Áp xe gan do vi khuẩn là ổ chứa mủ hình thành trong nhu mô gan khi vi khuẩn xâm nhập và gây hoại tử mô. Người bệnh thường sốt, rét run, đau vùng hạ sườn phải, mệt nhiều, chán ăn; một số trường hợp có vàng da hoặc biểu hiện nhiễm khuẩn huyết. Nguồn nhiễm hay liên quan đến viêm đường mật, sỏi hoặc hẹp đường mật, nhiễm trùng ổ bụng, vi khuẩn trong máu, đái tháo đường và các can thiệp gan mật. Bệnh không lây trực tiếp nhưng có thể diễn tiến nhanh, gây vỡ ổ áp xe, viêm phúc mạc, tràn mủ màng phổi hoặc suy đa cơ quan. Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, xét nghiệm viêm, cấy máu và hình ảnh siêu âm hoặc CT. Điều trị sớm bằng kháng sinh phù hợp, dẫn lưu khi cần và xử lý nguồn nhiễm giúp tăng khả năng hồi phục.
Áp xe gan do vi khuẩn là bệnh gì?
Áp xe gan do vi khuẩn (Pyogenic liver abscess) là một khoang nhiễm trùng khu trú trong nhu mô gan, bên trong chứa mủ, mô hoại tử và vi sinh vật. Khác với áp xe gan do amip, nguyên nhân của thể bệnh này là vi khuẩn, đôi khi gồm nhiều loại cùng lúc; nấm có thể gặp ở người suy giảm miễn dịch nhưng không thuộc định nghĩa điển hình.

Vi khuẩn có thể đi ngược từ đường mật bị tắc hoặc viêm, theo tĩnh mạch cửa từ ruột, theo động mạch gan trong nhiễm khuẩn huyết, lan trực tiếp từ ổ viêm lân cận hoặc xuất hiện sau thủ thuật. Ổ áp xe có thể đơn độc hay nhiều ổ, nhỏ hoặc lớn, nằm ở bất kỳ thùy gan nào. Bệnh cần được phân biệt với u gan hoại tử, nang gan nhiễm trùng và áp xe do ký sinh trùng vì cách điều trị khác nhau.
| Tên bệnh | Áp xe gan do vi khuẩn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Pyogenic liver abscess |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Áp xe gan sinh mủ; áp xe gan mủ; pyogenic hepatic abscess |
| Mã ICD-10 | K75.0 – Áp xe gan, không bao gồm áp xe gan do amip |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh gan nhiễm trùng; cấp cứu nội khoa và ngoại khoa tiêu hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Nhu mô gan là cơ quan chính; nhiễm trùng có thể ảnh hưởng đường mật, phúc mạc, màng phổi, phổi và tuần hoàn toàn thân khi gây nhiễm khuẩn huyết. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nhiễm trùng cấp hoặc bán cấp, không lây trực tiếp giữa người với người; có thể đe dọa tính mạng nếu chậm kiểm soát ổ nhiễm. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong cộng đồng nhưng là nguyên nhân quan trọng của sốt kéo dài và nhiễm khuẩn nặng; tần suất thay đổi theo tuổi, bệnh đường mật, đái tháo đường và khu vực địa lý. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; vi khuẩn thường đến gan từ đường mật, hệ tĩnh mạch cửa, máu, ổ nhiễm lân cận, thủ thuật hoặc chấn thương chứ không truyền trực tiếp giữa người. |
Tổng quan chuyên môn về Áp xe gan do vi khuẩn
Khi vi khuẩn vượt qua hàng rào đường mật, ruột hoặc tuần hoàn, chúng đến các xoang gan và mô kẽ. Phản ứng miễn dịch huy động bạch cầu trung tính, tạo men phá hủy mô và hình thành vùng hoại tử hóa lỏng. Cơ thể bao quanh vùng này bằng mô viêm, tạo một hoặc nhiều khoang mủ. Nếu đường mật vẫn tắc, ổ nhiễm trong ổ bụng chưa được xử lý hoặc vi khuẩn tiếp tục vào máu, áp xe có thể lớn thêm hoặc xuất hiện nhiều ổ mới. Vi khuẩn và độc tố đi vào tuần hoàn gây nhiễm khuẩn huyết, rối loạn đông máu và tổn thương cơ quan. Ổ nằm sát bao gan có thể vỡ vào phúc mạc, màng phổi hoặc phổi.
