Lymphoma Hodgkin là ung thư của hệ bạch huyết, thường bắt đầu tại một nhóm hạch và có đặc trưng mô bệnh học là tế bào Hodgkin/Reed–Sternberg trong một nền tế bào viêm. Biểu hiện thường gặp gồm hạch to không đau ở cổ, nách hoặc trung thất; sốt kéo dài không rõ nguyên nhân; vã mồ hôi đêm; sụt cân; ngứa và mệt. Khối hạch trong ngực đôi khi gây ho, khó thở hoặc cảm giác nặng ngực.
Chẩn đoán cần sinh thiết mô hạch đủ chất lượng, không thể thay thế bằng xét nghiệm máu đơn thuần. PET-CT và các xét nghiệm chức năng cơ quan giúp xác định giai đoạn, nguy cơ và kế hoạch điều trị. Nhiều trường hợp có khả năng chữa khỏi, nhưng lựa chọn hóa trị, miễn dịch, thuốc gắn kháng thể hoặc xạ trị phải dựa trên thể mô bệnh học, giai đoạn, khối u lớn, đáp ứng sớm và nguy cơ tác dụng muộn.
Lymphoma Hodgkin là bệnh gì?
Lymphoma Hodgkin là một tân sinh lympho, trong đó số lượng tế bào ác tính thường ít nhưng tạo ra môi trường viêm lớn trong hạch. Ở thể cổ điển, tế bào Hodgkin/Reed–Sternberg thường biểu hiện CD30 và có chương trình tế bào B bị biến đổi. Bệnh có xu hướng lan theo chuỗi hạch liên tiếp hơn nhiều lymphoma không Hodgkin, dù vẫn có thể đến cơ quan ngoài hạch.
WHO phiên bản thứ năm duy trì hai nhóm lớn: lymphoma Hodgkin cổ điển và lymphoma Hodgkin ưu thế lympho dạng nốt. Hai nhóm có sinh học và điều trị khác nhau, vì vậy không nên dùng từ “Hodgkin” như một chẩn đoán hoàn chỉnh khi chưa có mô bệnh học.
| Tên bệnh | Lymphoma Hodgkin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hodgkin lymphoma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | U lympho Hodgkin; bệnh Hodgkin; Hodgkin lymphoma; HL. |
| Mã ICD-10 | C81 – Lymphoma Hodgkin; mã chi tiết C81.0–C81.9 được chọn theo thể mô bệnh học. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư hệ bạch huyết; tân sinh lympho nguồn gốc tế bào B; chuyên khoa Huyết học – Ung thư. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hạch bạch huyết là vị trí thường gặp; bệnh có thể lan đến lách, tủy xương, phổi, gan, xương và các mô ngoài hạch. |
| Tính chất bệnh | Bệnh ác tính, không lây; có thể khu trú hoặc lan rộng. Đây là bất thường mắc phải của tế bào lympho và không phải bệnh di truyền đơn gen thông thường. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn lymphoma không Hodgkin; có thể xuất hiện ở nhiều lứa tuổi với mô hình tuổi khác nhau theo khu vực. |
| Bệnh có lây không? | Không. |
| Đường lây | Không áp dụng. |
Tổng quan chuyên môn về Lymphoma Hodgkin
Một tế bào B trung tâm mầm tích lũy biến đổi di truyền và thoát khỏi cơ chế chết tế bào, tạo thành tế bào Hodgkin/Reed–Sternberg hoặc tế bào LP tùy thể. Tế bào u tiết tín hiệu thu hút lympho, đại thực bào, bạch cầu ái toan và tế bào đệm, hình thành vi môi trường hỗ trợ u và làm suy yếu đáp ứng miễn dịch. Epstein–Barr virus tham gia ở một phần ca nhưng nhiễm EBV không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.
WHO-HAEM5 chia lymphoma Hodgkin thành lymphoma Hodgkin cổ điển và lymphoma Hodgkin ưu thế lympho dạng nốt. Thể cổ điển gồm xơ nốt, hỗn hợp tế bào, giàu lympho và nghèo lympho. Nhóm ưu thế lympho dạng nốt có kiểu hình tế bào B rõ hơn, diễn tiến thường chậm và có thể chuyển dạng sang lymphoma tế bào B lớn.
Bệnh có thể gặp ở trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trưởng thành; mô hình tuổi và liên quan EBV thay đổi theo điều kiện kinh tế xã hội và vùng địa lý. Nam giới mắc nhiều hơn ở một số nhóm. Số liệu Việt Nam nên được lấy từ đăng ký ung thư trong nước khi có phương pháp rõ ràng.
