Alendronat natri là hoạt chất thuộc nhóm bisphosphonat, dùng đường uống để ức chế hủy xương trong một số bệnh lý như loãng xương sau mãn kinh, loãng xương ở nam giới, loãng xương do glucocorticoid và bệnh Paget xương theo nhãn thuốc cụ thể. Hoạt chất này có sinh khả dụng đường uống rất thấp và dễ bị giảm hấp thu bởi thức ăn, đồ uống không phải nước lọc, calci, thuốc kháng acid hoặc thuốc chứa cation đa hóa trị. Vì vậy, cách uống đúng rất quan trọng. Alendronat natri có thể gây kích ứng thực quản, giảm calci máu, đau xương/cơ/khớp, hiếm gặp hoại tử xương hàm hoặc gãy xương đùi không điển hình. Nội dung này chỉ cung cấp thông tin y khoa trung lập, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nội dung chính
- Hoạt chất: Alendronat natri
- Tên tiếng Anh/INN: Alendronate sodium; Alendronic acid
- Nhóm thuốc: Bisphosphonat, thuốc ảnh hưởng cấu trúc và khoáng hóa xương
- Mã ATC: M05BA04 — alendronic acid; DDD đường uống 10 mg theo WHO ATC/DDD Index.
- Dạng dùng phổ biến: Viên nén đường uống 5 mg, 10 mg, 35 mg, 40 mg, 70 mg tính theo acid alendronic trong một số nhãn DailyMed; dạng/biệt dược lưu hành tại Việt Nam.
- Cơ chế chính: Gắn vào hydroxyapatite của xương, tập trung tại vị trí hủy xương và ức chế hoạt tính của hủy cốt bào.
- Cách dùng đặc trưng: Uống lúc mới ngủ dậy, với nước lọc, trước thức ăn/đồ uống/thuốc khác ít nhất 30 phút; không nằm ít nhất 30 phút sau uống và cho đến sau bữa ăn đầu tiên.
- Cảnh báo nổi bật: Viêm/loét thực quản, giảm calci máu, đau cơ-xương-khớp nặng, hoại tử xương hàm, gãy xương đùi không điển hình, thận trọng ở người suy thận nặng.
- Alendronat natri không nên được tự ý mua, tự ý dùng, tự ý tăng/giảm liều hoặc tự ngừng thuốc. Người bệnh cần dùng theo chỉ định và được theo dõi định kỳ, đặc biệt khi dùng kéo dài.
Hoạt chất Alendronat natri trihydrat là gì?
Alendronat natri là hoạt chất bisphosphonat dùng đường uống, có tác dụng ức chế tiêu xương do hủy cốt bào. Thuốc được dùng trong một số bệnh lý có tăng hủy xương như loãng xương và bệnh Paget xương theo nhãn thuốc được phê duyệt.
Alendronat natri trihydrat
INN Alendronate sodium trihydrate
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Alendronat natri trihydrat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Alendronate sodium trihydrate |
| Tên chung quốc tế sửa đổi (INNM) | Alendronate sodium |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Alendronate monosodium trihydrate |
| Tên viết tắt | ALN |
| Tên USAN | alendronate sodium |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | 23681107 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
| Công thức phân tử | C4H12NNaO7P2·3H2O |
Dược động học của Alendronat natri trihydrat
Alendronat natri có sinh khả dụng đường uống rất thấp. Sau khi hấp thu, thuốc phân bố ưu tiên vào xương hoặc được thải qua nước tiểu. Thuốc không có bằng chứng bị chuyển hóa ở người hoặc động vật; thời gian bán thải cuối ước tính kéo dài trên 10 năm do giải phóng chậm từ xương.
