Bạch cầu mạn dòng lympho là ung thư của lympho B trưởng thành, trong đó các tế bào cùng một dòng tích tụ trong máu, tủy xương, hạch và lách. Bệnh thường tiến triển chậm, gặp chủ yếu ở người lớn tuổi và nhiều trường hợp được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm cho thấy tăng lympho. Khi có triệu chứng, người bệnh có thể mệt, nổi hạch, nhiễm trùng tái diễn, sụt cân, vã mồ hôi đêm, thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu. Không phải ai được chẩn đoán cũng cần điều trị ngay; người chưa có bệnh hoạt động thường được theo dõi chủ động vì điều trị sớm khi không có chỉ định chưa chứng minh cải thiện sống còn. Chẩn đoán dựa vào số lượng tế bào B đơn dòng trong máu và kiểu miễn dịch đặc trưng. Trước khi chọn điều trị, bác sĩ đánh giá TP53 hoặc del(17p), tình trạng IGHV, bệnh nền, chức năng thận và nguy cơ nhiễm trùng.
Bạch cầu mạn dòng lympho là bệnh gì?
Bạch cầu mạn dòng lympho là tân sinh của lympho B trưởng thành có kiểu hình miễn dịch đặc trưng, tích tụ do sống lâu bất thường hơn là chỉ tăng sinh nhanh. Khi số tế bào B đơn dòng trong máu đạt ngưỡng chẩn đoán và kéo dài, thực thể được gọi là CLL. Nếu quần thể tương tự chủ yếu tạo hạch hoặc khối mô nhưng tế bào trong máu dưới ngưỡng, tên lymphoma lymphocytic tế bào nhỏ có thể được dùng; hai tình trạng nằm trên cùng phổ CLL/SLL. Monoclonal B-cell lymphocytosis là trạng thái tiền bệnh có số tế bào B thấp hơn, không có hạch to hay suy tủy do bệnh. Phân biệt ba tình trạng cần số lượng tế bào, miễn dịch dòng chảy, khám và đôi khi sinh thiết mô.
| Tên bệnh | Bạch cầu mạn dòng lympho |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic lymphocytic leukemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | CLL; bạch cầu lymphocytic mạn; bạch cầu lympho mạn tế bào B; CLL/SLL khi nói về phổ với lymphoma lymphocytic tế bào nhỏ |
| Mã ICD-10 | C91.1 — nhóm mã ICD-10 cho bạch cầu mạn dòng lympho; mã chi tiết có thể phụ thuộc loại tế bào B và trạng thái lui bệnh hoặc tái phát trong ICD-10-CM. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tân sinh lympho B trưởng thành; ung thư huyết học mạn tính; chuyên khoa Huyết học và Ung bướu. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Máu, tủy xương và hệ bạch huyết là vị trí chính; hạch, lách và gan thường bị ảnh hưởng, đồng thời miễn dịch dịch thể có thể suy giảm. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính mạn, không lây, thường tiến triển chậm nhưng diễn biến rất khác nhau. Phần lớn là CLL tế bào B và phát sinh từ biến đổi mắc phải. |
| Mức độ phổ biến | Là một trong những leukemia thường gặp ở người lớn tại các nước phương Tây nhưng ít gặp hơn ở quần thể châu Á; bệnh hiếm ở người trẻ và đặc biệt hiếm ở trẻ em. Dữ liệu Việt Nam còn chưa đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. Bạch cầu mạn dòng lympho không lây qua tiếp xúc, hô hấp, ăn uống, quan hệ tình dục, chăm sóc hoặc dùng chung đồ dùng. |
Tổng quan chuyên môn về Bạch cầu mạn dòng lympho
Tế bào CLL thường là lympho B trưởng thành biểu hiện CD5 và CD23, nhận tín hiệu sống còn từ thụ thể tế bào B, BCL2 và vi môi trường hạch hoặc tủy. Các bất thường di truyền và biểu sinh làm giảm chết tế bào theo chương trình, khiến tế bào tích lũy trong máu và cơ quan lympho. Khi tủy bị thay thế, người bệnh có thể thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu. Rối loạn chức năng lympho và giảm immunoglobulin làm tăng nhiễm trùng; mất điều hòa miễn dịch có thể gây thiếu máu tán huyết hoặc giảm tiểu cầu miễn dịch. Một số dòng tế bào tích lũy thêm biến đổi, đặc biệt liên quan TP53, dẫn đến kháng điều trị hoặc chuyển dạng Richter.
