác định hoàn toàn trên nhãn thuốc . MedlinePlus mô tả betamethasone bôi ngoài da làm giảm sưng, đỏ và ngứa thông qua hoạt hóa các chất tự nhiên trong da.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Betamethason có hoạt tính glucocorticoid mạnh và hoạt tính mineralocorticoid thấp. Dạng betamethasone dipropionate bôi ngoài da được xếp ở mức hoạt lực cao trong thử nghiệm co mạch ở người khỏe mạnh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Betamethason
Tùy chế phẩm, Betamethason có thể được chỉ định trong:
- Bệnh da đáp ứng corticosteroid có biểu hiện viêm và ngứa, ví dụ một số dạng viêm da, eczema hoặc vảy nến theo chỉ định chuyên môn.
- Một số tình trạng dị ứng nặng hoặc khó kiểm soát bằng điều trị thông thường, bệnh da nặng, rối loạn nội tiết, bệnh tiêu hóa trong giai đoạn nặng, bệnh huyết học, bệnh thận, bệnh thấp khớp, bệnh collagen hoặc bệnh mắt theo nhãn chế phẩm tiêm .
- Tiêm trong khớp hoặc mô mềm như liệu pháp hỗ trợ ngắn hạn trong một số đợt cấp của viêm khớp gout, viêm bao hoạt dịch, viêm bao gân, viêm mỏm lồi cầu, viêm khớp dạng thấp hoặc viêm màng hoạt dịch của thoái hóa khớp; tiêm trong tổn thương đối với một số bệnh da khu trú theo nhãn thuốc.
Ứng dụng đang nghiên cứu. Dùng ngoài chỉ định cần phân biệt rõ với chỉ định được phê duyệt. Nhãn DailyMed cảnh báo an toàn và hiệu quả của tiêm corticosteroid ngoài màng cứng chưa được thiết lập, corticosteroid không được phê duyệt cho đường dùng này, và đã có báo cáo biến cố thần kinh nghiêm trọng, có trường hợp tử vong.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dùng Betamethason phụ thuộc chế phẩm, đường dùng, bệnh cần điều trị, tuổi, cân nặng, mức độ bệnh, bệnh kèm và đáp ứng của người bệnh. Không tự ý dùng hoặc thay đổi liều.
Với betamethasone dipropionate cream 0,05% dạng augmented, nhãn DailyMed ghi bôi một lớp mỏng lên vùng da bệnh 1–2 lần/ngày; ngừng khi đã kiểm soát; không vượt quá 50 g/tuần do nguy cơ ức chế trục HPA; không băng kín trừ khi bác sĩ chỉ định . Với chế phẩm tiêm betamethasone sodium phosphate/betamethasone acetate, nhãn DailyMed ghi liều ban đầu đường tiêm có thể thay đổi từ 0,25–9 mg/ngày tùy bệnh; yêu cầu liều phải cá thể hóa theo bệnh và đáp ứng của người bệnh . Thông tin trên chỉ là tham khảo theo nhãn thuốc, không dùng để tự điều trị.
Dùng đúng theo đơn và hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ. Với dạng bôi, chỉ dùng ngoài da; tránh mắt, miệng, âm đạo; rửa tay sau khi bôi; không dùng lên mặt, bẹn, nách hoặc vùng teo da trừ khi được chỉ định; không băng kín vùng bôi nếu chưa có chỉ định vì có thể tăng hấp thu thuốc . Với dạng tiêm hỗn dịch betamethasone sodium phosphate/betamethasone acetate, không tiêm tĩnh mạch; đường dùng phải do nhân viên y tế thực hiện đúng kỹ thuật.
Có thể cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, dấu hiệu nhiễm khuẩn, đường huyết, huyết áp, cân nặng, phù, triệu chứng mắt, dấu hiệu ức chế tuyến thượng thận và tác dụng phụ tại chỗ. Ở trẻ em dùng corticosteroid, nhãn thuốc khuyến cáo theo dõi huyết áp, cân nặng, chiều cao, nhãn áp, dấu hiệu nhiễm khuẩn, rối loạn tâm lý, huyết khối, loét dạ dày, đục thủy tinh thể và loãng xương khi phù hợp.
Cảnh báo và lưu ý về Betamethason
Quá mẫn với betamethason, corticosteroid khác hoặc bất kỳ thành phần nào của chế phẩm . Chế phẩm corticosteroid tiêm bắp chống chỉ định trong ban xuất huyết giảm tiểu cầu vô căn theo nhãn DailyMed . Không tiêm tại khớp, túi hoạt dịch, gân hoặc tổn thương da khi có nhiễm khuẩn cấp tại chỗ . Vaccine sống hoặc vaccine sống giảm độc lực chống chỉ định ở người đang dùng liều corticosteroid ức chế miễn dịch.
