Bạch cầu tế bào tóc là một ung thư máu hiếm gặp, hình thành từ tế bào lympho B trưởng thành và thường tiến triển chậm. Tế bào bất thường tích tụ chủ yếu trong tủy xương, máu và lách, làm giảm sản xuất hồng cầu, bạch cầu trung tính hoặc tiểu cầu. Người bệnh có thể mệt, dễ nhiễm trùng, bầm tím, chảy máu, sụt cân hoặc đầy tức vùng hạ sườn trái do lách to; một số trường hợp được phát hiện tình cờ qua công thức máu.
Chẩn đoán cần phối hợp phết máu, đo dòng chảy tế bào, sinh thiết tủy xương và xét nghiệm đột biến BRAF khi phù hợp. Không phải ai cũng cần điều trị ngay, nhưng giảm tế bào máu có triệu chứng, nhiễm trùng hoặc lách to tiến triển cần được bác sĩ huyết học đánh giá sớm. Điều trị đúng chỉ định thường kiểm soát bệnh lâu dài, song vẫn cần theo dõi tái phát.
Bạch cầu tế bào tóc là bệnh gì?
Bạch cầu tế bào tóc là một tân sinh lympho B trưởng thành, trong đó tế bào ác tính có những tua bào tương nhỏ trông như “sợi tóc” dưới kính hiển vi. Dù tên gọi có chữ bạch cầu, bệnh thường biểu hiện bằng giảm bạch cầu và giảm các dòng tế bào máu khác hơn là tăng bạch cầu rõ.
Thể cổ điển có đặc điểm sinh học và đáp ứng điều trị khác với nhóm từng được gọi là HCL biến thể. WHO phiên bản thứ năm đã tái cấu trúc nhóm bệnh giống HCL, vì vậy chẩn đoán cần dựa trên mô bệnh học, kiểu hình miễn dịch và phân tử thay vì chỉ nhìn hình dạng tế bào.
| Tên bệnh | Bạch cầu tế bào tóc |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hairy cell leukemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh bạch cầu tế bào tóc; HCL; leukemia tế bào tóc. |
| Mã ICD-10 | C91.4 – Bạch cầu tế bào tóc (Hairy-cell leukaemia). |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh ác tính huyết học; tân sinh tế bào B trưởng thành; chuyên khoa Huyết học – Ung thư. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tủy xương, máu ngoại vi và lách là vị trí chính; gan và hạch có thể bị ảnh hưởng nhưng hạch to thường không nổi bật lúc mới chẩn đoán. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính mạn tính, tiến triển chậm, không lây; phần lớn là bất thường mắc phải của tế bào B và không truyền trực tiếp theo kiểu di truyền đơn gen. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp, chiếm tỷ lệ nhỏ trong các bệnh bạch cầu ở người trưởng thành; dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Bạch cầu tế bào tóc
Ở phần lớn HCL cổ điển, đột biến BRAF V600E làm tín hiệu MAPK hoạt động kéo dài, giúp tế bào B bất thường sống sót. Các tế bào này bám vào vi môi trường tủy xương và lách, gây xơ hóa tủy, lách to và thay thế mô tạo máu bình thường. Hậu quả là giảm hồng cầu, bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân và tiểu cầu, đồng thời tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Thực hành hiện nay phân biệt HCL cổ điển với các tân sinh tế bào B lách giống HCL. Nhóm trước đây gọi HCL biến thể có thể được xếp trong thực thể lymphoma/bạch cầu tế bào B lách có hạch nhân nổi bật theo WHO-HAEM5. Sự phân biệt quan trọng vì sinh học, tiên lượng và lựa chọn điều trị không giống nhau.
Bệnh chủ yếu gặp ở người trung niên hoặc lớn tuổi và nam giới mắc nhiều hơn nữ giới. HCL rất hiếm ở trẻ em. Số liệu công bố riêng cho Việt Nam chưa đầy đủ, vì vậy không nên suy diễn tần suất trong nước từ số liệu của quốc gia khác.
