Antioxidant là thuật ngữ chỉ các chất có khả năng ức chế hoặc làm chậm phản ứng oxy hóa, từ đó có thể giúp hạn chế một số tổn thương tế bào liên quan đến gốc tự do. Đây không phải là một hoạt chất đơn lẻ có mã ATC, dược động học hoặc liều dùng thống nhất. Một số antioxidant phổ biến gồm vitamin C, vitamin E, beta-carotene, lutein, lycopene, selenium và vitamin A. Dù chế độ ăn giàu rau, quả, ngũ cốc có thể cung cấp nhiều chất chống oxy hóa, việc dùng thực phẩm bổ sung antioxidant liều cao không nên được xem là biện pháp phòng hoặc điều trị bệnh. Một số chất như beta-carotene và vitamin E có thể gây bất lợi trong bối cảnh nhất định, đặc biệt ở người hút thuốc, người dùng thuốc chống đông hoặc bệnh nhân đang điều trị ung thư.
Nội dung chính
- Antioxidant là gì?: Là nhóm chất tự nhiên hoặc tổng hợp có khả năng ức chế hoặc làm chậm phản ứng oxy hóa.
- Có phải một hoạt chất/INN cụ thể không?: Không. “Antioxidant” là thuật ngữ nhóm/đặc tính, không phải một INN đơn lẻ.
- Có mã ATC chung không?: Không có mã ATC chung đáng tin cậy cho toàn bộ nhóm; ATC phân loại hoạt chất cụ thể theo cơ quan/hệ tác dụng và đặc tính điều trị, dược lý, hóa học.
- Có nên tự dùng để phòng ung thư, tim mạch không?: Không nên tự dùng với mục tiêu phòng bệnh. USPSTF khuyến cáo không dùng beta-carotene hoặc vitamin E để phòng bệnh tim mạch hoặc ung thư ở người lớn cộng đồng không mang thai.
- Rủi ro đáng chú ý là gì?: Beta-carotene có liên quan tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc/người phơi nhiễm asbestos; vitamin E liều cao có thể tăng nguy cơ chảy máu và tương tác thuốc chống đông/kháng kết tập tiểu cầu.
- Có thay thế tư vấn y tế không?: Không. Người dùng cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng, nhất là khi đang có bệnh nền, đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú hoặc điều trị ung thư.
Hoạt chất Antioxidant là gì?
Antioxidant là thuật ngữ chỉ các chất tự nhiên hoặc tổng hợp có khả năng ức chế hoặc làm chậm phản ứng oxy hóa. MedlinePlus mô tả antioxidants là các chất có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm một số dạng tổn thương tế bào; ví dụ gồm beta-carotene, lutein, lycopene, selenium, vitamin A, vitamin C và vitamin E.
Antioxidant
INN Antioxidants
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Antioxidant |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Antioxidants |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chất chống oxy hóa |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Antioxidant
Không có dược động học chung cho “Antioxidant” vì đây không phải một hoạt chất đơn lẻ. Dược động học phải đánh giá theo từng chất cụ thể, ví dụ vitamin C, vitamin E, beta-carotene, selenium hoặc các hoạt chất khác.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Phụ thuộc từng hoạt chất. Ví dụ, với vitamin C, tình trạng hút thuốc có liên quan nồng độ vitamin C huyết tương và bạch cầu thấp hơn, một phần do tăng stress oxy hóa; một số bệnh lý hấp thu kém hoặc bệnh mạn tính có thể làm tăng nguy cơ thiếu vitamin C.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Antioxidant
Antioxidant không phải một nhóm dược lý đồng nhất. Các chất có hoạt tính chống oxy hóa có thể là vitamin tan trong nước như vitamin C, vitamin tan trong dầu như vitamin E, carotenoid như beta-carotene/lutein/lycopene, khoáng chất liên quan hệ enzyme như selenium, hoặc các chất nội sinh và tổng hợp khác.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chung là ức chế hoặc làm chậm phản ứng oxy hóa, trung hòa hoặc hạn chế tác động của các gốc tự do và các phản ứng oxy hóa khởi phát bởi gốc tự do. FDA nêu rằng một chất dinh dưỡng được ghi nhận có hoạt tính antioxidant cần có bằng chứng khoa học rằng sau khi ăn và hấp thu, chất đó tham gia các quá trình sinh lý, sinh hóa hoặc tế bào giúp bất hoạt gốc tự do hoặc ngăn phản ứng hóa học do gốc tự do khởi phát.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Không có dược lực học thống nhất cho toàn bộ nhóm Antioxidant. Dược lực học phụ thuộc bản chất hóa học, mô đích, liều, đường dùng, tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý nền của từng chất. Ví dụ, vitamin C là chất chống oxy hóa sinh lý và có thể tái sinh các chất chống oxy hóa khác trong cơ thể, bao gồm alpha-tocopherol/vitamin E.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Antioxidant
Không có “chỉ định được phê duyệt” chung cho Antioxidant như một hoạt chất đơn lẻ. Chỉ định phải xác định theo từng hoạt chất và từng sản phẩm. Ví dụ, vitamin C liên quan điều trị hoặc dự phòng thiếu vitamin C/scurvy trong bối cảnh phù hợp; công thức AREDS/AREDS2 chứa antioxidant và khoáng chất có bằng chứng làm chậm tiến triển thoái hóa hoàng điểm tuổi già ở một số nhóm bệnh nhân đã có AMD, không phải dùng chung cho mọi người.