CLL được phân giai đoạn lâm sàng bằng hệ Rai hoặc Binet dựa trên lymphocytosis, hạch, gan lách, thiếu máu và giảm tiểu cầu. Phân tầng sinh học sử dụng del(17p), đột biến TP53, tình trạng đột biến IGHV, bất thường FISH và đôi khi karyotype phức tạp. Các yếu tố này dự báo tốc độ tiến triển và độ nhạy với từng nhóm thuốc, nhưng không tự tạo chỉ định điều trị khi người bệnh chưa có bệnh hoạt động. CLL/SLL cần được phân biệt với monoclonal B-cell lymphocytosis theo số tế bào B trong máu và biểu hiện cơ quan. Chuyển dạng Richter là biến chứng riêng, thường thành lymphoma tế bào B lớn, không phải một giai đoạn CLL thông thường.
CLL chủ yếu gặp ở người trung niên và cao tuổi, hiếm dưới 40 tuổi và gần như không gặp ở trẻ em. Nam được chẩn đoán nhiều hơn nữ trong nhiều quần thể. Bệnh phổ biến hơn ở người có nguồn gốc châu Âu và ít gặp hơn rõ ở các quần thể Đông Á, ngay cả khi di cư, gợi ý vai trò di truyền nền. Nhiều trường hợp được phát hiện tình cờ qua công thức máu nên tỷ lệ chẩn đoán phụ thuộc tiếp cận xét nghiệm. Dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam về tỷ lệ mắc, tuổi chẩn đoán, kiểu gen và kết quả điều trị chưa được công bố đầy đủ; không nên dùng số liệu phương Tây để khẳng định nguy cơ cá nhân.
CLL không có đường lây hoặc đường xâm nhập. Quá trình bắt đầu khi một lympho B trưởng thành hoặc tế bào tiền thân tạo ra dòng đơn clonal, thường qua giai đoạn monoclonal B-cell lymphocytosis. Tế bào bệnh lưu hành trong máu, đi vào hạch và tủy, nơi nhận tín hiệu hỗ trợ sống và tăng sinh. Theo thời gian, gánh nặng tế bào có thể tăng, làm hạch hoặc lách to và cản trở tạo máu. Một số dòng tiến hóa thêm bất thường TP53 hoặc cơ chế kháng khác sau điều trị, tạo bệnh tái phát khó kiểm soát. Không thể xác định một thời điểm phơi nhiễm cụ thể ở hầu hết người bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bạch cầu mạn dòng lympho
Nguyên nhân trực tiếp của CLL chưa được xác định. Bệnh phát sinh khi một dòng lympho B tích lũy các biến đổi di truyền và tín hiệu vi môi trường giúp tồn tại lâu. Đây là quá trình mắc phải, không do nhiễm trùng thông thường và không phải hậu quả của ăn uống hoặc căng thẳng. Tiền sử gia đình có CLL hoặc một số lymphoma làm tăng nguy cơ tương đối, nhưng phần lớn người thân không mắc bệnh. Một số phơi nhiễm nghề nghiệp đã được nghiên cứu nhưng bằng chứng không đồng nhất và không giải thích đa số trường hợp. Người bệnh không nên tự quy nguyên nhân cho một thuốc, thực phẩm hoặc sự kiện đơn lẻ nếu chưa có đánh giá chuyên môn.
Tuổi cao, nam giới và có người thân bậc một mắc CLL hoặc bệnh lympho B là các yếu tố không thay đổi được. Monoclonal B-cell lymphocytosis làm tăng khả năng phát triển CLL nhưng phần lớn người có MBL không tiến triển nhanh. Một số khác biệt theo nguồn gốc dân số cho thấy yếu tố di truyền nền. Bằng chứng về thuốc trừ sâu, dung môi và phơi nhiễm nghề nghiệp chưa đủ nhất quán để dùng cho dự đoán cá nhân. Hút thuốc, ăn đường, thiếu ngủ hay lây từ người bệnh không được xem là nguyên nhân. Không có xét nghiệm sàng lọc thường quy cho người khỏe mạnh chỉ vì lo lắng.