Có thể phân loại theo số lượng thành áp xe đơn độc hoặc nhiều ổ; theo nguồn gây bệnh thành nguồn đường mật, tĩnh mạch cửa, đường máu, lan trực tiếp, sau chấn thương hoặc thủ thuật, và không rõ nguồn. Trên thực hành, phân loại theo kích thước, vị trí, độ hóa lỏng, có vách ngăn, có khí và khả năng tiếp cận để dẫn lưu giúp lựa chọn thủ thuật. Áp xe liên quan đường mật thường cần đánh giá thêm tắc nghẽn hoặc viêm đường mật. Áp xe do vi khuẩn tăng độc lực, đặc biệt một số chủng Klebsiella pneumoniae, có thể kèm ổ nhiễm di căn ở mắt, phổi hoặc hệ thần kinh.
Bệnh gặp chủ yếu ở người trưởng thành và người cao tuổi, nhưng mọi lứa tuổi đều có thể mắc. Nguy cơ tăng ở người có bệnh đường mật, đái tháo đường, ung thư, suy giảm miễn dịch hoặc mới can thiệp gan mật. Căn nguyên vi khuẩn thay đổi theo khu vực: vi khuẩn đường ruột, liên cầu và vi khuẩn kỵ khí thường được ghi nhận; tại nhiều nước châu Á, Klebsiella pneumoniae là tác nhân nổi bật. Dữ liệu dịch tễ quy mô toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế, vì vậy không nên suy diễn một tỷ lệ cố định cho mọi bệnh viện hoặc nhóm dân cư.
Vi khuẩn có thể đi lên theo ống mật khi dòng mật bị cản trở; theo tĩnh mạch cửa từ ổ nhiễm ở ruột và đại tràng; theo động mạch gan trong nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm nội tâm mạc; lan trực tiếp từ tổn thương sát gan; hoặc được đưa vào trong quá trình can thiệp. Sau khi đến gan, vi khuẩn sinh sôi trong vùng tưới máu kém hoặc mô bị tổn thương, tạo hoại tử và mủ. Xác định đường gây bệnh giúp bác sĩ tìm và xử lý nguồn nhiễm, giảm nguy cơ thất bại hoặc tái phát.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Áp xe gan do vi khuẩn
Nguyên nhân được chia thành các nhóm chính: nhiễm trùng đường mật do sỏi, hẹp hoặc u; nhiễm trùng ổ bụng lan theo tĩnh mạch cửa như viêm túi thừa, viêm ruột thừa hoặc thủng tạng; vi khuẩn trong máu từ ổ nhiễm xa; lan trực tiếp từ túi mật, dạ dày hoặc dưới hoành; và nhiễm trùng sau sinh thiết, đốt u, dẫn lưu, phẫu thuật hoặc chấn thương. Một số trường hợp không tìm được nguồn, gọi là áp xe không rõ căn nguyên. Tác nhân thường gồm Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Streptococcus anginosus, Enterococcus, vi khuẩn kỵ khí và các vi khuẩn khác tùy bối cảnh.
Yếu tố có thể thay đổi gồm kiểm soát đường huyết kém, trì hoãn điều trị nhiễm trùng đường mật hoặc ổ bụng, và chăm sóc không đầy đủ sau thủ thuật. Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi cao, dị tật hoặc hẹp đường mật, ung thư gan mật tụy, bệnh viêm ruột, suy giảm miễn dịch và tiền sử phẫu thuật. Đái tháo đường làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng và một số hội chứng xâm lấn. Không phải người có yếu tố nguy cơ đều mắc bệnh; cần kết hợp triệu chứng, xét nghiệm và hình ảnh.