Không có đường phơi nhiễm hoặc xâm nhập từ bên ngoài đã được xác lập. Bệnh hình thành khi một dòng tế bào B tích lũy bất thường phân tử, phát triển trong tủy xương và lách, rồi xuất hiện trong máu ngoại vi.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bạch cầu tế bào tóc
Nguyên nhân khởi phát chính xác chưa được xác định. Bệnh liên quan đến các biến đổi mắc phải trong tế bào B, nổi bật là BRAF V600E ở thể cổ điển, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy một hành vi, thực phẩm hay tác nhân lây nhiễm đơn lẻ trực tiếp gây bệnh.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi trưởng thành và giới nam. Những liên hệ nghề nghiệp hoặc hóa chất từng được khảo sát chưa đủ nhất quán để dùng dự đoán nguy cơ cá nhân. Hiện chưa xác định được yếu tố lối sống có thể thay đổi nào giúp phòng chắc chắn HCL.
Người nam trung niên hoặc cao tuổi là nhóm được chẩn đoán thường xuyên hơn. Sau khi mắc bệnh, người có giảm bạch cầu sâu, nhiễm trùng đang hoạt động, suy thận, bệnh tim phổi hoặc thể trạng yếu dễ gặp biến chứng hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bạch cầu tế bào tóc
HCL có thể diễn tiến âm thầm nhiều tháng hoặc nhiều năm. Một số người không có triệu chứng và chỉ phát hiện công thức máu bất thường; người khác biểu hiện từ từ bằng mệt, nhiễm trùng tái diễn, bầm tím hoặc cảm giác đầy bụng. Triệu chứng phụ thuộc mức giảm tế bào máu và kích thước lách.
- Mệt và giảm sức gắng sức: thường liên quan thiếu máu.
- Nhiễm trùng kéo dài hoặc tái diễn: có thể xảy ra khi giảm bạch cầu trung tính.
- Bầm tím, chấm xuất huyết hoặc chảy máu lâu cầm: gợi ý giảm tiểu cầu.
- Đầy tức hạ sườn trái, nhanh no: thường do lách to.
- Sụt cân, sốt nhẹ hoặc vã mồ hôi: có thể gặp nhưng không đặc hiệu.
- Hạch to rõ, thường gợi ý bệnh tiến triển nhiều lần hoặc cần xem lại chẩn đoán.
- Đau xương, tổn thương da hoặc biểu hiện tự miễn hiếm gặp và phải loại trừ nguyên nhân khác.
- Tăng bạch cầu đáng kể không điển hình cho HCL cổ điển, có thể hướng tới thực thể giống HCL.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài, nhanh no, sụt cân không rõ nguyên nhân, bầm tím hoặc công thức máu giảm tế bào. Cần khám trong ngày: khi sốt, rét run, ho khó thở, tiểu buốt hoặc có dấu nhiễm trùng. Cần tái khám sớm: khi lách to nhanh, triệu chứng tăng hoặc kết quả máu xấu đi.
- Sốt kèm rét run, lơ mơ, tụt huyết áp hoặc khó thở ở người giảm bạch cầu.
- Chảy máu không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc xuất huyết thần kinh nghi ngờ.
- Đau bụng trái dữ dội đột ngột, choáng hoặc ngất, đặc biệt khi biết lách rất to.
Chẩn đoán Bạch cầu tế bào tóc
Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám lách, công thức máu, phết máu ngoại vi và đo dòng chảy tế bào. Sinh thiết tủy xương giúp đánh giá mức xâm nhập và loại trừ bệnh giống HCL; chọc hút có thể khó do tủy xơ. Xét nghiệm BRAF và các dấu ấn miễn dịch hỗ trợ xác định thể cổ điển.
Bác sĩ hỏi về thời gian mệt, sốt, nhiễm trùng, chảy máu, sụt cân, thuốc đang dùng và điều trị ung thư trước đó. Khám tập trung vào da niêm mạc, dấu thiếu máu, nhiễm trùng, gan lách và hạch. Kích thước lách trên khám chỉ là ước lượng.
