Beta-sitosterol

Beta-sitosterol, còn viết là β-sitosterol, là một sterol có nguồn gốc thực vật với cấu trúc gần giống cholesterol. Hoạt chất có tự nhiên trong dầu thực vật, các loại hạt, ngũ cốc và đậu; đồng thời là thành phần của một số thực phẩm hoặc sản phẩm bổ sung phytosterol. Bằng chứng đáng tin cậy nhất hiện nay liên quan đến hỗn hợp sterol thực vật có chứa Beta-sitosterol: khi dùng cùng thức ăn, phytosterol có thể hạn chế hấp thu cholesterol ở ruột và hỗ trợ giảm LDL-cholesterol. Một số thử nghiệm cũ ghi nhận Beta-sitosterol cải thiện triệu chứng tiểu tiện ở nam giới bị phì đại lành tính tuyến tiền liệt, nhưng chưa chứng minh làm giảm kích thước tuyến tiền liệt hoặc ngăn bệnh tiến triển. Beta-sitosterol không phải thuốc chữa ung thư, đái tháo đường hoặc bệnh tuyến tiền liệt. Người mắc sitosterolemia không nên tự bổ sung phytosterol vì hoạt chất có thể tích tụ trong máu và mô. Việc sử dụng sản phẩm bổ sung cần được trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Hoạt chất: Beta-sitosterol, β-sitosterol
  • Nhóm chất: Phytosterol — sterol thực vật
  • Công thức phân tử: C₂₉H₅₀O
  • Khối lượng phân tử: Khoảng 414,7 g/mol
  • Mã ATC
  • Nguồn tự nhiên: Dầu thực vật, hạt, quả hạch, ngũ cốc, đậu và nhiều mô thực vật
  • Ứng dụng có căn cứ rõ nhất: Thành phần của hỗn hợp phytosterol hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol
  • Bằng chứng đối với BPH: Một số thử nghiệm ngắn hạn ghi nhận cải thiện triệu chứng và dòng tiểu; chưa chứng minh giảm kích thước tuyến tiền liệt hoặc ngăn tiến triển
  • Hấp thu toàn thân: Rất thấp; khoảng 0,5% trong một nghiên cứu ở người khỏe mạnh
  • Đường dùng bổ sung: Đường uống
  • Cách dùng phytosterol: Thường dùng cùng thức ăn
  • Cảnh báo quan trọng: Không tự dùng nếu mắc hoặc nghi ngờ sitosterolemia
  • Đối tượng thiếu dữ liệu: Trẻ em, thai kỳ, cho con bú, suy gan và suy thận
  • Phân loại: Thường là thành phần thực phẩm hoặc sản phẩm sức khỏe tự nhiên; không mặc định là thuốc kê đơn

Hoạt chất Beta-sitosterol là gì?

Beta-sitosterol là sterol thực vật có cấu trúc gần giống cholesterol. Hoạt chất không phải hormone steroid và không được cơ thể người tổng hợp với lượng đáng kể; Beta-sitosterol trong máu và mô chủ yếu có nguồn gốc từ thực phẩm hoặc sản phẩm bổ sung.

Công dụng có căn cứ rõ nhất của sterol thực vật là hạn chế hấp thu cholesterol tại ruột, từ đó hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Beta-sitosterol

INN Tên tiếng Anh: Beta-sitosterol hoặc β-sitosterol.Tình trạng tên INN riêng biệt.

CAS 83-46-5 Công thức C29H50O

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Beta-sitosterol

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Tên tiếng Anh: Beta-sitosterol hoặc β-sitosterol.Tình trạng tên INN riêng biệt.

Tên IUPAC

(3S,8S,9S,10R,13R,14S,17R)-17-[(2R,5R)-5-ethyl-6-methylheptan-2-yl]-10,13-dimethyl-2,3,4,7,8,9,11,12,14,15,16,17-dodecahydro-1H-cyclopenta[a]phenanthren-3-ol

Tên hóa học khác

Stigmast-5-en-3-ol, (3.beta.)-

Tên khác / tên đồng nghĩa

Các tên được ghi nhận gồm:
Sitosterol.
β-Sitosterol.
Beta-sitosterin.
22,23-Dihydrostigmasterol.
Stigmast-5-en-3β-ol.
24-Ethylcholesterol.
Số CAS: 83-46-5.
PubChem CID: 222284.
Không nhầm Beta-sitosterol với:
Sitostanol: dạng phytostanol bão hòa.
Beta-sitosterol glucoside: dẫn xuất gắn glucose.
Hỗn hợp phytosterol: thường gồm Beta-sitosterol, campesterol và stigmasterol với tỷ lệ khác nhau.