Nhóm dễ mắc hoặc diễn tiến nặng gồm người có sỏi mật, viêm đường mật, đặt stent đường mật, u đường mật hoặc tụy; người đái tháo đường; bệnh nhân ung thư đang hóa trị; người ghép tạng hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch; người có nhiễm trùng trong ổ bụng; và người mới can thiệp gan mật. Người cao tuổi có thể đến viện muộn vì triệu chứng không điển hình. Người có van tim nhân tạo hoặc nhiễm khuẩn huyết cũng cần được đánh giá nguồn lây theo đường máu.
Triệu chứng và dấu hiệu của Áp xe gan do vi khuẩn
Bệnh thường khởi phát trong vài ngày đến vài tuần với sốt, rét run, đau bụng trên bên phải và mệt mỏi. Diễn tiến có thể âm ỉ, nhất là ở người lớn tuổi, người dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc đã dùng kháng sinh. Một số người không đau rõ mà chỉ chán ăn, sụt cân, suy nhược hoặc vàng da. Khi nhiễm trùng lan vào máu, người bệnh có thể thở nhanh, tim nhanh, tụt huyết áp và rối loạn ý thức. Triệu chứng không đủ để tự phân biệt với viêm đường mật, viêm túi mật, viêm phổi đáy phải hoặc u gan.
- Sốt hoặc rét run: có thể liên tục hay từng cơn và thường đi kèm cảm giác kiệt sức.
- Đau hạ sườn phải: đau âm ỉ hoặc tăng khi hít sâu, đôi khi lan vai phải.
- Chán ăn, buồn nôn: phản ánh phản ứng viêm toàn thân và khó chịu vùng bụng.
- Mệt mỏi, suy nhược: có thể nổi bật hơn đau bụng, đặc biệt ở người cao tuổi.
- Ấn đau vùng gan: được bác sĩ phát hiện khi khám, đôi khi kèm gan to.
- Vàng da: không phải lúc nào cũng có, thường gợi ý tắc mật hoặc nhiễm trùng nặng.
- Ho, đau ngực hoặc khó thở khi ổ áp xe sát cơ hoành gây phản ứng màng phổi.
- Tiêu chảy hoặc đau bụng lan tỏa nếu nguồn nhiễm xuất phát từ đường tiêu hóa.
- Lú lẫn, ngủ gà hoặc ngã ở người cao tuổi, đôi khi không kèm sốt rõ.
- Đau mắt, nhìn mờ, đau đầu hoặc yếu liệt trong hội chứng nhiễm trùng di căn hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám: sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, đau hạ sườn phải, mệt và chán ăn nhiều ngày. Cần khám trong ngày: sốt kèm rét run, vàng da, nôn nhiều, đau tăng hoặc mới can thiệp đường mật. Cần tái khám sớm: sau xuất viện nếu sốt quay lại, lượng dịch dẫn lưu thay đổi, đau tăng, ăn uống kém, hoặc không cải thiện đúng kế hoạch. Người có đái tháo đường, ung thư hay suy giảm miễn dịch nên đi khám với ngưỡng thấp hơn.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi có tụt huyết áp, ngất, da lạnh ẩm, tim đập rất nhanh hoặc khó đánh thức.
- Khó thở, đau ngực, tím tái hoặc thở gấp có thể gợi ý nhiễm khuẩn nặng hay biến chứng màng phổi.
- Đau bụng dữ dội đột ngột, bụng cứng, choáng hoặc đau lan toàn bụng có thể liên quan vỡ ổ áp xe.
- Lú lẫn mới xuất hiện, co giật, yếu liệt hoặc nhìn mờ cần xử trí khẩn vì có thể có nhiễm trùng di căn.