Tác dụng phụ phụ thuộc đường dùng, liều và thời gian điều trị. Với dạng bôi, có thể gặp châm chích, nóng rát, ngứa, khô da, kích ứng, thay đổi sắc tố, teo da, giãn mạch, bầm da hoặc viêm da tiếp xúc. Với dạng toàn thân hoặc khi hấp thu đáng kể, có thể gặp tăng đường huyết, giữ nước, tăng huyết áp, hạ kali, rối loạn tiêu hóa, thay đổi tâm trạng, mất ngủ, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, loãng xương, yếu cơ hoặc rối loạn mắt.
Các tác dụng nghiêm trọng có thể gồm phản vệ/phù mạch, ức chế trục HPA, suy thượng thận khi ngừng thuốc không phù hợp, hội chứng Cushing, tăng đường huyết, tăng nhãn áp, glaucoma, đục thủy tinh thể, nhiễm khuẩn nặng, loét/thủng/xuất huyết tiêu hóa, rối loạn tâm thần, co giật, huyết khối, loãng xương, gãy xương, hoại tử vô khuẩn chỏm xương, chậm tăng trưởng ở trẻ em và biến cố thần kinh nghiêm trọng nếu dùng đường ngoài màng cứng không được phê duyệt.
Cần thận trọng ở người có nhiễm khuẩn, lao tiềm ẩn, nguy cơ thủy đậu/sởi, viêm gan B, nhiễm nấm toàn thân, tăng huyết áp, suy tim, suy thận, đái tháo đường, loét dạ dày, loãng xương, glaucoma, đục thủy tinh thể, rối loạn tâm thần, nhược cơ, xơ gan hoặc trẻ em. Nhãn thuốc cảnh báo varicella và measles có thể diễn tiến nặng hoặc tử vong ở người không miễn dịch đang dùng corticosteroid; corticosteroid cũng có thể làm tái hoạt lao hoặc viêm gan B trong một số bối cảnh . Liều thấp nhất có hiệu quả nên được cân nhắc bởi bác sĩ, và khi cần giảm liều phải giảm dần, không tự ngừng đột ngột.
Xử trí quá liều cấp chủ yếu là điều trị hỗ trợ và triệu chứng. Với quá liều mạn trong bối cảnh vẫn cần điều trị corticosteroid, nhãn thuốc nêu có thể chỉ giảm liều tạm thời hoặc cân nhắc điều trị cách ngày, nhưng phải do bác sĩ quyết định . Khi nghi ngờ quá liều hoặc nuốt nhầm thuốc bôi, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
Bảo quản theo hướng dẫn trên nhãn của từng chế phẩm. Ví dụ, betamethasone dipropionate cream 0,05% dạng augmented được bảo quản ở 20–25°C và tránh đông lạnh; chế phẩm tiêm hỗn dịch betamethasone sodium phosphate/betamethasone acetate bảo quản 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C theo USP Controlled Room Temperature, và cần lắc kỹ trước khi dùng.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ em có nguy cơ hấp thu corticosteroid qua da nhiều hơn tính theo diện tích da/cân nặng, dễ gặp độc tính toàn thân hơn người lớn. Betamethasone dipropionate cream dạng augmented không khuyến cáo dùng cho trẻ dưới 13 tuổi do nguy cơ ức chế trục HPA; trong một nghiên cứu nhãn mở ở trẻ 3 tháng–12 tuổi dùng trên diện tích da lớn, 19/60 trẻ có bằng chứng ức chế thượng thận . Với corticosteroid toàn thân, cần theo dõi tăng trưởng, huyết áp, cân nặng, chiều cao, nhãn áp và dấu hiệu nhiễm khuẩn theo chỉ định y tế.
Nhãn betamethasone dipropionate cream dạng augmented ghi không thấy khác biệt tổng thể về an toàn/hiệu quả giữa người cao tuổi và người trẻ trong dữ liệu lâm sàng, nhưng không loại trừ khả năng một số người cao tuổi nhạy cảm hơn . Khi dùng corticosteroid toàn thân, người cao tuổi thường cần thận trọng hơn với tăng huyết áp, đái tháo đường, loãng xương, glaucoma, nhiễm khuẩn và đa thuốc.