Giai đoạn I: Hấp thu
Hấp thu đường uống rất dễ bị ảnh hưởng bởi thức ăn và đồ uống. Dùng 0,5–1 giờ trước bữa sáng làm giảm sinh khả dụng khoảng 40% so với dùng 2 giờ trước ăn; dùng cùng hoặc trong vòng 2 giờ sau bữa sáng cho sinh khả dụng gần như không đáng kể. Cà phê hoặc nước cam dùng cùng có thể làm giảm sinh khả dụng khoảng 60%.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống trung bình so với liều tiêm tĩnh mạch là khoảng 0,64% ở phụ nữ khi dùng sau nhịn ăn qua đêm và 2 giờ trước bữa sáng chuẩn; ở nam giới, sinh khả dụng viên 10 mg khoảng 0,59% trong điều kiện tương tự. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy alendronate phân bố thoáng qua vào mô mềm rồi nhanh chóng tái phân bố vào xương hoặc thải qua nước tiểu. Thể tích phân bố ở trạng thái ổn định, không tính xương, ít nhất khoảng 28 L ở người; gắn protein huyết tương khoảng 78%.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không có bằng chứng cho thấy alendronate bị chuyển hóa ở động vật hoặc người.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Phần thuốc không gắn vào xương được thải chủ yếu qua thận. Sau một liều tĩnh mạch có đánh dấu phóng xạ, khoảng 50% hoạt tính phóng xạ được thải qua nước tiểu trong 72 giờ và hầu như không thu hồi trong phân.
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Sau một liều tĩnh mạch 10 mg, độ thanh thải thận của alendronate được ghi nhận khoảng 71 mL/phút, và độ thanh thải toàn thân không vượt quá 200 mL/phút trong nhãn DailyMed. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thời gian bán thải cuối ở người được ước tính trên 10 năm, có thể phản ánh sự giải phóng chậm của alendronate từ bộ xương.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Alendronat natri trihydrat
Alendronat natri thuộc nhóm aminobisphosphonat/ bisphosphonat chứa nitơ. Thuốc gắn với khoáng chất xương, đặc biệt tại vị trí đang tiêu xương, từ đó làm giảm hoạt động hủy xương. DailyMed ghi alendronate không cản trở tuyển mộ hoặc bám dính của hủy cốt bào nhưng ức chế hoạt tính của hủy cốt bào.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Alendronate ưu tiên định vị tại bề mặt tiêu xương dưới hủy cốt bào, làm hủy cốt bào mất đặc điểm “ruffled border” liên quan hoạt động tiêu xương và ức chế hoạt tính hủy cốt bào. Khi đã được vùi trong nền xương, alendronate không còn hoạt tính dược lý tại thời điểm đó.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Alendronat natri làm giảm trực tiếp tốc độ tiêu xương, kéo theo giảm gián tiếp quá trình tạo xương. Trong nhãn DailyMed, thuốc làm giảm các marker chuyển hóa xương như phosphatase kiềm huyết thanh và marker thoái giáng collagen niệu trong bệnh Paget; do ức chế tiêu xương, thuốc có thể gây giảm calci và phosphate huyết thanh mức nhẹ, thoáng qua, thường không triệu chứng.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Alendronat natri trihydrat
Chỉ định phụ thuộc nhãn thuốc và quốc gia. Nhãn DailyMed cho alendronate sodium tablets nêu các chỉ định: điều trị loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh; dự phòng loãng xương sau mãn kinh; điều trị tăng khối lượng xương ở nam giới bị loãng xương; điều trị loãng xương do glucocorticoid ở nam và nữ đang dùng glucocorticoid tương đương prednisone ≥7,5 mg/ngày và có mật độ xương thấp; điều trị bệnh Paget xương ở nam và nữ có tiêu chí phù hợp. Một SmPC tại Anh cho viên alendronic acid 70 mg chỉ ghi chỉ định điều trị loãng xương sau mãn kinh và giảm nguy cơ gãy đốt sống/hông.