- Không tự lái xe khi choáng hoặc rối loạn ý thức; không trì hoãn để thử thuốc hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Áp xe gan do vi khuẩn
Chẩn đoán được thiết lập bằng cách kết hợp biểu hiện nhiễm trùng, khám bụng, xét nghiệm máu và hình ảnh gan. Bác sĩ đồng thời tìm nguồn gây bệnh ở đường mật, ruột, máu hoặc vị trí can thiệp. Siêu âm thường là phương tiện ban đầu; CT có cản quang giúp đánh giá chi tiết số ổ, kích thước, khí, vách ngăn và biến chứng. Cấy máu và cấy dịch áp xe trước hoặc sớm sau khi dùng kháng sinh giúp nhận diện tác nhân. Không nên tự chẩn đoán dựa trên đau hạ sườn phải hoặc một chỉ số men gan.
Bác sĩ hỏi thời điểm sốt, đau, sụt cân, bệnh đường mật, đái tháo đường, ung thư, thủ thuật gần đây, thuốc đang dùng và tiền sử nhiễm trùng. Khám tập trung vào mạch, huyết áp, nhịp thở, mức tỉnh táo, dấu mất nước và dấu nhiễm khuẩn huyết. Vùng bụng được đánh giá đau khu trú, phản ứng thành bụng, gan to, vàng da và dấu tắc mật. Phổi và tim cũng được khám để tìm tràn dịch màng phổi, viêm phổi hoặc nguồn nhiễm theo đường máu.
Công thức máu và CRP hoặc procalcitonin đánh giá mức độ viêm nhưng không xác định riêng bệnh. Men gan, bilirubin, phosphatase kiềm, chức năng thận, điện giải, đường huyết, đông máu và lactate hỗ trợ phân tầng nặng và an toàn thủ thuật. Cấy máu nên lấy trước kháng sinh khi không làm chậm điều trị; dịch chọc hút được nhuộm, cấy hiếu khí, kỵ khí và làm kháng sinh đồ. Xét nghiệm bổ sung được lựa chọn theo nguồn nghi ngờ, như xét nghiệm amip, nấm hoặc viêm nội tâm mạc. Kết quả âm tính không loại trừ bệnh, nhất là sau khi đã dùng kháng sinh.
Siêu âm có ưu điểm nhanh, không tia xạ và có thể hướng dẫn chọc hút, nhưng vùng vòm gan hoặc tổn thương nhỏ có thể khó thấy. CT bụng có cản quang thường mô tả rõ ổ giảm đậm độ, viền tăng quang, khí, nhiều ổ và nguồn nhiễm trong ổ bụng. MRI hoặc MRCP được dùng khi cần phân biệt u nang, đánh giá đường mật hoặc khi CT chưa kết luận. Hình ảnh cần được đối chiếu lâm sàng vì u hoại tử, nang nhiễm trùng và tổn thương ký sinh trùng có thể giống áp xe.
Không có một thang điểm duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp. Chẩn đoán thường được xác nhận khi có hội chứng nhiễm trùng phù hợp, tổn thương dạng áp xe trên siêu âm hoặc CT, và bằng chứng vi sinh từ máu hay dịch dẫn lưu; trong một số ca, đáp ứng rõ với điều trị cùng diễn tiến hình ảnh hỗ trợ kết luận. Tiêu chuẩn phải được bác sĩ diễn giải trong bối cảnh đã dùng kháng sinh, kích thước tổn thương và chẩn đoán phân biệt. Không dùng một kết quả siêu âm đơn độc để tự quyết định điều trị.
Điều trị Áp xe gan do vi khuẩn
Mục tiêu là kiểm soát nhiễm trùng, dẫn lưu ổ mủ khi cần, ổn định chức năng cơ quan và xử lý nguồn gây bệnh. Người có nhiễm khuẩn huyết, ổ lớn, nhiều ổ, bệnh nền nặng hoặc không ăn uống được thường cần nhập viện. Kháng sinh kinh nghiệm được khởi đầu sớm sau khi lấy mẫu cấy nếu có thể, sau đó thu hẹp theo vi sinh. Dẫn lưu qua da dưới hướng dẫn siêu âm hoặc CT là lựa chọn thường dùng. Tắc mật, viêm đường mật, thủng tạng hay ổ nhiễm khác phải được kiểm soát để tránh tái phát.