Các ứng dụng liên quan phòng bệnh tim mạch, ung thư, đục thủy tinh thể, nhận thức hoặc hỗ trợ điều trị ung thư cần được phân biệt rõ với chỉ định đã được phê duyệt. Bằng chứng hiện tại không ủng hộ việc dùng thực phẩm bổ sung antioxidant để phòng bệnh tim mạch; USPSTF khuyến cáo không dùng beta-carotene hoặc vitamin E để phòng bệnh tim mạch hoặc ung thư ở người lớn cộng đồng không mang thai. NCI cũng nêu các thử nghiệm ngẫu nhiên không cho thấy lợi ích của thực phẩm bổ sung antioxidant trong dự phòng ung thư nguyên phát.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều dùng chung cho Antioxidant. Liều phụ thuộc từng hoạt chất, hàm lượng, dạng bào chế, mục tiêu sử dụng, tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng và tình trạng thiếu hụt. Không tự ý dùng liều cao hoặc phối hợp nhiều chất chống oxy hóa khi chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Dùng theo tờ hướng dẫn sử dụng, nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Không dùng Antioxidant như biện pháp thay thế thuốc điều trị. Không tự ý dùng khi đang hóa trị, xạ trị, dùng thuốc chống đông/kháng kết tập tiểu cầu, thuốc điều chỉnh lipid máu hoặc có bệnh gan, thận, rối loạn đông máu.
Cần theo dõi dấu hiệu không dung nạp tiêu hóa, chảy máu bất thường, dị ứng, thay đổi xét nghiệm liên quan bệnh nền và tương tác với thuốc đang dùng. Người đang điều trị ung thư cần thông báo cho bác sĩ về mọi thực phẩm bổ sung antioxidant vì một số chất có thể tương tác bất lợi với điều trị.
Cảnh báo và lưu ý về Antioxidant
Không có chống chỉ định chung cho toàn bộ nhóm Antioxidant. Chống chỉ định phải xác định theo từng hoạt chất và từng sản phẩm. Người có tiền sử dị ứng với bất kỳ thành phần nào của chế phẩm không nên dùng chế phẩm đó. Các nhóm có bệnh nền, đang dùng thuốc hoặc đang điều trị ung thư cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
Tác dụng không mong muốn phụ thuộc từng chất. Ví dụ, vitamin C liều cao có thể gây tiêu chảy, buồn nôn, đau quặn bụng và rối loạn tiêu hóa; vitamin E liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu; beta-carotene liều cao có liên quan nguy cơ bất lợi ở người hút thuốc hoặc phơi nhiễm asbestos.
Cần lưu ý nguy cơ chảy máu khi dùng vitamin E liều cao, đặc biệt nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu. Beta-carotene có liên quan tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc hoặc phơi nhiễm asbestos. Một số bằng chứng cho thấy dùng antioxidant trong thời gian hóa trị có thể liên quan kết cục bất lợi, nên bệnh nhân ung thư cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Không dùng Antioxidant để tự phòng hoặc điều trị ung thư, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh mắt hoặc bệnh mạn tính khi chưa có chỉ định y tế. Cochrane kết luận không tìm thấy bằng chứng ủng hộ thực phẩm bổ sung antioxidant cho dự phòng nguyên phát hoặc thứ phát và lưu ý beta-carotene, vitamin E, liều cao vitamin A có thể liên quan tăng tử vong trong một số phân tích.