Công thức máu và phết máu: phát hiện giảm nhiều dòng, giảm bạch cầu đơn nhân và tế bào có tua. Đo dòng chảy: xác định dòng B và tổ hợp dấu ấn thường gồm CD11c, CD25, CD103, CD123. Sinh thiết tủy: đánh giá xâm nhập và xơ hóa. BRAF V600E: hỗ trợ chẩn đoán và lựa chọn thuốc đích trong ca phù hợp.
Siêu âm bụng hoặc CT có thể đo lách, gan và hạch khi khám không đủ hoặc cần lập kế hoạch điều trị. Hình ảnh không xác định HCL nếu thiếu bằng chứng huyết học và mô bệnh học. PET-CT không phải xét nghiệm thường quy cho mọi trường hợp.
Chẩn đoán xác định dựa trên sự phù hợp giữa hình thái tế bào, kiểu hình miễn dịch dòng B đặc trưng, mô tủy xương và đặc điểm phân tử. BRAF V600E củng cố HCL cổ điển nhưng kết quả âm tính không tự động loại trừ mọi trường hợp. Cần phân biệt với lymphoma vùng rìa lách và các tân sinh B lách khác.
Điều trị Bạch cầu tế bào tóc
Mục tiêu là phục hồi tế bào máu, kiểm soát lách to và nhiễm trùng, tạo lui bệnh bền trong khi hạn chế suy giảm miễn dịch. Người không triệu chứng với chỉ số máu chấp nhận được có thể theo dõi. Điều trị được cân nhắc khi có giảm tế bào máu có ý nghĩa, nhiễm trùng, triệu chứng toàn thân hoặc lách to gây khó chịu.
Thuốc tương tự purine như cladribine hoặc pentostatin là nền tảng điều trị HCL cổ điển ở nhiều người; rituximab có thể phối hợp hoặc dùng khi tái phát. Thuốc ức chế BRAF như vemurafenib, dabrafenib hoặc encorafenib, thường kết hợp kháng thể kháng CD20, là lựa chọn cho ca chọn lọc có BRAF V600E. Interferon alfa đôi khi được dùng khi lựa chọn khác không phù hợp. Không tự sử dụng vì nguy cơ ức chế miễn dịch và độc tính.
Truyền chế phẩm máu, đặt đường truyền trung tâm hoặc lấy mẫu tủy là các can thiệp hỗ trợ tùy tình trạng. Ghép tế bào gốc rất hiếm khi cần cho HCL cổ điển và chỉ được xem xét tại trung tâm chuyên sâu sau nhiều dòng điều trị.
Cắt lách không còn là lựa chọn đầu tay, nhưng có thể cân nhắc khi lách rất to gây triệu chứng, giảm tế bào do cường lách, chẩn đoán khó hoặc không thể dùng điều trị toàn thân phù hợp. Quyết định phải cân nhắc nguy cơ phẫu thuật, huyết khối và nhiễm trùng sau mất lách.
Điều trị nhiễm trùng sớm, truyền máu khi có chỉ định, dự phòng biến chứng theo mức suy giảm miễn dịch và tiêm chủng phù hợp là các phần quan trọng. Trước thuốc ức chế miễn dịch, bác sĩ có thể sàng lọc viêm gan virus hoặc nhiễm trùng khác. Hỗ trợ dinh dưỡng và sức khỏe tinh thần được cân nhắc.
Theo dõi gồm triệu chứng, kích thước lách, công thức máu và tác dụng phụ. Sau điều trị, tế bào máu có thể hồi phục chậm nên không đánh giá thất bại quá sớm. Sinh thiết tủy hoặc xét nghiệm bệnh tồn dư tối thiểu chỉ dùng khi kết quả có khả năng thay đổi xử trí.
Một đợt điều trị ban đầu có thể ngắn nhưng giai đoạn suy giảm miễn dịch và hồi phục công thức máu kéo dài hơn. Thời gian kiểm soát bệnh thường tính bằng nhiều năm nhưng thay đổi giữa từng người và từng dòng điều trị. Tái khám lâu dài là cần thiết vì tái phát có thể xuất hiện muộn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng do bệnh gồm nhiễm trùng nặng, thiếu máu, xuất huyết và khó chịu do lách to. Điều trị có thể gây giảm tế bào máu kéo dài, tái hoạt virus, phản ứng truyền, độc tính da hoặc cơ quan tùy thuốc. Một số người có nguy cơ ung thư thứ hai và cần theo dõi phù hợp.