Kháng sinh toàn thân ban đầu thường cần bao phủ vi khuẩn Gram âm đường ruột, liên cầu và vi khuẩn kỵ khí; lựa chọn phụ thuộc mức độ nặng, nguồn nhiễm, dị ứng, chức năng gan thận và tình hình kháng thuốc địa phương. Khi có kết quả cấy, bác sĩ điều chỉnh sang thuốc hẹp hơn và xác định đường dùng phù hợp. Thuốc hạ sốt, giảm đau, dịch truyền và kiểm soát đường huyết được dùng theo nhu cầu. Người bệnh không nên tự mua kháng sinh vì có thể che lấp triệu chứng, làm âm tính cấy và tăng kháng thuốc.
Chọc hút kim hoặc đặt catheter dẫn lưu qua da được cân nhắc khi ổ áp xe đủ lớn, hóa lỏng, gây triệu chứng, có nguy cơ biến chứng hoặc không đáp ứng kháng sinh. Dịch lấy ra dùng cho xét nghiệm vi sinh. Catheter có thể lưu nhiều ngày và cần theo dõi lượng, tính chất dịch, vị trí ống và dấu tắc. Dẫn lưu khó hơn khi ổ nhiều vách, rất đặc, sát mạch lớn hoặc không có đường tiếp cận an toàn. Một số ca cần ERCP để giải áp đường mật hoặc xử lý tắc nghẽn.
Phẫu thuật được cân nhắc khi ổ áp xe vỡ, có viêm phúc mạc, dẫn lưu qua da thất bại, tổn thương nhiều vách khó tiếp cận, hoặc cần đồng thời xử lý bệnh trong ổ bụng. Mục tiêu là dẫn lưu triệt để và kiểm soát nguồn nhiễm. Quyết định dựa trên huyết động, vị trí ổ mủ, bệnh nền, khả năng can thiệp ít xâm lấn và kinh nghiệm trung tâm. Phẫu thuật có nguy cơ chảy máu, rò mật, nhiễm trùng và biến chứng gây mê, vì vậy không phải lựa chọn đầu tiên cho mọi người.
Chăm sóc hỗ trợ gồm bù dịch và điện giải, dinh dưỡng đủ năng lượng và đạm, kiểm soát đường huyết, phòng huyết khối theo chỉ định, vận động sớm khi ổn định và chăm sóc ống dẫn lưu. Thuốc giảm đau được lựa chọn theo chức năng gan, thận và nguy cơ chảy máu. Điều dưỡng theo dõi mạch, huyết áp, nhiệt độ, lượng nước tiểu và dấu nhiễm trùng lan rộng. Không có thực phẩm chức năng nào thay thế kháng sinh hoặc dẫn lưu.
Theo dõi tập trung vào hết sốt, giảm đau, cải thiện ăn uống, huyết động ổn định và giảm các chỉ dấu viêm. Công thức máu, CRP, chức năng gan thận và kết quả cấy được kiểm tra theo diễn tiến. Ống dẫn lưu cần đánh giá lưu lượng, màu dịch, rò mật và vị trí. Siêu âm hoặc CT lặp lại khi đáp ứng chậm, sốt tái diễn, nghi biến chứng hoặc trước khi rút ống. Người bệnh cần báo ngay khi khó thở, đau tăng, ớn lạnh trở lại hoặc lượng dịch thay đổi đột ngột.
Thời gian điều trị thay đổi theo kích thước và số lượng ổ áp xe, tác nhân, mức độ nhiễm khuẩn huyết, khả năng dẫn lưu và việc kiểm soát nguồn. Kháng sinh thường kéo dài nhiều tuần, nhưng thời điểm chuyển từ đường tĩnh mạch sang đường uống và tổng thời gian phải do bác sĩ quyết định dựa trên đáp ứng lâm sàng, xét nghiệm và hình ảnh. Ổ áp xe trên phim có thể thu nhỏ chậm hơn so với sự cải thiện triệu chứng; không nên tự ngừng thuốc chỉ vì đã hết sốt.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn, suy thận, rối loạn đông máu và suy hô hấp. Ổ áp xe có thể vỡ vào phúc mạc, màng phổi, phổi hoặc hiếm khi màng tim. Tắc đường mật, rò mật, huyết khối tĩnh mạch cửa và áp xe tái phát có thể xảy ra. Một số chủng vi khuẩn tăng độc lực gây nhiễm trùng di căn ở mắt, não, phổi hoặc xương. Biến chứng do điều trị gồm chảy máu, tổn thương cơ quan lân cận và nhiễm trùng đường dẫn lưu.