Người lớn tuổi, nam và người có tiền sử gia đình CLL có nguy cơ mắc cao hơn. Sau chẩn đoán, nhóm dễ tiến triển gồm người có del(17p) hoặc đột biến TP53, IGHV không đột biến, thời gian nhân đôi lympho ngắn, hạch hoặc lách tăng nhanh và suy tủy. Người có giảm immunoglobulin, dùng steroid, bệnh phổi mạn, đái tháo đường hoặc tuổi cao dễ nhiễm trùng nặng. Suy thận làm tăng nguy cơ hội chứng ly giải khối u khi dùng một số thuốc. Phân tầng nguy cơ hỗ trợ theo dõi và chọn điều trị nhưng không thay thế tiêu chí bệnh hoạt động.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bạch cầu mạn dòng lympho
CLL thường không gây triệu chứng trong nhiều năm. Lymphocytosis có thể được phát hiện tình cờ trong xét nghiệm định kỳ. Khi bệnh tiến triển, hạch to không đau, lách to, mệt, giảm khả năng vận động, sụt cân, sốt không do nhiễm trùng hoặc đổ mồ hôi đêm có thể xuất hiện. Suy giảm miễn dịch gây viêm đường hô hấp hoặc zona tái diễn; thâm nhiễm tủy hoặc tự miễn gây thiếu máu, bầm tím và chảy máu. Người cao tuổi có thể chỉ biểu hiện suy nhược hoặc giảm chức năng. Tốc độ tăng lympho không hoàn toàn song song với triệu chứng, nên cần đánh giá toàn diện.
- Hạch cổ, nách hoặc bẹn to, thường không đau và có thể tăng chậm.
- Mệt kéo dài, giảm sức chịu đựng hoặc khó thở khi gắng sức do thiếu máu hay bệnh toàn thân.
- Nhiễm trùng đường hô hấp, da hoặc zona tái diễn do suy giảm miễn dịch.
- Đầy bụng, nhanh no hoặc khó chịu vùng hạ sườn trái do lách to.
- Sụt cân không chủ ý, sốt kéo dài không do nhiễm trùng hoặc vã mồ hôi đêm nhiều.
- Bầm tím, chấm xuất huyết hoặc chảy máu khi tiểu cầu giảm.
- Da nhợt, vàng nhẹ hoặc nước tiểu sẫm nếu có thiếu máu tán huyết tự miễn.
- Hạch tăng kích thước nhanh, đau, cứng hoặc kèm sốt cao có thể gợi ý chuyển dạng Richter.
- Tổn thương da do tế bào CLL xâm nhập, biểu hiện bằng sẩn hoặc mảng bất thường.
- Rối loạn thần kinh trung ương do CLL rất hiếm và cần loại trừ nguyên nhân khác.
- Suy thận do thâm nhiễm, tắc nghẽn hoặc hội chứng ly giải khối u.
- Cương đau kéo dài hoặc rối loạn vi tuần hoàn là biểu hiện cực hiếm.
Nên đặt lịch khám: khi xét nghiệm lặp lại cho thấy tăng lympho, hạch to kéo dài, nhiễm trùng tái diễn hoặc mệt không giải thích được. Cần khám trong ngày: khi sốt, khó thở, chảy máu mới, vàng da, nước tiểu sẫm, hạch đau hoặc lớn nhanh. Cần tái khám sớm: khi sụt cân, vã mồ hôi đêm, lách to tăng, lympho tăng nhanh, thiếu máu hoặc tiểu cầu giảm. Người đang theo dõi chủ động không nên đợi đến khi triệu chứng rất nặng mới quay lại.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu khi khó thở nặng, đau ngực, lơ mơ, ngất, chảy máu không cầm, sốt cao kèm rét run hoặc huyết áp tụt, vàng da tăng nhanh kèm mệt lả, đau bụng dữ dội, hoặc tiểu rất ít sau khi bắt đầu điều trị. Đây có thể là nhiễm trùng huyết, xuất huyết, tán huyết nặng, hội chứng ly giải khối u hoặc biến chứng khác. Không tự lái xe trong tình trạng nặng và không trì hoãn để dùng thuốc cũ, kháng sinh còn thừa hay sản phẩm bổ sung.
Chẩn đoán Bạch cầu mạn dòng lympho
CLL thường được chẩn đoán từ máu ngoại vi. Công thức máu cho thấy lymphocytosis, còn miễn dịch dòng chảy chứng minh một quần thể tế bào B đơn dòng với kiểu hình phù hợp. Bác sĩ xác định thời gian tồn tại, số lượng tế bào B và có hay không hạch, lách, thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu để phân biệt CLL, MBL và SLL. Phết máu hỗ trợ hình thái; tủy không bắt buộc cho mọi ca chẩn đoán nhưng có giá trị khi giải thích cytopenia. Trước điều trị cần FISH, TP53, IGHV và hóa sinh. CT hoặc PET chỉ dùng trong tình huống chọn lọc, không thay thế xét nghiệm máu.