Corticosteroid đã cho thấy tác dụng gây quái thai ở nhiều loài động vật ở liều tương đương liều dùng ở người; chưa có nghiên cứu đầy đủ và kiểm soát tốt ở phụ nữ mang thai. Nhãn DailyMed khuyến cáo chỉ dùng corticosteroid trong thai kỳ khi lợi ích tiềm năng biện minh cho nguy cơ với thai, và trẻ sinh ra từ mẹ dùng corticosteroid trong thai kỳ cần được theo dõi dấu hiệu suy thượng thận . Với dạng bôi, nên dùng trên diện tích nhỏ nhất và trong thời gian ngắn nhất cần thiết khi có chỉ định.
Corticosteroid dùng toàn thân có thể xuất hiện trong sữa mẹ và có thể ảnh hưởng tăng trưởng hoặc sản xuất corticosteroid nội sinh ở trẻ bú mẹ; cần thận trọng khi dùng cho phụ nữ cho con bú . Với dạng bôi, nên dùng trên diện tích nhỏ nhất, trong thời gian ngắn nhất và không bôi trực tiếp lên núm vú/quầng vú để tránh trẻ tiếp xúc trực tiếp.
Cần thận trọng. Nhãn thuốc ghi tác dụng của corticosteroid có thể tăng ở bệnh nhân xơ gan; suy gan cũng là yếu tố làm tăng nguy cơ ức chế trục HPA khi dùng corticosteroid bôi mạnh, đặc biệt nếu dùng kéo dài hoặc trên diện rộng.
Tương tác thuốc của Betamethason
- Warfarin/thuốc chống đông đường uống: cần theo dõi chỉ số đông máu.
- Thuốc trị đái tháo đường: corticosteroid có thể tăng glucose máu, có thể cần điều chỉnh điều trị theo bác sĩ.
- Isoniazid: nồng độ huyết thanh có thể giảm.
- Cholestyramine: có thể tăng thanh thải corticosteroid.
- Cyclosporine: có thể tăng hoạt tính của cả cyclosporine và corticosteroid; đã có báo cáo co giật.
- Digitalis glycosides: nguy cơ loạn nhịp tăng khi hạ kali.
- Estrogen/thuốc tránh thai chứa estrogen: có thể giảm chuyển hóa gan của corticosteroid.
- Thuốc cảm ứng enzym gan như barbiturate, phenytoin, carbamazepine, rifampin: có thể tăng chuyển hóa corticosteroid.
- Thuốc ức chế CYP3A4 mạnh như ketoconazole, itraconazole, clarithromycin, ritonavir, cobicistat: có thể tăng phơi nhiễm corticosteroid và nguy cơ tác dụng phụ toàn thân.
- NSAID/aspirin: có thể tăng nguy cơ tác dụng phụ tiêu hóa.
- Vaccine: đáp ứng vaccine có thể giảm; vaccine sống có thể tăng nguy cơ do ức chế miễn dịch.
Thắc mắc về hoạt chất Betamethason
Betamethason là một corticosteroid tổng hợp thuộc nhóm glucocorticoid. Thuốc có thể được dùng trong một số tình trạng viêm, dị ứng hoặc bệnh lý đáp ứng corticosteroid theo chỉ định của bác sĩ. Dạng dùng, liều và cảnh báo phụ thuộc từng chế phẩm cụ thể.
Có. Betamethason là một corticosteroid/corticoid tổng hợp. Vì nhóm thuốc này có thể gây tác dụng phụ nếu dùng sai cách, người bệnh không nên tự ý mua, tự bôi kéo dài, tự tiêm, tự tăng/giảm liều hoặc tự ngừng thuốc.
Một số chế phẩm Betamethason bôi ngoài da được dùng để giảm viêm, đỏ, ngứa, khô, bong vảy hoặc khó chịu trong các bệnh da đáp ứng corticosteroid như eczema hoặc vảy nến, theo chỉ định của bác sĩ . Không dùng để điều trị mọi loại ngứa hoặc nhiễm trùng da nếu chưa được chẩn đoán.
Có thể có nguy cơ, đặc biệt khi dùng liều cao, kéo dài, bôi diện rộng, băng kín hoặc dùng toàn thân. Tác dụng phụ có thể gồm ức chế trục HPA, hội chứng Cushing, tăng đường huyết, nhiễm khuẩn, tác dụng phụ ở mắt, loãng xương hoặc ảnh hưởng tăng trưởng ở trẻ em . Cần dùng theo hướng dẫn và tái khám nếu được yêu cầu.
Không nên tự ý dùng. Corticosteroid trong thai kỳ chỉ nên dùng khi bác sĩ đánh giá lợi ích cao hơn nguy cơ; trẻ sinh ra từ mẹ dùng corticosteroid trong thai kỳ có thể cần theo dõi suy thượng thận . Khi cho con bú, dạng bôi nên dùng trên diện tích nhỏ nhất, thời gian ngắn nhất và tránh bôi lên núm vú/quầng vú.