Nhiều người hồi phục khi được chẩn đoán sớm, dùng kháng sinh phù hợp, dẫn lưu hiệu quả và xử lý nguồn nhiễm. Tiên lượng kém hơn khi có sốc nhiễm khuẩn, nhiều ổ áp xe, ung thư, suy giảm miễn dịch, suy thận, tắc mật chưa giải quyết hoặc chậm can thiệp. Tuổi cao và dinh dưỡng kém cũng làm tăng nguy cơ biến chứng. Hình ảnh có thể còn tổn thương tồn dư sau khi người bệnh đã ổn định; bác sĩ sẽ quyết định ý nghĩa của thay đổi này thay vì dự đoán kết quả chỉ từ kích thước.
Bệnh có thể tái phát nếu nguồn nhiễm chưa được loại bỏ, đường mật tiếp tục tắc, ống dẫn lưu rút quá sớm, tác nhân kháng thuốc hoặc liệu trình không đủ. Tái phát cũng gặp ở người có ung thư, dị dạng đường mật hoặc suy giảm miễn dịch. Giảm nguy cơ bằng cách hoàn thành điều trị, tái khám đúng hẹn, kiểm soát đái tháo đường, chăm sóc stent hoặc dẫn lưu, và xử lý sỏi hay hẹp đường mật theo kế hoạch chuyên khoa.
Không có vaccine đặc hiệu cho áp xe gan do vi khuẩn. Phòng bệnh tập trung vào điều trị kịp thời viêm đường mật và nhiễm trùng ổ bụng, chăm sóc vô khuẩn khi can thiệp, theo dõi stent đường mật, kiểm soát đường huyết và dùng kháng sinh dự phòng đúng chỉ định. Sau một đợt bệnh, phòng tái phát cần xác định nguồn, hoàn tất điều trị và theo dõi hình ảnh khi bác sĩ yêu cầu. Không tự dùng kháng sinh dự phòng kéo dài.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Áp xe gan do vi khuẩn
Trong giai đoạn cấp, ưu tiên bữa nhỏ, dễ tiêu, đủ năng lượng và đạm để hỗ trợ hồi phục; uống nước theo hướng dẫn nếu không có suy tim hoặc suy thận. Hạn chế rượu bia vì có thể làm nặng tổn thương gan và tương tác với thuốc. Người đái tháo đường cần kế hoạch kiểm soát carbohydrate phù hợp. Không cần kiêng tuyệt đối dầu mỡ trừ khi có bệnh đường mật hoặc triệu chứng tiêu hóa, và không dùng chế độ thải độc thay cho điều trị.
Nghỉ ngơi khi còn sốt hoặc huyết động chưa ổn định, sau đó tăng dần đi lại để giảm suy cơ và huyết khối. Tránh nâng nặng, vận động va chạm và ngâm nước khi đang mang ống dẫn lưu. Có thể trở lại công việc khi hết sốt, ăn uống được, sức bền cải thiện và bác sĩ đánh giá an toàn. Giấc ngủ đầy đủ, vệ sinh tay và chăm sóc vết chọc đúng hướng dẫn hỗ trợ hồi phục.
Người bệnh có thể ghi nhiệt độ, mức đau, lượng ăn uống, đường huyết nếu có đái tháo đường và tình trạng vết dẫn lưu. Với catheter, theo dõi lượng và màu dịch theo hướng dẫn, giữ hệ thống kín và không tự đẩy hoặc rút ống. Cần liên hệ bác sĩ khi sốt trở lại, đau tăng, dịch có máu, ống tuột, vàng da, nôn nhiều hoặc tiểu ít. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm và hình ảnh tái khám.