Tên Latinh / tên dược điển

Betasitosterolum

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

83-46-5

UNII

S347WMO6M4

PubChem CID

222284

RxNorm CUI

47070

Công thức phân tử

C29H50O

Dược động học của Beta-sitosterol

Beta-sitosterol hấp thu rất kém qua đường tiêu hóa. Phần lớn lượng ăn vào không đi vào tuần hoàn mà được đào thải qua phân. Tại tế bào ruột và gan, các chất vận chuyển ABCG5/ABCG8 góp phần đẩy sterol thực vật trở lại lòng ruột hoặc vào mật.

Trong một nghiên cứu dùng chất đánh dấu đồng vị ở người khỏe mạnh, tỷ lệ hấp thu sitosterol từ 600 mg sterol đậu nành được nhũ hóa cùng bữa ăn chỉ khoảng 0,512%. Nghiên cứu chuyển hóa trước đó ước tính mức hấp thu không quá khoảng 5%, tùy dạng dùng và phương pháp đo. Phần hấp thu được có thể chuyển hóa một phần thành acid mật; phần còn lại chủ yếu được bài tiết qua mật dưới dạng sterol tự do.

Giai đoạn I: Hấp thu

Beta-sitosterol được đưa vào các micelle chứa lipid trong ruột nhưng cạnh tranh với cholesterol trong quá trình hòa tan và hấp thu. Phần lớn phytosterol đi vào tế bào ruột được các chất vận chuyển ABCG5/ABCG8 đẩy trở lại lòng ruột.

Khả năng hấp thu phụ thuộc vào:

  • Cấu trúc sterol.
  • Dạng tự do hoặc ester hóa.
  • Mức độ nhũ hóa.
  • Thành phần bữa ăn.
  • Hoạt động của các chất vận chuyển sterol.
  • Các biến thể gene ABCG5 và ABCG8.
Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Sinh khả dụng đường uống rất thấp.

Trong nghiên cứu trên 10 người khỏe mạnh, tỷ lệ hấp thu Beta-sitosterol từ bữa ăn chứa sterol đậu nành nhũ hóa là khoảng 0,512% ± 0,038%. Con số này không nhất thiết áp dụng cho mọi dạng bào chế, liều hoặc tình trạng bệnh.

Giai đoạn II: Phân bố

Dữ liệu định lượng đầy đủ về thể tích phân bố của Beta-sitosterol ở người.

Phần nhỏ được hấp thu có thể xuất hiện trong huyết tương và được vận chuyển cùng các lipoprotein. Ở người có chức năng ABCG5/ABCG8 bình thường, nồng độ phytosterol trong máu được duy trì thấp. Ở người mắc sitosterolemia, Beta-sitosterol có thể tăng cao bất thường và tích tụ trong động mạch, da, gân, hồng cầu cùng các mô khác.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Dữ liệu chuyển hóa ở người cho thấy khoảng 20% lượng Beta-sitosterol đã hấp thu có thể được chuyển thành acid cholic và acid chenodeoxycholic. Phần còn lại chủ yếu được bài tiết vào mật dưới dạng sterol tự do.

Nghiên cứu in vitro cũng ghi nhận enzyme CYP27A1 của người có thể hydroxyl hóa Beta-sitosterol, nhưng ý nghĩa lâm sàng của con đường này chưa được xác định đầy đủ.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Phần lớn Beta-sitosterol không được hấp thu và được thải qua phân. Phần đã hấp thu chủ yếu được gan bài tiết trở lại vào mật, sau đó đi xuống đường tiêu hóa.

Các chất vận chuyển ABCG5/ABCG8 có vai trò quan trọng trong việc hạn chế hấp thu tại ruột và thúc đẩy bài tiết sterol qua mật.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Các nghiên cứu động học xác nhận sterol thực vật có thể tồn tại trong huyết tương sau hấp thu, nhưng chưa xác minh được một giá trị bán thải thống nhất có thể áp dụng cho mọi dạng Beta-sitosterol.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Chưa có giá trị độ thanh thải chuẩn hóa đủ tin cậy cho Beta-sitosterol đơn chất ở người khỏe mạnh để áp dụng lâm sàng.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
  • Dạng hóa học: sterol, stanol và dạng ester có khả năng hấp thu khác nhau.
  • Dạng bào chế: nhũ hóa cùng lipid có thể ảnh hưởng đến việc hòa tan trong micelle.
  • Bữa ăn: các chuyên luận Health Canada hướng dẫn dùng sterol thực vật cùng thức ăn.
  • Gene ABCG5/ABCG8: đột biến gây sitosterolemia làm tăng hấp thu và giảm đào thải sterol thực vật.
  • Ezetimibe: ức chế hấp thu sterol qua NPC1L1 và đã được chứng minh làm giảm nồng độ sitosterol huyết tương ở bệnh nhân sitosterolemia.
  • Thành phần chế độ ăn: lượng cholesterol, chất béo và phytosterol khác có thể ảnh hưởng quá trình hấp thu cạnh tranh.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Beta-sitosterol