Ứng dụng ngoài chỉ định tại Việt Nam. Lưu ý, DailyMed nêu alendronate sodium không được chỉ định cho bệnh nhi; nghiên cứu ở trẻ 4–18 tuổi mắc osteogenesis imperfecta nặng cho thấy tăng BMD cột sống thắt lưng nhưng không giảm nguy cơ gãy xương. Vì vậy, không nên suy rộng dữ liệu nghiên cứu thành chỉ định điều trị cho trẻ em.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là thông tin tham khảo từ nhãn DailyMed/SmPC, không thay thế đơn thuốc. Liều thực tế phải do bác sĩ quyết định theo chẩn đoán, nguy cơ gãy xương, chức năng thận, thuốc dùng kèm, khả năng tuân thủ cách uống và nhãn sản phẩm.
| Tình huống trong nhãn | Liều tham khảo được ghi trong nhãn |
|---|---|
| Điều trị loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh | 70 mg mỗi tuần một lần hoặc 10 mg mỗi ngày, tính theo acid alendronic. |
| Dự phòng loãng xương sau mãn kinh | 35 mg mỗi tuần một lần hoặc 5 mg mỗi ngày. |
| Điều trị tăng khối lượng xương ở nam giới loãng xương | 70 mg mỗi tuần một lần hoặc 10 mg mỗi ngày. |
| Loãng xương do glucocorticoid | 5 mg mỗi ngày; riêng phụ nữ sau mãn kinh không dùng estrogen: 10 mg mỗi ngày trong nhãn DailyMed. |
| Bệnh Paget xương | 40 mg mỗi ngày trong 6 tháng theo nhãn DailyMed. |
| Viên alendronic acid 70 mg theo SmPC Anh | 1 viên 70 mg mỗi tuần một lần cho điều trị loãng xương sau mãn kinh. |
Không tự ý dùng liều hằng ngày thay cho liều hằng tuần, không uống bù hai liều trong cùng ngày và không tự ngừng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Uống thuốc ngay sau khi thức dậy trong ngày, với một cốc nước lọc đầy khoảng 180–240 mL hoặc ít nhất 200 mL tùy nhãn. Không uống với nước khoáng, cà phê, nước trái cây, sữa hoặc đồ uống khác. Nuốt nguyên viên, không nhai, không nghiền, không ngậm tan trong miệng vì có nguy cơ loét hầu-miệng/thực quản. Sau khi uống, không nằm ít nhất 30 phút và cho đến sau bữa ăn đầu tiên. Không uống trước khi đi ngủ hoặc trước khi rời giường buổi sáng.
Cần theo dõi đáp ứng điều trị, nguy cơ gãy xương, mật độ khoáng xương khi phù hợp, triệu chứng kích ứng thực quản, đau xương/cơ/khớp, đau vùng đùi-háng, sức khỏe răng-miệng, calci/vitamin D và chức năng thận. Với loãng xương do glucocorticoid, nhãn DailyMed khuyến cáo đo mật độ khoáng xương lúc bắt đầu và lặp lại sau 6–12 tháng điều trị phối hợp alendronate với glucocorticoid.
Cảnh báo và lưu ý về Alendronat natri trihydrat
Chống chỉ định trong các trường hợp: bất thường thực quản làm chậm tống xuất thực quản như hẹp hoặc co thắt tâm vị/achalasia; không thể đứng hoặc ngồi thẳng ít nhất 30 phút; giảm calci máu; quá mẫn với hoạt chất hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc. Với dạng dung dịch uống FOSAMAX, không dùng cho người có nguy cơ hít sặc tăng.
Tác dụng không mong muốn thường liên quan tiêu hóa và cơ-xương-khớp, gồm đau bụng, khó tiêu, trào ngược acid, buồn nôn, đầy bụng, táo bón, tiêu chảy, khó nuốt, viêm/loét thực quản, đau xương-cơ-khớp, đau đầu, chóng mặt. SmPC cũng ghi các phản ứng như rối loạn vị giác, viêm mắt, ngứa, rụng tóc, phù ngoại biên và triệu chứng giống phản ứng pha cấp khi bắt đầu điều trị ở một số người.