Không có mô tả quá liều chung cho toàn bộ nhóm. Quá liều cần xử trí theo hoạt chất cụ thể, lượng dùng, thời điểm dùng và triệu chứng. Khi dùng quá liều hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường như nôn nhiều, tiêu chảy nặng, đau bụng, chảy máu, phát ban, khó thở hoặc lú lẫn, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc bác sĩ/dược sĩ để được hướng dẫn.
Bảo quản theo nhãn, tờ hướng dẫn sử dụng hoặc hồ sơ sản phẩm cụ thể. Không có điều kiện bảo quản chung đáng tin cậy cho toàn bộ nhóm Antioxidant.
Đối tượng đặc biệt
Không có khuyến cáo chung cho mọi trẻ em. Không tự ý dùng thực phẩm bổ sung antioxidant liều cao cho trẻ. Liều, dạng dùng và giới hạn an toàn phải căn cứ theo từng hoạt chất, độ tuổi, cân nặng, tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý.
Người cao tuổi thường có nhiều bệnh nền và dùng nhiều thuốc, nên nguy cơ tương tác cao hơn. Cần thận trọng với antioxidant có thể ảnh hưởng đông máu, điều trị tim mạch, điều trị ung thư hoặc bệnh thận. Với AMD, công thức AREDS/AREDS2 chỉ phù hợp một số nhóm bệnh nhân đã có thoái hóa hoàng điểm tuổi già theo đánh giá chuyên khoa mắt, không dùng đại trà cho mọi người cao tuổi.
Không có khuyến cáo chung cho mọi antioxidant. Phụ nữ mang thai không nên tự dùng antioxidant liều cao hoặc phối hợp nhiều chất khi chưa được bác sĩ/dược sĩ tư vấn. Khuyến cáo USPSTF về vitamin/khoáng chất để phòng tim mạch/ung thư không áp dụng cho người đang mang thai hoặc có thể mang thai.
Không có khuyến cáo chung cho mọi antioxidant. Phụ nữ cho con bú cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng, đặc biệt với liều cao hoặc sản phẩm phối hợp nhiều thành phần.
Tương tác thuốc của Antioxidant
Tương tác phụ thuộc từng hoạt chất. Vitamin E có thể tương tác với thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu. Tổ hợp antioxidant gồm vitamin E, vitamin C, selenium và beta-carotene đã được ghi nhận có thể làm giảm tác động tăng HDL của phối hợp simvastatin/niacin trong một nghiên cứu. Antioxidant cũng có thể tương tác bất lợi với một số điều trị ung thư vì một số cơ chế hóa trị/xạ trị liên quan tạo các chất phản ứng chứa oxy.
Thắc mắc về hoạt chất Antioxidant
Antioxidant là nhóm chất tự nhiên hoặc tổng hợp có khả năng ức chế hoặc làm chậm phản ứng oxy hóa. Một số antioxidant phổ biến gồm vitamin C, vitamin E, beta-carotene, lutein, lycopene, selenium và vitamin A.
Không nhất thiết. “Antioxidant” là thuật ngữ mô tả đặc tính chống oxy hóa, không phải một thuốc cụ thể. Một số antioxidant có thể nằm trong thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm thông thường; phân loại pháp lý phải căn cứ từng sản phẩm, thành phần, hàm lượng và hồ sơ được phê duyệt.
Không nên tự dùng antioxidant với mục tiêu phòng ung thư hoặc bệnh tim mạch. USPSTF khuyến cáo không dùng beta-carotene hoặc vitamin E để phòng bệnh tim mạch hoặc ung thư ở người lớn cộng đồng không mang thai; NCI cũng nêu các thử nghiệm ngẫu nhiên không chứng minh lợi ích của thực phẩm bổ sung antioxidant trong dự phòng ung thư nguyên phát.
Không. Mức độ an toàn phụ thuộc từng chất, liều, thời gian dùng, bệnh nền và thuốc dùng kèm. Ví dụ, vitamin E liều cao có thể tăng nguy cơ chảy máu; beta-carotene có thể tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc hoặc phơi nhiễm asbestos.
Không nên tự dùng. Một số điều trị ung thư hoạt động thông qua tạo các chất phản ứng chứa oxy; antioxidant có thể tương tác bất lợi và có thể làm giảm hiệu quả của một số điều trị. Người đang điều trị ung thư cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung antioxidant nào.