Không có đường lây truyền lymphoma Hodgkin. Ở trường hợp liên quan EBV, virus đã nhiễm tế bào từ trước và chỉ là một phần của quá trình sinh ung thư phức tạp; người bệnh không truyền “ung thư Hodgkin” cho người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Lymphoma Hodgkin
Phần lớn trường hợp không xác định được nguyên nhân đơn lẻ. Bệnh phát sinh từ biến đổi mắc phải của tế bào B phối hợp với vi môi trường miễn dịch. EBV có mặt trong tế bào u của một phần bệnh nhân; suy giảm miễn dịch và yếu tố gia đình có thể làm tăng nguy cơ nhưng không đủ dự đoán ai sẽ mắc bệnh.
Yếu tố nguy cơ được ghi nhận gồm tiền sử nhiễm EBV, suy giảm miễn dịch như HIV hoặc thuốc ức chế miễn dịch, và có thân nhân bậc một mắc Hodgkin trong một số gia đình. Tuổi và giới ảnh hưởng nguy cơ theo quần thể. Hút thuốc, chế độ ăn hay căng thẳng không được dùng như nguyên nhân giải thích cho từng ca.
Thanh thiếu niên và người trẻ là một nhóm thường gặp ở nhiều quốc gia, trong khi thể liên quan EBV có thể tăng ở người lớn tuổi hoặc suy giảm miễn dịch. Sau chẩn đoán, người có khối trung thất lớn, triệu chứng B, bệnh giai đoạn lan rộng hoặc chức năng cơ quan kém cần đánh giá nguy cơ chặt hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Lymphoma Hodgkin
Khởi phát thường bằng hạch to không đau kéo dài. Triệu chứng có thể khu trú hoặc toàn thân; một số người không có triệu chứng B dù bệnh đã lan rộng. Khối trung thất có thể chỉ được phát hiện trên phim ngực hoặc gây ho và khó thở. Trẻ em, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch có thể biểu hiện khác.
- Hạch to không đau: thường ở cổ, trên đòn, nách hoặc trung thất.
- Sốt không rõ nguyên nhân: có thể dao động và kéo dài.
- Vã mồ hôi đêm nhiều: đủ làm ướt quần áo hoặc ga giường.
- Sụt cân ngoài ý muốn: đặc biệt đáng chú ý khi diễn ra trong vài tháng.
- Ngứa và mệt: thường ảnh hưởng giấc ngủ, hoạt động hằng ngày.
- Ho, khó thở hoặc nặng ngực: có thể liên quan khối hạch trung thất.
- Đau tại vùng hạch sau uống rượu là dấu hiệu được mô tả nhưng hiếm và không đặc hiệu.
- Đau xương, vàng da hoặc triệu chứng thần kinh có thể xuất hiện khi bệnh ảnh hưởng cơ quan tương ứng.
- Hội chứng thận hư, thiếu máu tán huyết tự miễn hoặc tăng bạch cầu ái toan rõ là các biểu hiện ít gặp.
Nên đặt lịch khám: khi hạch to kéo dài trên vài tuần, to dần, cứng hoặc kèm sốt, ngứa, vã mồ hôi đêm, sụt cân. Cần khám trong ngày: khi ho khó thở tăng, đau ngực, sốt cao hoặc yếu nhiều. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng xuất hiện giữa các chu kỳ điều trị hoặc khối hạch lớn lại.
- Khó thở nhanh, khò khè, tím tái hoặc không nằm được do khối trung thất.
- Phù mặt cổ, nổi tĩnh mạch ngực, đau đầu hoặc lơ mơ gợi ý chèn ép tĩnh mạch chủ trên.
- Yếu liệt, rối loạn cảm giác, bí tiểu hoặc mất kiểm soát đại tiểu tiện gợi ý chèn ép tủy.
- Sốt kèm rét run, tụt huyết áp hoặc giảm ý thức trong thời gian điều trị.
Chẩn đoán Lymphoma Hodgkin
Quy trình bắt đầu bằng khám hạch và đánh giá triệu chứng B, sau đó lấy mô để chẩn đoán. Sinh thiết trọn hạch thường cung cấp cấu trúc tốt nhất; sinh thiết kim lõi được dùng khi vị trí khó tiếp cận nhưng đôi khi cần lấy lại mô. Sau xác định mô bệnh học, PET-CT, công thức máu, sinh hóa, xét nghiệm virus và chức năng tim phổi giúp phân giai đoạn.