Bác sĩ hỏi thời điểm phát hiện lympho tăng, nhiễm trùng, sốt, sụt cân, mồ hôi đêm, chảy máu, bệnh tự miễn, thuốc và tiền sử gia đình. Khám toàn bộ vùng hạch, đo kích thước gan lách, đánh giá da niêm, vàng da, xuất huyết, phù và dấu nhiễm trùng. Thể trạng, nhận thức, dinh dưỡng và bệnh tim thận được xem xét vì CLL thường gặp ở người lớn tuổi. Hạch tăng nhanh hoặc đau được chú ý để loại trừ chuyển dạng. Người bệnh không nên tự sờ nắn hạch nhiều lần hoặc dùng kích thước hạch tại nhà làm tiêu chí duy nhất để yêu cầu điều trị.
Công thức máu: đo lympho, hemoglobin và tiểu cầu để chẩn đoán, phân giai đoạn và theo dõi. Phết máu: đánh giá hình thái lympho và tế bào bóng. Miễn dịch dòng chảy: xác nhận tế bào B đơn dòng với kiểu hình CLL. FISH và TP53: phát hiện del(17p) hoặc đột biến ảnh hưởng lựa chọn điều trị; nên đánh giá trước mỗi tuyến điều trị. IGHV: cung cấp thông tin tiên lượng và hỗ trợ chọn chiến lược. Hóa sinh, immunoglobulin, Coombs và sàng lọc virus: đánh giá biến chứng, nhiễm trùng và an toàn thuốc. Sinh thiết tủy hoặc hạch chỉ dùng khi có câu hỏi cụ thể.
Siêu âm có thể đánh giá lách, gan hoặc hạch sâu khi khám chưa rõ. CT ngực, bụng và chậu hỗ trợ đo gánh nặng hạch trước một số điều trị, điều tra đau hoặc biến chứng, nhưng không bắt buộc cho mọi người mới chẩn đoán và không phải điều kiện để theo dõi chủ động. PET/CT không dùng thường quy cho CLL vì tế bào bệnh thường bắt đường thấp; phương tiện này hữu ích hơn khi nghi chuyển dạng Richter và giúp chọn vị trí sinh thiết. Hình ảnh phải được diễn giải cùng triệu chứng, xét nghiệm máu và bệnh nền, tránh chụp lặp lại không cần thiết.
Theo tiêu chuẩn iwCLL, CLL được chẩn đoán khi có ít nhất 5 × 10^9 tế bào B đơn dòng mỗi lít máu ngoại vi kéo dài tối thiểu ba tháng, với kiểu hình miễn dịch phù hợp. Dưới ngưỡng này, nếu không có hạch to, lách to, cytopenia hoặc triệu chứng do bệnh, tình trạng thường được gọi là monoclonal B-cell lymphocytosis. Khi tổn thương hạch hoặc mô nổi trội và tế bào B trong máu dưới ngưỡng, có thể là SLL và cần xác nhận mô học. Cytopenia do thâm nhiễm tủy có thể hỗ trợ chẩn đoán dù số tế bào máu thấp hơn. Tiêu chuẩn phải do bác sĩ diễn giải.
Điều trị Bạch cầu mạn dòng lympho
Nguyên tắc quan trọng là chỉ điều trị khi CLL gây bệnh hoạt động, chẳng hạn suy tủy tiến triển, hạch hoặc lách có triệu chứng, triệu chứng toàn thân, lympho tăng nhanh, cytopenia tự miễn không kiểm soát hoặc ảnh hưởng cơ quan. Người giai đoạn sớm không triệu chứng được theo dõi chủ động vì điều trị sớm chưa cho lợi ích sống còn rõ. Trước điều trị cần đánh giá TP53/del(17p), IGHV, thận, tim, nhiễm trùng và ưu tiên thời gian điều trị cố định hay liên tục. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, cải thiện cytopenia, kéo dài thời gian không tiến triển và duy trì chất lượng sống.
Điều trị hiện đại ưu tiên thuốc nhắm trúng đích. Nhóm ức chế BTK như acalabrutinib, zanubrutinib hoặc ibrutinib thường dùng liên tục; venetoclax ức chế BCL2 có thể phối hợp kháng thể chống CD20 trong liệu trình giới hạn thời gian. Kháng thể như obinutuzumab hoặc rituximab được dùng trong tổ hợp phù hợp. Hóa miễn dịch hiện dành cho nhóm chọn lọc vì hiệu quả và độc tính phụ thuộc sinh học bệnh. Pirtobrutinib hoặc liệu pháp tế bào có thể được xem xét sau nhiều tuyến ở hoàn cảnh chuyên biệt. Lựa chọn cần cân nhắc chảy máu, rung nhĩ, huyết áp, nhiễm trùng, chức năng thận, ly giải khối u và tương tác.