HCL cổ điển thường đáp ứng tốt và có thể được kiểm soát trong thời gian dài. Tiên lượng phụ thuộc mức giảm tế bào máu, nhiễm trùng, khả năng đạt lui bệnh, thời gian đến tái phát, đặc điểm phân tử và sức khỏe chung. Bệnh rất điều trị được nhưng không nên cam kết khỏi vĩnh viễn.
Bệnh có thể tái phát sau nhiều năm. Tái phát không đồng nghĩa hết lựa chọn; bác sĩ xem thời gian lui bệnh trước, biểu hiện hiện tại, BRAF, thuốc đã dùng và độc tính tích lũy để chọn tái điều trị hoặc thuốc đích. Công thức máu xấu dần cần được xác nhận và loại trừ nguyên nhân khác.
Chưa có biện pháp đã chứng minh ngăn HCL hình thành. Phòng biến chứng tập trung vào tiêm chủng theo khuyến cáo, vệ sinh tay, xử trí sốt sớm, tránh nguồn lây khi giảm bạch cầu và theo dõi định kỳ. Sau cắt lách cần chương trình vaccine và kế hoạch ứng phó sốt.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bạch cầu tế bào tóc
Không có thực phẩm nào chữa HCL. Nên ăn đủ năng lượng và protein, ưu tiên thực phẩm nấu chín an toàn khi giảm bạch cầu, rửa kỹ rau quả và tránh thực phẩm có nguy cơ nhiễm khuẩn cao. Kiêng khem quá mức có thể làm suy dinh dưỡng; thảo dược cần được rà soát vì có thể tương tác.
Vận động nhẹ đến vừa có thể duy trì sức cơ nếu công thức máu và triệu chứng cho phép. Khi thiếu máu nặng, sốt, chóng mặt hoặc tiểu cầu thấp, cần giảm cường độ và tránh môn va chạm. Người có lách to nên tránh chấn thương vùng bụng.
Có thể ghi nhiệt độ khi thấy ớn lạnh, mức mệt, chảy máu, bầm mới, triệu chứng nhiễm trùng và cảm giác đầy bụng. Không tự sờ hoặc ấn mạnh vùng lách. Máy đo tại nhà không thay thế công thức máu; cần xét nghiệm đúng lịch.
- Không trì hoãn khám khi sốt vì nhiễm trùng có thể diễn biến nhanh trong tình trạng giảm bạch cầu.
- Không tự dùng kháng sinh, corticoid, thuốc nam hoặc thuốc chống viêm.
- Không tự ngừng thuốc dự phòng nhiễm trùng hoặc thay lịch điều trị.
- Không chơi môn va chạm khi lách to hoặc tiểu cầu thấp.
- Không xem một kết quả BRAF là đủ để tự chẩn đoán.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
HCL cổ điển cực kỳ hiếm ở trẻ em. Khi trẻ có tế bào dạng tóc hoặc lách to, cần hội chẩn huyết học nhi và giải phẫu bệnh chuyên sâu để loại trừ bệnh bẩm sinh, nhiễm trùng và tân sinh lách khác. Không ngoại suy trực tiếp phác đồ người lớn cho trẻ.
Người cao tuổi thường có bệnh tim phổi, suy thận, đa thuốc và nguy cơ nhiễm trùng cao hơn. Bác sĩ cân nhắc độ yếu, chức năng cơ quan và hỗ trợ tại nhà trước khi dùng thuốc gây ức chế miễn dịch kéo dài.
HCL trong thai kỳ rất hiếm. Nếu bệnh ổn định, theo dõi có thể được cân nhắc; nếu cần điều trị, thời điểm và loại thuốc phải do nhóm huyết học, sản khoa nguy cơ cao và dược lâm sàng thống nhất. Không tự ngừng thai, trì hoãn khám hoặc dùng thuốc.