- Không tự mua, đổi hoặc ngừng kháng sinh dù triệu chứng đã giảm.
- Không chọc, bóp, xoa mạnh vùng gan hoặc tự xử lý ống dẫn lưu.
- Không uống rượu bia và không dùng thuốc nam không rõ thành phần trong giai đoạn điều trị.
- Không bỏ tái khám khi vẫn còn ổ tổn thương trên hình ảnh hoặc chưa xử lý nguyên nhân đường mật.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có choáng, khó thở, lú lẫn hoặc đau bụng dữ dội.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Áp xe gan do vi khuẩn ở trẻ em hiếm hơn người lớn và có thể liên quan nhiễm khuẩn huyết, bệnh suy giảm miễn dịch, bệnh đường mật bẩm sinh hoặc nhiễm trùng ổ bụng. Trẻ nhỏ đôi khi chỉ sốt, quấy khóc, bú kém hoặc bụng chướng. Chẩn đoán hình ảnh và lấy mẫu vi sinh cần được thực hiện tại cơ sở nhi khoa. Kháng sinh, lượng dịch và chỉ định dẫn lưu phải tính theo tuổi, cân nặng và tình trạng cơ quan; người chăm sóc không tự dùng thuốc còn dư.
Người cao tuổi có thể không sốt cao mà biểu hiện lú lẫn, ngã, chán ăn, yếu nhanh hoặc mất kiểm soát bệnh nền. Nguy cơ suy thận, tương tác thuốc, rối loạn điện giải và biến chứng thủ thuật cao hơn. Cần rà soát toàn bộ thuốc, điều chỉnh kháng sinh theo chức năng thận, hỗ trợ dinh dưỡng và phòng sảng. Mục tiêu điều trị vẫn là kiểm soát nhiễm trùng nhưng phải cá thể hóa theo mức độ frailty và mong muốn chăm sóc.
Bệnh trong thai kỳ hiếm nhưng có thể gây nhiễm khuẩn nặng cho mẹ và ảnh hưởng thai. Sốt kéo dài, đau hạ sườn phải hoặc vàng da cần khám khẩn. Siêu âm thường là phương tiện đầu tiên; MRI không gadolinium có thể được cân nhắc, còn CT chỉ dùng khi lợi ích vượt nguy cơ. Kháng sinh và thủ thuật dẫn lưu được lựa chọn phối hợp giữa sản khoa, truyền nhiễm và gan mật. Không tự ngừng thuốc vì lo ảnh hưởng thai.
Phần lớn quyết định điều trị có thể điều chỉnh để tiếp tục cho con bú, nhưng mức độ nhiễm trùng, thuốc cụ thể và thủ thuật cần được đánh giá riêng. Một số kháng sinh tương thích với cho bú, trong khi thuốc khác cần theo dõi trẻ hoặc tạm thay đổi kế hoạch. Người mẹ không nên tự bỏ liều hay vắt bỏ sữa kéo dài khi chưa được tư vấn. Duy trì dinh dưỡng, bù nước và hỗ trợ chăm sóc trẻ giúp mẹ hồi phục.
Người suy giảm miễn dịch có thể mắc tác nhân không điển hình, nhiều ổ nhỏ, nhiễm nấm hoặc biểu hiện viêm mờ nhạt. Ngưỡng nhập viện, lấy mẫu cấy và chụp CT thường thấp hơn. Điều trị cần phối hợp chuyên khoa truyền nhiễm, xem xét tương tác với thuốc ức chế miễn dịch và điều chỉnh theo bạch cầu. Sốt nhẹ hoặc mệt mới xuất hiện cũng đáng được đánh giá sớm vì bệnh có thể tiến triển nhanh.