Sinh thiết hạch được thực hiện khi chẩn đoán SLL chưa rõ hoặc nghi chuyển dạng Richter, ưu tiên vị trí có hoạt tính cao trên hình ảnh nếu phù hợp. Ghép tế bào gốc đồng loài hiện hiếm, dành cho người nguy cơ rất cao, kháng nhiều thuốc và đủ thể trạng, vì độc tính đáng kể. Liệu pháp CAR T đã có vai trò trong một số trường hợp tái phát hoặc kháng trị theo khả năng tiếp cận và chỉ định. Truyền hồng cầu, tiểu cầu hoặc immunoglobulin có thể hỗ trợ nhóm chọn lọc. Leukapheresis hầu như không cần trong CLL vì tăng lympho thường không gây ứ đọng như một số leukemia cấp.
Phẫu thuật không phải phương pháp điều trị CLL lan tỏa. Cắt lách hiếm khi được cân nhắc cho lách rất to hoặc cytopenia khó kiểm soát khi các lựa chọn khác không phù hợp. Phẫu thuật lấy hạch chủ yếu nhằm sinh thiết khi nghi SLL hoặc Richter, không nhằm loại bỏ toàn bộ bệnh. Người bệnh cần đánh giá nguy cơ nhiễm trùng, thiếu máu, tiểu cầu, thuốc chống đông và tác dụng của thuốc nhắm trúng đích trước mổ. Không tự ngừng thuốc quanh phẫu thuật vì thời gian tạm ngừng khác nhau tùy thuốc và mức chảy máu.
Chăm sóc hỗ trợ gồm tiêm chủng vaccine bất hoạt theo tuổi và nguy cơ, phát hiện sớm nhiễm trùng, quản lý giảm immunoglobulin và điều trị cytopenia tự miễn. Immunoglobulin truyền tĩnh mạch chỉ phù hợp với một số người nhiễm trùng tái diễn và giảm kháng thể, không dùng thường quy cho mọi ca. Tư vấn da liễu, sàng lọc ung thư theo tuổi và bảo vệ da quan trọng vì nguy cơ ung thư thứ hai tăng. Dinh dưỡng, vận động, sức khỏe răng miệng và hỗ trợ tâm lý giúp duy trì chức năng. Kháng sinh dự phòng hoặc thuốc kháng virus phụ thuộc phác đồ, không nên tự dùng.
Trong giai đoạn theo dõi chủ động, bác sĩ đánh giá triệu chứng, hạch, lách, công thức máu và xu hướng lympho theo khoảng phù hợp với nguy cơ. Khi điều trị, cần theo dõi cytopenia, chức năng thận gan, nhiễm trùng, huyết áp, nhịp tim, chảy máu và hội chứng ly giải khối u tùy thuốc. TP53 có thể thay đổi theo thời gian nên thường được kiểm tra trước tuyến mới. CT hoặc tủy không cần lặp thường quy nếu không có mục tiêu lâm sàng. Liên hệ bác sĩ khi hạch lớn nhanh, sốt, sụt cân, chảy máu, khó thở hoặc tác dụng phụ làm bỏ thuốc.
Thời gian điều trị phụ thuộc chiến lược. Thuốc ức chế BTK thường được dùng liên tục đến khi bệnh tiến triển hoặc không dung nạp. Một số phác đồ venetoclax phối hợp kháng thể được thiết kế trong thời gian cố định, nhưng cần giai đoạn tăng liều và theo dõi ly giải khối u. Người theo dõi chủ động có thể chưa cần thuốc trong nhiều năm, song vẫn phải tái khám. Sau khi kết thúc liệu trình cố định, bệnh có thể được kiểm soát một thời gian rồi tái phát. Không có một mốc chung cho tất cả và không nên tự ngừng khi hạch nhỏ lại.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp gồm nhiễm trùng tái diễn do giảm miễn dịch, thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu do thâm nhiễm tủy, thiếu máu tán huyết tự miễn và giảm tiểu cầu miễn dịch. Chuyển dạng Richter gây hạch lớn nhanh, sốt, sụt cân và tăng LDH, cần sinh thiết xác nhận. Người bệnh có nguy cơ ung thư thứ hai, đặc biệt ung thư da, và có thể gặp huyết khối hoặc suy thận theo bối cảnh. Điều trị có thể gây rung nhĩ, tăng huyết áp, chảy máu, giảm tế bào máu, viêm phổi, tái hoạt virus hoặc hội chứng ly giải khối u. Nguy cơ khác nhau theo thuốc.