Bác sĩ hỏi thời gian hạch to, sốt, mồ hôi đêm, sụt cân, ngứa, khó thở, tiền sử EBV/HIV, bệnh tự miễn, thuốc ức chế miễn dịch và ung thư gia đình. Khám ghi nhận vùng hạch, kích thước gan lách, dấu chèn ép trung thất, tình trạng dinh dưỡng và mức hoạt động.
Mô bệnh học và hóa mô miễn dịch: xác nhận thể Hodgkin và loại trừ lymphoma khác. Công thức máu, ESR, LDH và sinh hóa: đánh giá thiếu máu, viêm, gánh bệnh và chức năng cơ quan nhưng không chẩn đoán độc lập. HIV, viêm gan B/C: ảnh hưởng an toàn điều trị. Chức năng tim và phổi: được đo trước thuốc có nguy cơ độc tim hoặc phổi.
PET-CT với FDG thường dùng để lập bản đồ bệnh, đánh giá khối u lớn và đáp ứng sau một số chu kỳ. CT cổ-ngực-bụng-chậu hỗ trợ khi PET-CT không sẵn có hoặc cần chi tiết giải phẫu. MRI được chọn cho hệ thần kinh hoặc khi muốn giảm bức xạ trong một số bối cảnh.
Chẩn đoán xác định đòi hỏi mô hạch hoặc mô tổn thương cho thấy hình thái phù hợp và kiểu hình miễn dịch đặc trưng. Giai đoạn thường mô tả theo hệ Lugano/Ann Arbor từ I đến IV, bổ sung A hoặc B theo triệu chứng toàn thân và ghi nhận khối bulky khi có. PET-CT không thay thế sinh thiết ban đầu.
Điều trị Lymphoma Hodgkin
Mục tiêu là chữa khỏi với độc tính ngắn hạn và muộn thấp nhất. Kế hoạch dựa trên thể cổ điển hay ưu thế lympho dạng nốt, giai đoạn sớm hay tiến triển, yếu tố bất lợi, khối bulky, tuổi và PET đáp ứng sớm. Giai đoạn khu trú có thể dùng điều trị toàn thân ngắn hơn với xạ trị chọn lọc; giai đoạn tiến triển cần phác đồ toàn thân đầy đủ.
Thể cổ điển thường được điều trị bằng phối hợp hóa chất; tùy giai đoạn có thể kết hợp nivolumab hoặc brentuximab vedotin với nền AVD, hoặc dùng phác đồ chuẩn khác theo hướng dẫn địa phương. Bệnh tái phát có thể dùng thuốc ức chế PD-1, thuốc gắn kháng thể kháng CD30 và hóa trị cứu vãn. Không tự dùng thuốc vì nguy cơ nhiễm trùng, độc tim phổi, thần kinh và miễn dịch.
Xạ trị vùng tổn thương là can thiệp quan trọng ở một số giai đoạn sớm, khối bulky hoặc tổn thương còn hoạt tính chọn lọc. Ghép tế bào gốc tự thân thường được cân nhắc cho bệnh tái phát hoặc kháng trị đáp ứng với điều trị cứu vãn. Đặt đường truyền trung tâm và bảo tồn sinh sản là thủ thuật hỗ trợ tùy kế hoạch.
Phẫu thuật chủ yếu nhằm lấy mô chẩn đoán, không phải phương pháp điều trị thường quy vì lymphoma là bệnh hệ thống. Cắt trọn một hạch ngoại vi giúp đánh giá kiến trúc. Ở một số trường hợp rất khu trú của thể ưu thế lympho dạng nốt, cắt bỏ hoàn toàn có thể ảnh hưởng quyết định theo dõi hoặc điều trị.
Chăm sóc bao gồm kiểm soát buồn nôn, đau, ngứa, mệt, phòng nhiễm trùng, truyền chế phẩm máu khi cần và hỗ trợ dinh dưỡng. Tư vấn bảo tồn tinh trùng, noãn hoặc mô sinh dục nên diễn ra trước điều trị có nguy cơ ảnh hưởng sinh sản. Cai thuốc lá, tiêm chủng phù hợp và hỗ trợ tâm lý giúp giảm gánh nặng dài hạn.
Trong điều trị, theo dõi công thức máu, nhiễm trùng, độc tính gan thận, tim, phổi, thần kinh và phản ứng miễn dịch. PET-CT giữa hoặc cuối điều trị được dùng theo phác đồ để điều chỉnh chiến lược, không nên chụp tùy tiện. Sau điều trị, khám tập trung vào triệu chứng tái phát và tác dụng muộn.