Nhiều thuốc điều trị HCL và thuốc dự phòng nhiễm trùng có thể đi vào sữa hoặc gây nguy cơ cho trẻ. Quyết định cho bú, tạm ngừng hay vắt bỏ sữa phụ thuộc hoạt chất và thời điểm dùng; không mặc định ngừng cho bú nếu chưa được đánh giá.
HCL tự thân làm suy yếu miễn dịch, đặc biệt khi giảm bạch cầu đơn nhân và bạch cầu trung tính. Thuốc tương tự purine có thể kéo dài suy giảm tế bào T. Người sốt hoặc có triệu chứng nhiễm trùng cần ngưỡng đi khám thấp hơn; vaccine sống và dự phòng kháng nhiễm phải cá thể hóa.
Suy thận, bệnh gan, bệnh phổi, đái tháo đường, tim mạch và nhiễm trùng mạn có thể thay đổi lựa chọn thuốc, thời điểm điều trị và chăm sóc hỗ trợ. Bác sĩ cần rà soát toàn bộ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thảo dược.
Sau cắt lách, cần theo dõi sốt, đau bụng, vết mổ, huyết khối và hoàn tất vaccine theo kế hoạch. Sốt sau mất lách là tình huống cần đánh giá sớm do nguy cơ nhiễm khuẩn nặng. Người bệnh nên mang thông tin y tế về tình trạng không còn lách.
Câu hỏi thường gặp về Bạch cầu tế bào tóc
Bệnh có thể nguy hiểm nếu làm giảm sâu tế bào máu, gây nhiễm trùng nặng, xuất huyết hoặc lách to có triệu chứng. Tuy vậy, HCL cổ điển thường tiến triển chậm và đáp ứng tốt với điều trị thích hợp. Mức nguy cơ không thể đánh giá chỉ từ tên bệnh; bác sĩ cần xem công thức máu, triệu chứng, nhiễm trùng, kích thước lách và bệnh nền. Sốt kèm rét run, khó thở, chảy máu nhiều hoặc lơ mơ cần được xử trí cấp cứu.
Nhiều người đạt lui bệnh sâu và sống lâu với bệnh được kiểm soát, nhưng HCL thường được mô tả là rất điều trị được hơn là chắc chắn khỏi vĩnh viễn. Tái phát có thể xuất hiện sau nhiều năm và vẫn có các lựa chọn điều trị tiếp theo. Khả năng kiểm soát phụ thuộc thể bệnh, đáp ứng ban đầu, thời gian lui bệnh, BRAF, sức khỏe chung và nhiễm trùng. Theo dõi lâu dài giúp phát hiện thay đổi trước khi có biến chứng rõ.
HCL không lây qua tiếp xúc, ăn uống, đường hô hấp, tình dục hay truyền máu thông thường. Bệnh hình thành từ các biến đổi mắc phải trong tế bào B của người bệnh. Đột biến BRAF trong tế bào ung thư không có nghĩa là người bệnh sẽ truyền bệnh trực tiếp cho con. Tiền sử gia đình hiếm khi đủ để thay đổi theo dõi cho người khỏe mạnh; hiện không có chương trình sàng lọc HCL cho thân nhân không triệu chứng.
Không phải mọi người cần điều trị ngay. Theo dõi chủ động có thể phù hợp khi không có triệu chứng và tế bào máu còn ở mức an toàn. Bác sĩ thường cân nhắc điều trị khi thiếu máu, giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu có ý nghĩa; nhiễm trùng; lách to gây đau hoặc nhanh no; hay triệu chứng toàn thân tiến triển. Ngưỡng quyết định còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức độ yếu và việc có nhiễm trùng đang hoạt động.
Phần lớn người bệnh có thể vận động nhẹ hoặc vừa nếu không sốt, chóng mặt, khó thở và công thức máu cho phép. Đi bộ, bài tập sức mạnh nhẹ và giãn cơ có thể hỗ trợ thể lực. Cần tránh môn va chạm khi lách to hoặc tiểu cầu thấp vì tăng nguy cơ chấn thương và chảy máu. Cường độ nên giảm trong giai đoạn nhiễm trùng, thiếu máu nặng hoặc ngay sau điều trị, rồi tăng dần theo hướng dẫn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