CLL có diễn biến rất đa dạng: một số người không cần điều trị trong nhiều năm, trong khi nhóm khác tiến triển sớm. Tiên lượng chịu ảnh hưởng bởi giai đoạn Rai/Binet, TP53 hoặc del(17p), IGHV, thời gian nhân đôi lympho, cytopenia, tuổi, bệnh nền và đáp ứng với thuốc. Liệu pháp nhắm trúng đích đã cải thiện kiểm soát bệnh ở cả nhóm nguy cơ cao, nhưng CLL thường được xem là bệnh mạn có khả năng tái phát hơn là bệnh được chữa khỏi bằng thuốc thông thường. Ghép có tiềm năng chữa khỏi nhưng hiếm khi dùng. Thống kê không dự đoán chính xác diễn biến của từng cá nhân.
CLL có thể tiến triển trở lại sau liệu trình cố định hoặc kháng dần thuốc dùng liên tục. Khi tái phát, bác sĩ xem thời gian đáp ứng trước, thuốc đã dùng, đột biến TP53, bệnh nền, độc tính và cơ chế kháng để chọn một nhóm thuốc khác. Không phải mọi tăng lympho nhẹ đều cần điều trị lại; chỉ định vẫn dựa vào bệnh hoạt động và triệu chứng. Hạch lớn nhanh, LDH tăng, sốt hoặc sụt cân nhiều cần loại trừ Richter thay vì giả định tái phát thông thường. Tuân thủ và theo dõi giúp tránh mất kiểm soát do ngừng thuốc nhưng không loại bỏ hoàn toàn tái phát.
Không có biện pháp đã chứng minh ngăn CLL khởi phát. Người có tiền sử gia đình không cần xét nghiệm sàng lọc định kỳ ngoài chăm sóc sức khỏe thông thường nếu không có bất thường. Sau chẩn đoán, phòng biến chứng tập trung vào vaccine bất hoạt, vệ sinh tay, điều trị sớm nhiễm trùng, bảo vệ da, sàng lọc ung thư theo tuổi và kiểm soát bệnh nền. Vaccine sống có thể không phù hợp ở người suy giảm miễn dịch. Khi dùng thuốc nhắm trúng đích, cần tránh tương tác và theo dõi tim mạch hoặc ly giải khối u. Không có thực phẩm bổ sung nào phòng tiến triển hoặc Richter một cách chắc chắn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bạch cầu mạn dòng lympho
Chế độ ăn nên hỗ trợ sức khỏe tổng thể thay vì cố giảm lympho. Ưu tiên đủ protein, rau quả rửa sạch, ngũ cốc, chất béo lành mạnh và nước; điều chỉnh theo đái tháo đường, tim, thận hoặc sụt cân. Khi giảm bạch cầu hoặc dùng thuốc gây suy miễn dịch, cần chú ý thực phẩm nấu chín và bảo quản an toàn. Bưởi, cam Seville và thảo dược có thể tương tác với một số thuốc qua enzyme chuyển hóa, nên hỏi dược sĩ. Trong giai đoạn tăng liều venetoclax, lượng nước và theo dõi xét nghiệm phải theo chỉ định, không tự uống quá mức nếu có suy tim hoặc suy thận.
Người chưa điều trị hoặc bệnh ổn định thường có thể tập aerobic và sức mạnh mức vừa, giúp giảm mệt và duy trì chức năng. Nên tăng dần, nghỉ khi sốt, nhiễm trùng, thiếu máu nặng, chóng mặt hoặc chảy máu. Tránh va chạm khi tiểu cầu thấp và tránh hồ bơi hoặc nơi đông người nếu đang suy giảm miễn dịch đáng kể. Ngủ đủ, ngừng hút thuốc và kiểm soát tim mạch đặc biệt quan trọng khi dùng BTK inhibitor. Không cần hạn chế công việc chỉ vì có CLL nếu thể lực cho phép, nhưng nên điều chỉnh khi điều trị hoặc nhiễm trùng.
Có thể ghi nhiệt độ, nhiễm trùng, kích thước tương đối của hạch dễ sờ, mức mệt, cân nặng, mồ hôi đêm, bầm chảy máu và thuốc đã dùng. Theo dõi huyết áp và nhịp tim hữu ích với một số BTK inhibitor; ghi lượng nước và nước tiểu quan trọng trong giai đoạn nguy cơ ly giải khối u. Không cần kiểm tra hạch nhiều lần mỗi ngày hoặc tự mua xét nghiệm lympho quá thường xuyên. Tăng lympho phải được diễn giải cùng hemoglobin, tiểu cầu và triệu chứng. Sốt, khó thở, vàng da, hạch lớn nhanh hoặc tiểu ít cần liên hệ sớm.
- Không yêu cầu điều trị chỉ vì số lympho cao nếu chưa có tiêu chí bệnh hoạt động.
- Không tự ngừng thuốc nhắm trúng đích khi hạch nhỏ hoặc công thức máu cải thiện.