Cần lưu ý viêm thực quản, trợt/loét thực quản, hẹp hoặc thủng thực quản; loét dạ dày-tá tràng nặng; giảm calci máu có triệu chứng; đau xương/cơ/khớp nặng; hoại tử xương hàm; gãy xương đùi dưới mấu chuyển hoặc thân xương đùi không điển hình; phản ứng quá mẫn như mày đay/phù mạch; phản ứng da nặng như Stevens-Johnson hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc; viêm màng bồ đào, viêm củng mạc hoặc viêm thượng củng mạc. Người bệnh có khó nuốt, đau khi nuốt, đau sau xương ức, ợ nóng mới xuất hiện/nặng lên hoặc đau đùi-háng bất thường cần liên hệ bác sĩ.
Cần thận trọng ở người có bệnh đường tiêu hóa trên đang hoạt động như Barrett thực quản, khó nuốt, bệnh thực quản khác, viêm dạ dày, viêm tá tràng hoặc loét. Phải điều chỉnh giảm calci máu trước khi bắt đầu; các rối loạn chuyển hóa khoáng như thiếu vitamin D cũng cần được xử trí. Cần cân nhắc nguy cơ hoại tử xương hàm ở người có thủ thuật nha khoa xâm lấn, ung thư, dùng hóa trị/corticosteroid/ức chế tạo mạch, vệ sinh răng miệng kém hoặc bệnh răng miệng nền. Cần đánh giá đau đùi/háng để loại trừ gãy xương đùi không điển hình.
Quá liều đường uống có thể gây giảm calci máu, giảm phosphate máu và biến cố tiêu hóa trên như khó chịu dạ dày, ợ nóng, viêm thực quản, viêm dạ dày hoặc loét. Nhãn DailyMed/SmPC nêu có thể dùng sữa hoặc thuốc kháng acid để gắn alendronate; không gây nôn do nguy cơ kích ứng thực quản và người bệnh nên giữ tư thế thẳng. Thẩm tách không được kỳ vọng có lợi. Xử trí cụ thể cần do nhân viên y tế thực hiện.
Bảo quản theo nhãn từng sản phẩm. Một nhãn DailyMed ghi bảo quản ở 20–25°C, phân phối trong bao bì kín, tránh ánh sáng và có nắp an toàn trẻ em khi phù hợp. Điều kiện bảo quản của sản phẩm lưu hành tại Việt Nam.
Đối tượng đặc biệt
Alendronat natri không được chỉ định cho bệnh nhi trong nhãn DailyMed. Dữ liệu nghiên cứu ở trẻ 4–18 tuổi mắc osteogenesis imperfecta nặng không cho thấy giảm nguy cơ gãy xương và ghi nhận một số vấn đề như nôn, chậm lành/không liền xương ở một số trường hợp. Không tự dùng cho trẻ em nếu không có chỉ định chuyên khoa.
DailyMed ghi không quan sát thấy khác biệt tổng thể về hiệu quả hoặc an toàn giữa người cao tuổi và người trẻ trong các nghiên cứu, nhưng không thể loại trừ nhạy cảm cao hơn ở một số người cao tuổi. SmPC Anh ghi không cần chỉnh liều theo tuổi. Cần đánh giá kèm chức năng thận, nguy cơ té ngã, thuốc dùng cùng và khả năng tuân thủ cách uống.
Dữ liệu ở phụ nữ mang thai chưa đủ để xác định nguy cơ liên quan thuốc; DailyMed khuyến cáo ngừng alendronate khi phát hiện có thai. SmPC Anh ghi alendronate không nên dùng trong thai kỳ. Vì bisphosphonate tích hợp vào nền xương và giải phóng dần trong nhiều năm, có nguy cơ lý thuyết đối với thai, chủ yếu trên hệ xương, nếu có thai sau một đợt điều trị; mức độ nguy cơ phụ thuộc liều, thời gian dùng và các yếu tố chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Chưa rõ alendronat natri có hiện diện trong sữa mẹ, ảnh hưởng đến trẻ bú mẹ hoặc ảnh hưởng đến tiết sữa hay không. SmPC Anh ghi không nên dùng alendronate trong thời kỳ cho con bú vì không loại trừ nguy cơ cho trẻ. Cần hỏi bác sĩ để cân nhắc lợi ích-nguy cơ.