Thời gian có thể từ vài tháng đến lâu hơn tùy giai đoạn, phác đồ, xạ trị và đáp ứng. Điều trị tái phát hoặc ghép tế bào gốc kéo dài hơn và cần giai đoạn hồi phục. Theo dõi sức khỏe kéo dài nhiều năm vì một số tác dụng muộn có thể xuất hiện sau khi lymphoma đã lui.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Bệnh có thể gây chèn ép đường thở, tĩnh mạch chủ, tủy sống, suy tủy hoặc tổn thương cơ quan ở giai đoạn lan rộng. Biến chứng điều trị gồm nhiễm trùng, giảm tế bào máu, tổn thương tim phổi, bệnh thần kinh ngoại biên, rối loạn nội tiết, giảm khả năng sinh sản và ung thư thứ hai.
Lymphoma Hodgkin là một trong các ung thư có khả năng chữa khỏi cao, đặc biệt khi điều trị đúng và theo dõi đáp ứng tốt. Tiên lượng cá nhân còn phụ thuộc giai đoạn, khối bulky, triệu chứng B, tuổi, bệnh nền, PET sớm và sinh học thể bệnh. Trường hợp tái phát vẫn có thể đạt lui bệnh lâu dài với điều trị cứu vãn.
Tái phát thường biểu hiện bằng hạch mới, triệu chứng B hoặc bất thường trên hình ảnh, nhưng nhiễm trùng cũng có thể gây PET dương. Cần sinh thiết lại khi khả thi trước điều trị mới. Lựa chọn phụ thuộc thời gian tái phát, điều trị trước, khả năng ghép, CD30, bệnh nền và mục tiêu.
Chưa có cách phòng chắc chắn lymphoma Hodgkin và không có chương trình sàng lọc cho dân số chung. Giảm nguy cơ biến chứng bằng chẩn đoán sớm hạch bất thường, kiểm soát HIV, tiêm chủng phù hợp, tránh thuốc lá và tuân thủ theo dõi sau điều trị.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Lymphoma Hodgkin
Chế độ ăn nên đủ protein, năng lượng, rau quả và chất lỏng, điều chỉnh khi buồn nôn, loét miệng hoặc thay đổi vị giác. Trong giai đoạn giảm bạch cầu, an toàn thực phẩm quan trọng hơn việc kiêng tùy tiện. Không có chế độ ăn, nước ép hay thực phẩm bổ sung nào thay thế điều trị.
Vận động phù hợp giúp duy trì sức bền và giảm mệt, nhưng cần giảm cường độ khi sốt, thiếu máu, tiểu cầu thấp hoặc tổn thương xương. Trong xạ trị và hóa trị có thể chia bài tập thành đoạn ngắn. Người có khối trung thất, khó thở hoặc độc tính tim phổi cần đánh giá trước khi tập nặng.
Ghi nhận nhiệt độ, cân nặng, mức mệt, hạch mới, ngứa, mồ hôi đêm, khó thở và tác dụng phụ thuốc. Không tự sờ hạch liên tục vì thay đổi nhỏ khó đánh giá. Liên hệ đội điều trị khi sốt, ăn uống kém, tiêu chảy kéo dài, phát ban lan, vàng da, đau ngực hoặc khó thở.
- Không trì hoãn sinh thiết chỉ để dùng kháng sinh nhiều đợt khi hạch không có dấu nhiễm trùng rõ.
- Không tự mua corticoid trước lấy mô vì có thể làm thay đổi mô bệnh học.
- Không bỏ lịch điều trị hoặc tự đổi liều thuốc chống ung thư.
- Không hút thuốc trong và sau điều trị có nguy cơ độc phổi hoặc tim.
- Không tự chụp PET-CT thường xuyên vì dương giả có thể gây can thiệp không cần thiết.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em và thanh thiếu niên được điều trị theo nhóm ung thư nhi, phân tầng nguy cơ và đáp ứng sớm. Mục tiêu đặc biệt là giảm tác dụng muộn lên tăng trưởng, tim, phổi, tuyến giáp và khả năng sinh sản. Phác đồ người lớn không được áp dụng máy móc.
Người cao tuổi dễ có bệnh tim phổi, giảm dự trữ tủy, suy dinh dưỡng và đa thuốc. Bác sĩ đánh giá lão khoa, chức năng hoạt động và hỗ trợ xã hội để chọn cường độ phù hợp. Tuổi đơn thuần không nên là lý do từ chối điều trị có mục tiêu chữa khỏi.
Lymphoma Hodgkin có thể được chẩn đoán trong thai kỳ. Quyết định quan sát, điều trị theo tam cá nguyệt hay sinh sớm phụ thuộc giai đoạn, triệu chứng, tốc độ bệnh và tuổi thai. Không tự trì hoãn đánh giá khối trung thất hoặc ngừng thuốc; cần hội chẩn huyết học và sản khoa nguy cơ cao.