- Không dùng aspirin, thuốc chống viêm, chống đông hoặc thảo dược mà không đánh giá nguy cơ chảy máu.
- Không tiêm vaccine sống khi chưa được bác sĩ xác nhận an toàn.
- Không bỏ qua nhiễm trùng tái diễn hoặc hạch tăng nhanh vì cho rằng CLL luôn tiến triển chậm.
- Không dùng thực phẩm chức năng thay cho theo dõi và điều trị chuyên khoa.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
CLL cổ điển gần như không gặp ở trẻ em. Khi trẻ có lymphocytosis hoặc kiểu miễn dịch bất thường, bác sĩ cần ưu tiên loại trừ nhiễm trùng, bệnh miễn dịch, leukemia lymphoblastic và các lymphoma khác thay vì mặc định CLL. Các tiêu chuẩn, tiên lượng và thuốc của người lớn không được áp dụng trực tiếp. Nếu một trường hợp cực hiếm được xác nhận, việc điều trị cần hội chẩn trung tâm huyết học nhi và tham khảo chuyên gia bệnh lympho, đồng thời xem xét đánh giá di truyền. Gia đình không nên tìm phác đồ người lớn để tự suy diễn.
Phần lớn người mắc CLL là người cao tuổi, nên đánh giá thể trạng, nhận thức, dinh dưỡng, té ngã, tim mạch, thận và đa thuốc quan trọng hơn chỉ nhìn tuổi. BTK inhibitor có thể làm tăng nguy cơ rung nhĩ, tăng huyết áp hoặc chảy máu; venetoclax cần đánh giá thận và nguy cơ ly giải khối u. Mục tiêu có thể ưu tiên kiểm soát triệu chứng với độc tính thấp và lịch dùng khả thi. Người chăm sóc hỗ trợ nhớ thuốc và nhận biết nhiễm trùng. Không nên trì hoãn điều trị có chỉ định chỉ vì tuổi, cũng không nên dùng phác đồ mạnh mà thiếu đánh giá lão khoa.
CLL trong thai kỳ cực hiếm vì bệnh chủ yếu gặp ở tuổi cao. Nếu phát hiện, người chưa có bệnh hoạt động có thể được theo dõi chặt, nhưng cytopenia, hạch có triệu chứng hoặc tiến triển cần hội chẩn Huyết học và Sản khoa nguy cơ cao. Dữ liệu an toàn của nhiều thuốc nhắm trúng đích trong thai kỳ còn hạn chế và một số thuốc có nguy cơ gây hại thai. Quyết định phụ thuộc tuổi thai, mức độ bệnh và nguy cơ cho mẹ; không tự dùng, ngừng hoặc trì hoãn thuốc. Cần kế hoạch phòng huyết khối, nhiễm trùng và sinh nở cá thể hóa.
Dữ liệu về bài tiết của nhiều thuốc CLL vào sữa còn hạn chế, nhưng nguy cơ ức chế tủy hoặc ảnh hưởng phát triển khiến cho bú thường không được khuyến cáo trong khi dùng thuốc chống ung thư. Khoảng ngừng cho bú phụ thuộc hoạt chất, thời gian bán thải và hướng dẫn sản phẩm. Người chưa cần điều trị có thể cho bú nếu tình trạng mẹ ổn định và bác sĩ không xác định chống chỉ định khác. Khi cần bắt đầu thuốc, Huyết học, Sản khoa và Nhi khoa nên thống nhất kế hoạch. Không tự bỏ điều trị để kéo dài cho bú.
CLL tự nó gây rối loạn miễn dịch, đặc biệt giảm immunoglobulin và chức năng lympho, nên nhiễm trùng có thể xảy ra ngay cả trước điều trị. Thuốc chống CLL, corticosteroid và ghép làm nguy cơ tăng thêm. Người bệnh cần báo sớm sốt, ho, khó thở, zona, tiêu chảy hoặc tiểu buốt; triệu chứng có thể không rầm rộ. Vaccine bất hoạt thường được ưu tiên trước khi điều trị nếu có thể, còn vaccine sống thường tránh. Immunoglobulin hoặc dự phòng kháng nhiễm trùng chỉ dành cho chỉ định cụ thể, không dùng tự động cho mọi người.
Rung nhĩ, bệnh mạch vành, tăng huyết áp hoặc đang dùng chống đông ảnh hưởng lựa chọn BTK inhibitor. Suy thận làm tăng nguy cơ ly giải khối u khi dùng venetoclax và có thể yêu cầu theo dõi nội trú. Bệnh phổi, đái tháo đường, viêm gan B, HIV, bệnh tự miễn và tiền sử nhiễm trùng cần xử trí trước hoặc trong điều trị. Đa thuốc làm tăng tương tác qua CYP3A và nguy cơ chảy máu. Bác sĩ có thể chọn liệu trình cố định hoặc liên tục khác nhau, điều chỉnh hỗ trợ và phối hợp chuyên khoa thay vì áp dụng một phác đồ chung.