DailyMed nêu không có bằng chứng alendronate bị chuyển hóa hoặc bài tiết qua mật, nên không thực hiện nghiên cứu ở người suy gan và không cần chỉnh liều theo thông tin nhãn. Tuy vậy, bệnh nhân có bệnh gan vẫn cần được bác sĩ đánh giá toàn trạng, nguy cơ té ngã, dinh dưỡng, calci/vitamin D và thuốc dùng kèm.
Với suy gan đơn thuần, nhãn DailyMed không yêu cầu chỉnh liều vì alendronate không chuyển hóa và không thải qua mật. Với suy thận, cần đặc biệt chú ý vì thuốc thải qua thận và không khuyến cáo khi creatinin clearance <35 mL/phút. Trường hợp vừa suy gan vừa suy thận cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá cá thể hóa.
SmPC Anh ghi alendronic acid không có hoặc ảnh hưởng trực tiếp không đáng kể lên khả năng lái xe/vận hành máy móc, nhưng một số phản ứng như nhìn mờ, chóng mặt hoặc đau xương-cơ-khớp nặng có thể ảnh hưởng đến khả năng này. Người bệnh nên thận trọng nếu xuất hiện triệu chứng.
Tương tác thuốc của Alendronat natri trihydrat
Calci, thuốc kháng acid và thuốc uống chứa cation đa hóa trị có thể cản trở hấp thu alendronate; cần uống các thuốc/vi chất này sau alendronate ít nhất 30 phút theo nhãn. Aspirin liều hằng ngày cùng alendronate liều trên 10 mg/ngày làm tăng biến cố tiêu hóa trên trong một số nghiên cứu; NSAID có thể gây kích ứng tiêu hóa nên cần thận trọng khi dùng cùng. Ranitidine tiêm tĩnh mạch được ghi nhận làm tăng gấp đôi sinh khả dụng alendronate đường uống, nhưng ý nghĩa lâm sàng chưa rõ.
Thắc mắc về hoạt chất Alendronat natri trihydrat
Alendronat natri là thuốc bisphosphonat đường uống, giúp ức chế hoạt động tiêu xương của hủy cốt bào. Thuốc được dùng trong một số bệnh lý như loãng xương sau mãn kinh, loãng xương ở nam giới, loãng xương do glucocorticoid hoặc bệnh Paget xương tùy nhãn thuốc và chỉ định của bác sĩ.
Vì alendronate hấp thu rất kém qua đường uống và dễ bị giảm hấp thu bởi thức ăn, đồ uống khác nước lọc, calci, thuốc kháng acid và thuốc chứa cation đa hóa trị. Cách uống đúng cũng giúp thuốc đi xuống dạ dày nhanh hơn và giảm nguy cơ kích ứng thực quản.
Không nên. Nhãn thuốc hướng dẫn người bệnh không nằm ít nhất 30 phút sau khi uống và cho đến sau bữa ăn đầu tiên trong ngày. Nằm sớm hoặc uống không đủ nước có thể làm tăng nguy cơ kích ứng, viêm hoặc loét thực quản.
Các tác dụng phụ nghiêm trọng cần lưu ý gồm viêm/loét thực quản, giảm calci máu, đau xương-cơ-khớp nặng, hoại tử xương hàm, gãy xương đùi không điển hình, phản ứng quá mẫn và hiếm gặp phản ứng da nặng. Người bệnh cần liên hệ bác sĩ nếu khó nuốt, đau khi nuốt, đau sau xương ức, ợ nóng nặng lên hoặc đau đùi/háng bất thường.
Không nên tự mua hoặc tự dùng. Alendronat natri là thuốc kê đơn trong nhãn DailyMed/FOSAMAX và cần bác sĩ đánh giá nguy cơ gãy xương, chống chỉ định thực quản, calci/vitamin D, chức năng thận, thuốc dùng kèm và thời gian điều trị phù hợp.