Đái tháo đường, ung thư, bệnh đường mật, xơ gan, suy thận và bệnh tim phổi ảnh hưởng lựa chọn thuốc, nguy cơ thủ thuật và khả năng hồi phục. Kiểm soát đường huyết giúp hỗ trợ miễn dịch nhưng phải tránh hạ đường huyết khi ăn kém. Suy thận đòi hỏi điều chỉnh thuốc; bệnh gan nền làm tăng nguy cơ rối loạn đông máu. Kế hoạch cần cân bằng điều trị áp xe với duy trì thuốc thiết yếu cho bệnh nền.
Sau phẫu thuật bụng hoặc gan mật, sốt, đau tăng, vàng da, dịch dẫn lưu đục hoặc nhiễm khuẩn huyết có thể gợi ý ổ áp xe hay rò mật. Chẩn đoán cần đối chiếu thời điểm mổ, loại thủ thuật và hình ảnh. Điều trị thường gồm kháng sinh, dẫn lưu qua da và kiểm soát rò hoặc tắc nghẽn. Người bệnh không nên xem sốt kéo dài là phản ứng hậu phẫu bình thường nếu tình trạng toàn thân xấu đi.
Câu hỏi thường gặp về Áp xe gan do vi khuẩn
Có. Bệnh có thể gây nhiễm khuẩn huyết, sốc, vỡ ổ mủ và tổn thương nhiều cơ quan nếu chậm điều trị. Mức nguy hiểm không chỉ phụ thuộc kích thước mà còn liên quan số lượng ổ, vị trí, tác nhân, nguồn nhiễm, tuổi và bệnh nền. Nhiều người vẫn hồi phục tốt khi được dùng kháng sinh sớm, dẫn lưu phù hợp và xử lý tắc mật hoặc ổ nhiễm đi kèm. Sốt cao, choáng, lú lẫn, khó thở hoặc đau bụng tăng nhanh là lý do đi cấp cứu.
Bản thân ổ áp xe gan không lây trực tiếp qua ăn chung, tiếp xúc hay hô hấp. Vi khuẩn thường đi vào gan từ đường mật, ruột, dòng máu hoặc thủ thuật. Tuy nhiên, một số nguồn nhiễm ban đầu có thể cần biện pháp vệ sinh riêng, và dịch từ ống dẫn lưu phải được xử lý như chất thải y tế. Người chăm sóc nên rửa tay, không chạm vào vết dẫn lưu và làm theo hướng dẫn của cơ sở điều trị.
Không phải mọi ổ áp xe đều được xử trí giống nhau. Một số ổ rất nhỏ ở người ổn định có thể đáp ứng với kháng sinh và theo dõi sát, trong khi ổ lớn, hóa lỏng, nhiều vách, gây nhiễm trùng nặng hoặc đáp ứng kém thường cần chọc hút hay đặt catheter. Quyết định dựa trên CT hoặc siêu âm, vị trí, nguy cơ chảy máu và nguồn bệnh. Không nên từ chối hoặc yêu cầu dẫn lưu chỉ dựa vào kích thước nghe được.
Thời gian hồi phục rất khác nhau. Sốt và đau có thể giảm trong vài ngày khi điều trị hiệu quả, nhưng kháng sinh thường kéo dài nhiều tuần và tổn thương trên hình ảnh có thể thu nhỏ chậm hơn. Người có nhiều ổ, tắc mật, ung thư, đái tháo đường hoặc nhiễm khuẩn huyết thường cần điều trị lâu hơn. Bác sĩ quyết định kết thúc điều trị dựa trên triệu chứng, xét nghiệm, cấy và hình ảnh, không chỉ dựa vào việc hết sốt.
Điều quan trọng nhất là tìm và xử lý nguồn nhiễm như sỏi hoặc hẹp đường mật, stent tắc, ổ viêm trong ổ bụng hay nhiễm khuẩn trong máu. Người bệnh cần dùng thuốc đủ thời gian, chăm sóc ống dẫn lưu đúng cách, kiểm soát đường huyết và tái khám theo kế hoạch. Sốt trở lại, rét run, đau hạ sườn phải, vàng da hoặc mệt tăng cần được báo sớm. Không tự dùng kháng sinh dự phòng vì có thể tạo kháng thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