CLL có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, thiếu máu và chảy máu quanh phẫu thuật, còn một số thuốc nhắm trúng đích ảnh hưởng chức năng tiểu cầu. Trước mổ, bác sĩ cần rà soát công thức máu, immunoglobulin, thuốc chống đông và thời điểm dùng thuốc CLL. Khoảng tạm ngừng BTK inhibitor phụ thuộc mức chảy máu của thủ thuật và phải do đội điều trị quyết định. Sau mổ cần theo dõi sốt, vết thương, tụ máu và phục hồi ăn uống. Không tự dùng lại thuốc ngay hoặc trì hoãn quá lâu nếu chưa có hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp về Bạch cầu mạn dòng lympho
Không phải lúc nào cũng cần. Người giai đoạn sớm, không triệu chứng và chưa có dấu hiệu bệnh hoạt động thường được theo dõi chủ động bằng khám và xét nghiệm. Các nghiên cứu trước đây không cho thấy lợi ích sống còn của điều trị sớm chỉ vì có chẩn đoán hoặc lympho cao. Điều trị bắt đầu khi xuất hiện suy tủy tiến triển, hạch hoặc lách có triệu chứng, triệu chứng toàn thân, lympho tăng nhanh, cytopenia tự miễn khó kiểm soát hoặc ảnh hưởng cơ quan. Theo dõi chủ động không phải bỏ mặc; người bệnh phải đi khám đúng lịch và báo triệu chứng mới.
CLL thường được xem là bệnh mạn có thể kiểm soát lâu dài hơn là chữa khỏi bằng thuốc thông thường. Thuốc nhắm BTK, BCL2 và kháng thể có thể làm bệnh giảm sâu, cải thiện triệu chứng và kéo dài thời gian không tiến triển. Bệnh vẫn có thể trở lại sau liệu trình cố định hoặc kháng thuốc dùng liên tục. Ghép tế bào gốc có tiềm năng chữa khỏi về mặt sinh học nhưng hiếm khi dùng vì nguy cơ cao và chỉ phù hợp nhóm chọn lọc. Mục tiêu điều trị phải cá thể hóa theo tuổi, TP53, IGHV, bệnh nền và mong muốn của người bệnh.
CLL không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp, tình dục hay chăm sóc. Bệnh phát sinh từ biến đổi mắc phải trong lympho B của người bệnh. Tiền sử gia đình có CLL hoặc lymphoma B làm tăng nguy cơ tương đối, nhưng không có nghĩa con cái chắc chắn mắc và không theo một kiểu di truyền đơn giản trong đa số gia đình. Người thân khỏe mạnh không cần xét nghiệm sàng lọc CLL thường quy. Nếu nhiều thành viên mắc bệnh huyết học hoặc có tuổi khởi phát bất thường, gia đình có thể trao đổi với bác sĩ về tư vấn di truyền.
Một số thuốc ức chế đường truyền tín hiệu của thụ thể tế bào B có thể đẩy tế bào CLL từ hạch ra máu trong giai đoạn đầu, làm hạch nhỏ nhưng lympho tạm thời tăng. Hiện tượng này đã được nhận biết và không tự động đồng nghĩa bệnh nặng hơn hoặc thuốc thất bại. Bác sĩ đánh giá toàn bộ xu hướng, triệu chứng, hemoglobin, tiểu cầu và thời gian dùng thuốc. Người bệnh không nên dừng thuốc chỉ vì một kết quả lympho tăng. Nếu kèm khó thở, hạch lớn nhanh, sốt hoặc cytopenia nặng, cần khám sớm để loại trừ nguyên nhân khác.
Không có thực phẩm chữa hoặc làm giảm tế bào CLL. Nên ăn đa dạng, đủ protein, rau quả sạch, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh; điều chỉnh theo tim, thận, đái tháo đường và cân nặng. Khi suy giảm miễn dịch, ưu tiên thực phẩm nấu chín và tránh nguồn dễ nhiễm khuẩn. Một số thuốc tương tác với bưởi, cam Seville, thuốc bổ và thảo dược qua enzyme chuyển hóa, nên cung cấp danh sách đầy đủ cho dược sĩ. Không cần kiêng đường tuyệt đối, nhịn ăn hoặc dùng chế độ cực đoan nếu không có chỉ định.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