Hóa chất, thuốc miễn dịch và nhiều thuốc hỗ trợ có thể bài tiết qua sữa hoặc ảnh hưởng trẻ. Thời điểm có thể cho bú lại phụ thuộc từng hoạt chất và khoảng thải trừ. Người mẹ không nên tự vắt bỏ sữa trong một thời gian tùy ý; cần kế hoạch cụ thể từ bác sĩ và dược sĩ.
Người nhiễm HIV, sau ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể có biểu hiện không điển hình, nhiễm trùng đồng thời và tương tác thuốc phức tạp. Điều trị HIV hiệu quả, dự phòng nhiễm trùng và phối hợp chuyên khoa giúp cải thiện an toàn. Ngưỡng khám khi sốt hoặc khó thở phải thấp hơn.
Bệnh tim, phổi, gan, thận, thần kinh và bệnh tự miễn ảnh hưởng lựa chọn hóa trị, miễn dịch và xạ trị. Trước thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch cần đánh giá nguy cơ bùng phát tự miễn; trước anthracycline cần xem chức năng tim. Tất cả thuốc đang dùng phải được rà soát.
Sau sinh thiết hạch, cần theo dõi chảy máu, sưng đỏ, sốt, đau tăng hoặc tổn thương thần kinh tại vùng mổ. Kết quả mô bệnh học có thể cần hội chẩn và xét nghiệm bổ sung, vì vậy không nên bắt đầu điều trị đặc hiệu trước khi phân loại hoàn tất trừ tình huống đe dọa tính mạng.
Câu hỏi thường gặp về Lymphoma Hodgkin
Bệnh có thể gây biến chứng nghiêm trọng nếu khối hạch chèn ép đường thở, tĩnh mạch lớn hoặc tủy sống, hoặc khi lan đến tủy xương và cơ quan. Tuy nhiên, lymphoma Hodgkin thường đáp ứng tốt và nhiều người có thể được chữa khỏi. Nguy cơ cá nhân phụ thuộc thể mô bệnh học, giai đoạn, khối bulky, triệu chứng B, chức năng cơ quan và đáp ứng PET sớm. Khó thở tăng, phù mặt cổ, yếu liệt hoặc sốt kèm tụt huyết áp cần cấp cứu.
Nhiều trường hợp mới chẩn đoán có thể đạt khỏi bệnh lâu dài bằng điều trị được phân tầng theo nguy cơ. Không thể cam kết cho từng người vì kết quả còn phụ thuộc giai đoạn, tuổi, bệnh nền, thể bệnh và đáp ứng. Nếu bệnh tái phát, vẫn có các lựa chọn như hóa trị cứu vãn, thuốc kháng CD30, thuốc ức chế PD-1, xạ trị hoặc ghép tế bào gốc. Theo dõi sau điều trị quan trọng để phát hiện tái phát và tác dụng muộn.
Lymphoma Hodgkin không lây qua tiếp xúc, ho, ăn uống, quan hệ tình dục hay dùng chung đồ dùng. Epstein–Barr virus có liên quan đến một phần trường hợp, nhưng EBV rất phổ biến và chỉ một tỷ lệ rất nhỏ người nhiễm phát triển lymphoma. Vì vậy không cần cách ly người bệnh. Các biện pháp phòng nhiễm trùng trong điều trị nhằm bảo vệ người đang suy giảm miễn dịch, không phải ngăn truyền ung thư.
Thời gian thường tính bằng vài tháng, nhưng thay đổi theo giai đoạn, số chu kỳ, xạ trị, đáp ứng và tác dụng phụ. Bệnh tái phát, ghép tế bào gốc hoặc điều trị duy trì có thể kéo dài hơn. Hồi phục công thức máu và thể lực không luôn trùng với ngày kết thúc thuốc. Bác sĩ sẽ cung cấp lịch dự kiến, nhưng có thể điều chỉnh nếu nhiễm trùng, độc tính cơ quan hoặc PET cho thấy cần thay chiến lược.
Nên ăn đủ năng lượng, protein và thực phẩm an toàn, chia bữa nhỏ nếu buồn nôn hoặc nhanh no. Không có món ăn chữa lymphoma và không nên dùng thực phẩm bổ sung liều cao khi chưa kiểm tra tương tác. Vận động nhẹ như đi bộ và bài tập sức mạnh đơn giản thường có lợi, nhưng cần nghỉ khi sốt, thiếu máu, chóng mặt hoặc khó thở. Người có tổn thương xương hay độc tính tim phổi cần kế hoạch riêng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