  • Phytosterol.
  • Sterol thực vật.
  • Chất tương tự cholesterol có nguồn gốc thực vật.
  • Thành phần của hỗn hợp sterol thực vật tự do hoặc ester sterol thực vật.
  • Thành phần dinh dưỡng có tác động làm giảm hấp thu cholesterol tại ruột.
  • Không phải statin.
  • Không phải chất ức chế PCSK9.
  • Không phải thuốc chẹn alpha hoặc thuốc ức chế 5-alpha-reductase điều trị phì đại tuyến tiền liệt.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Đối với cholesterol

Beta-sitosterol và các phytosterol khác cạnh tranh với cholesterol để hòa tan trong micelle tại ruột non. Do phytosterol được hấp thu rất kém, sự hiện diện của chúng làm giảm lượng cholesterol được đưa vào tế bào ruột và tăng lượng cholesterol bị đào thải qua phân.

Các thử nghiệm ở người cho thấy sterol đậu nành ester hóa làm giảm tỷ lệ hấp thu cholesterol từ khoảng 56% xuống khoảng 38% trong điều kiện nghiên cứu.

Đối với triệu chứng tuyến tiền liệt

Cơ chế Beta-sitosterol có thể ảnh hưởng đến triệu chứng đường tiểu dưới chưa được xác định chắc chắn. Các cơ chế chống viêm, tác động lên chuyển hóa androgen hoặc trương lực cơ trơn mới chủ yếu được đề xuất từ nghiên cứu tiền lâm sàng.

Không nên khẳng định Beta-sitosterol “làm teo tuyến tiền liệt” hoặc “ức chế testosterone” vì các thử nghiệm lâm sàng cũ không cho thấy giảm rõ kích thước tuyến tiền liệt.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Sterol thực vật có thể làm giảm hấp thu cholesterol mà không cần đạt nồng độ toàn thân cao. Tác dụng chính diễn ra trong lòng đường tiêu hóa.

Health Canada cho phép claim hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và duy trì mức cholesterol khỏe mạnh đối với sản phẩm sterol thực vật tự do đáp ứng tiêu chuẩn thành phần. FDA cũng cho phép claim sức khỏe có điều kiện đối với sản phẩm phytosterol đáp ứng yêu cầu cụ thể về liều, thành phần và chế độ ăn.

Đối với BPH, một số thử nghiệm đối chứng ghi nhận cải thiện điểm triệu chứng, tốc độ dòng tiểu và lượng nước tiểu tồn dư, nhưng không chứng minh giảm thể tích tuyến tiền liệt hoặc tác động lâu dài lên nguy cơ bí tiểu và phẫu thuật.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Beta-sitosterol

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Beta-sitosterol

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Beta-sitosterol

Tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng được xác lập riêng cho Beta-sitosterol.

Các điểm cần lưu ý:

Thuốc hạ cholesterol

Không tự thay đổi liều statin, ezetimibe hoặc thuốc hạ lipid khi bắt đầu dùng phytosterol. Hiệu quả cần được đánh giá bằng xét nghiệm lipid và nguy cơ tim mạch tổng thể.

Ezetimibe làm giảm hấp thu sterol qua ruột và đã được chứng minh làm giảm sitosterol huyết tương ở bệnh nhân sitosterolemia. Đây không phải lý do để tự phối hợp thuốc với Beta-sitosterol.

Vitamin và carotenoid tan trong chất béo

Sử dụng phytosterol có thể làm giảm nồng độ một số carotenoid trong huyết tương, đặc biệt Beta-carotene. Ảnh hưởng đối với vitamin A, D, E và K nhìn chung nhỏ hoặc không nhất quán trong các nghiên cứu, nhưng cần thận trọng ở người có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc kém hấp thu.

Sản phẩm phối hợp

Nhiều sản phẩm “hỗ trợ tuyến tiền liệt” chứa thêm saw palmetto, pygeum, kẽm, selenium hoặc thảo dược khác. Tương tác có thể đến từ các thành phần phối hợp chứ không phải Beta-sitosterol. Cần đánh giá toàn bộ bảng thành phần.

Thắc mắc về hoạt chất Beta-sitosterol

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 3 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *