5-Amino Levulinic Acid (5-ALA), còn gọi aminolevulinic acid, là tiền chất porphyrin nội sinh trong con đường tổng hợp heme. Khi dùng ngoại sinh, 5-ALA được chuyển hóa thành protoporphyrin IX (PpIX), chất có thể phát huỳnh quang hoặc tạo phản ứng quang động khi được chiếu ánh sáng phù hợp. Trong y khoa, aminolevulinic acid được phê duyệt ở một số thị trường để điều trị dày sừng ánh sáng bằng quang động trị liệu và hỗ trợ phẫu thuật viên nhìn rõ mô u ác tính trong phẫu thuật glioma nghi độ III/IV. 5-ALA không phải sản phẩm tự dùng thông thường cho các chỉ định này; nhiều chế phẩm phải do nhân viên y tế hoặc phẫu thuật viên đã được đào tạo sử dụng. Cần thận trọng với nguy cơ nhạy cảm ánh sáng, phản ứng tại chỗ, quá mẫn, tương tác với thuốc gây quang độc và dữ liệu còn hạn chế ở phụ nữ có thai, cho con bú, trẻ em. (DailyMed)
Nội dung chính
- 5-ALA là gì?: Tiền chất porphyrin/tiền chất PpIX, có vai trò trong quang động trị liệu và chẩn đoán hình ảnh huỳnh quang. (PubChem)
- Mã ATC: L01XD04 — aminolevulinic acid, nhóm chất nhạy quang dùng trong quang động/xạ trị. (FHI Norway)
- Chỉ định da liễu: Phối hợp ánh sáng xanh hoặc đỏ để điều trị dày sừng ánh sáng tùy chế phẩm và vùng điều trị được phê duyệt. (DailyMed)
- Chỉ định ngoại thần kinh: Hỗ trợ quan sát mô ác tính trong phẫu thuật glioma nghi WHO độ III/IV. (DailyMed)
- Cơ chế chính: 5-ALA chuyển thành PpIX; khi chiếu ánh sáng phù hợp tạo phản ứng quang động hoặc phát huỳnh quang đỏ. (DailyMed)
- Lưu ý an toàn: Tránh ánh sáng mạnh sau dùng; không phối hợp tùy tiện với thuốc có nguy cơ gây quang độc. (DailyMed)
- Không tự dùng: Một số nhãn ghi thuốc chỉ được dùng bởi nhân viên y tế hoặc phẫu thuật viên được đào tạo. (DailyMed)
Hoạt chất Axit 5-aminolevulinic (5-ALA) là gì?
Axit 5-aminolevulinic (5-ALA, δ-aminolevulinic acid) là một axit δ-amino nội sinh, không tham gia cấu tạo protein, và là chất trung gian sớm của con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme. Về hóa học, đây là 5-amino-4-oxopentanoic acid, công thức C5H9NO3, khối lượng phân tử 131,13 g/mol. ChEBI phân loại 5-ALA trực tiếp là một δ-amino acid và 4-oxo monocarboxylic acid; PubChem ghi nhận đây là chất chuyển hóa ở người và tiền chất porphyrin. Hồ sơ này khóa exact entity là aminolevulinic acid tự do (CAS 106-60-5; UNII 88755TAZ87; PubChem CID 137; RxCUI 683). Không đồng nhất record này với aminolevulinic acid hydrochloride (CAS 5451-09-2), là muối hydrochloride có định danh và khối lượng phân tử khác, dù nhiều chế phẩm thuốc sử dụng chính dạng muối đó.
Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
INN 5-Aminolevulinic acid
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Axit 5-aminolevulinic (5-ALA) |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | 5-Aminolevulinic acid |
| Tên IUPAC | 5-amino-4-oxopentanoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Aminolevulinic acid |
| Tên viết tắt | 5-ALA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum aminolevulicum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 106-60-5 |
|---|---|
| UNII | 88755TAZ87 |
| PubChem CID | 137 |
| RxNorm CUI | 683 |
| Công thức phân tử | C5H9NO3 |
| Khối lượng phân tử | 131.13 g/mol |
Tính chất lý – hóa
Các thông số lý–hóa có ý nghĩa dược học
| logP / logD | XLogP3-AA = -3.8 (giá trị tính toán của PubChem; không phải logD đo thực nghiệm). |
|---|
Dược động học của Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
Dược động học ở người chủ yếu được mô tả sau khi dùng aminolevulinic acid hydrochloride với liều biểu diễn theo lượng ALA tự do. Trong nghiên cứu crossover ở 6 người khỏe mạnh, 100 mg ALA đường uống được hấp thu nhanh, Cmax 4,65 ± 0,94 µg/mL, Tmax khoảng 0,83 giờ, sinh khả dụng 56,4 ± 15,3% và AUC0–∞ 7,4 ± 1,2 µg·h/mL. Sau tiêm tĩnh mạch 100 mg, Vd 9,3 ± 2,8 L và độ thanh thải 7,8 ± 2,5 L/giờ; t1/2 khoảng 44–50 phút, còn MRT khoảng 60 phút sau tiêm tĩnh mạch và 92 phút sau uống. Sau đưa 1,328 g vào bàng quang, dưới 1% vào tuần hoàn toàn thân, tạo chênh lệch phơi nhiễm tại bàng quang rất lớn. Nhãn Gleolan hiện hành, ở 12 người khỏe mạnh dùng dung dịch aminolevulinic acid hydrochloride, báo cáo sinh khả dụng tuyệt đối của ALA 100,0% ± 1,1, Tmax 0,8 giờ, gắn protein in vitro 12% và 34 ± 8% ALA mẹ được bài tiết trong nước tiểu trong 12 giờ. ALA ngoại sinh chuyển hóa thành PpIX; tỷ lệ chuyển hóa chưa xác định. Các số liệu phụ thuộc liều và dạng bào chế nên không được gộp thành một profile duy nhất.
Giai đoạn I: Hấp thu
ALA được hấp thu nhanh sau uống. Trong nghiên cứu 100 mg ở 6 người khỏe mạnh, Cmax 4,65 ± 0,94 µg/mL đạt sau khoảng 0,83 ± 0,20 giờ; nhãn Gleolan báo cáo Tmax trung vị 0,8 giờ (0,5–1,0 giờ) ở 12 người khỏe mạnh.
| F · Sinh khả dụng | 56,4 ± 15,3% sau uống 100 mg ALA (n=6, crossover); 100,0% ± 1,1, khoảng 78,5–131,2%, trong nhãn Gleolan ở 12 người khỏe mạnh dùng dung dịch aminolevulinic acid hydrochloride tại liều khuyến cáo. |
|---|---|
| Tmax · Thời gian đạt nồng độ đỉnh | Khoảng 0,83 ± 0,20 giờ sau uống 100 mg ALA (n=6); nhãn Gleolan: trung vị 0,8 giờ, khoảng 0,5–1,0 giờ (n=12). |
| Cmax · Nồng độ đỉnh | 4,65 ± 0,94 µg/mL sau uống 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
| AUC0–∞ · Phơi nhiễm ngoại suy vô hạn | ALA AUC0–∞: 7,4 ± 1,2 µg·h/mL sau uống và 13,7 ± 3,4 µg·h/mL sau tiêm tĩnh mạch 100 mg ở 6 người khỏe mạnh. |
| Chuyển hóa bước đầu | Phân tích của nghiên cứu 100 mg cho rằng chuyển hóa bước đầu qua gan không phải yếu tố chính giới hạn sinh khả dụng đường uống; kết luận này dựa trên ước tính độ thanh thải ngoài thận và lưu lượng máu gan, không phải đo trực tiếp first-pass. |
| So sánh đường dùng | Sau đưa ALA vào bàng quang 1,328 g ở 8 bệnh nhân nguy cơ cao tái phát ung thư bàng quang, dưới 1% liều được hấp thu toàn thân; nồng độ tại bàng quang cao hơn tuần hoàn khoảng 20.000 lần, cho thấy lợi thế phơi nhiễm tại chỗ so với dùng toàn thân. |
Giai đoạn II: Phân bố
Sau tiêm tĩnh mạch 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh, thể tích phân bố trung bình 9,3 ± 2,8 L, tương đương khoảng 0,12 ± 0,04 L/kg, cho thấy thể tích phân bố tương đối nhỏ trong bối cảnh nghiên cứu này.
Các thông số phân bố
| Vd / Vss · Thể tích phân bố | 9,3 ± 2,8 L (khoảng 0,12 ± 0,04 L/kg) sau tiêm tĩnh mạch 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
|---|---|
| Gắn protein huyết tương | Khoảng 12% trong thí nghiệm in vitro ở nồng độ ALA tới khoảng 25% Cmax sau liều khuyến cáo của Gleolan; đây không phải phép đo trực tiếp in vivo. |
Giai đoạn III: Chuyển hóa
ALA ngoại sinh đi vào con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme và được chuyển hóa thành protoporphyrin IX (PpIX). Nhãn Gleolan nêu tỷ lệ ALA được chuyển thành PpIX chưa xác định; AUC huyết tương trung bình của PpIX thấp hơn 6% AUC của ALA.
| Con đường chuyển hóa | Con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme; ALA ngoại sinh được chuyển tiếp đến protoporphyrin IX (PpIX). |
|---|---|
| Chất chuyển hóa hoạt tính | Protoporphyrin IX (PpIX), chất quang hoạt và phát huỳnh quang. |
| Tỷ lệ chuyển hóa / fm | Tỷ lệ mol ALA chuyển thành PpIX chưa xác định; nhãn Gleolan báo cáo AUC huyết tương trung bình của PpIX <6% AUC của ALA. |
Giai đoạn IV: Thải trừ
ALA mẹ được thải trừ một phần qua thận. Trong nghiên cứu 100 mg, độ thanh thải thận sau tiêm tĩnh mạch là 2,1 ± 1,9 L/giờ; nhãn Gleolan báo cáo 34 ± 8% ALA mẹ được thu hồi trong nước tiểu trong 12 giờ. Chưa có bằng chứng mass-balance đầy đủ để mô tả toàn bộ đường thải trừ.
| t½ · Thời gian bán thải | 50,1 ± 2,8 phút sau tiêm tĩnh mạch và 44,4 ± 10,1 phút sau uống 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | 7,8 ± 2,5 L/giờ sau tiêm tĩnh mạch 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
| CLr · Độ thanh thải thận | 2,1 ± 1,9 L/giờ sau tiêm tĩnh mạch 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
| MRT · Thời gian lưu trú trung bình | 59,7 ± 15,1 phút sau tiêm tĩnh mạch và 92,0 ± 9,7 phút sau uống 100 mg ALA ở 6 người khỏe mạnh. |
| Đường thải chính | Nước tiểu là đường thải trừ đáng kể của ALA mẹ; chưa có dữ liệu mass-balance hoàn chỉnh để khẳng định tỷ lệ toàn bộ các đường thải trừ. |
| Tỷ lệ thải nguyên dạng | 34 ± 8% ALA mẹ được bài tiết trong nước tiểu trong 12 giờ sau liều khuyến cáo của Gleolan ở 12 người khỏe mạnh (khoảng 27–57%). |
Dược động học quần thể và nhóm đặc biệt
| Suy thận | Nhãn Gleolan nêu ảnh hưởng của suy thận lên dược động học ALA chưa được xác định; không suy ra điều chỉnh liều từ dữ liệu này. |
|---|---|
| Suy gan | Nhãn Gleolan nêu ảnh hưởng của suy gan lên dược động học ALA chưa được xác định; không suy ra điều chỉnh liều từ dữ liệu này. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Liều, đường dùng và dạng bào chế ảnh hưởng rõ đến phơi nhiễm. Dữ liệu đường uống 100 mg và dữ liệu nhãn Gleolan cho ước tính sinh khả dụng khác nhau; cần giữ nguyên bối cảnh thay vì coi là một giá trị duy nhất. Ảnh hưởng của suy thận hoặc suy gan lên PK ALA sau Gleolan chưa được xác định.
Nguồn và chất lượng bằng chứng
| Đường dùng | Uống và tiêm tĩnh mạch trong nghiên cứu crossover; đưa vào bàng quang trong nghiên cứu phơi nhiễm tại chỗ; dữ liệu bổ sung từ đường uống của Gleolan. |
|---|---|
| Liều nghiên cứu | 100 mg ALA đơn liều (dùng 128 mg aminolevulinic acid hydrochloride tương đương 100 mg ALA) cho nhánh uống và tiêm tĩnh mạch; 1,328 g ALA đưa vào bàng quang; dữ liệu nhãn bổ sung từ Gleolan 20 mg/kg. |
| Dạng bào chế | Dung dịch nước chứa aminolevulinic acid hydrochloride với liều quy đổi theo ALA tự do trong nghiên cứu 100 mg; Gleolan là bột aminolevulinic acid hydrochloride pha thành dung dịch uống. |
| Quần thể | 6 người khỏe mạnh trong nghiên cứu crossover uống/tiêm tĩnh mạch; 8 bệnh nhân nguy cơ cao tái phát ung thư bàng quang ở nhánh đưa vào bàng quang; 12 người khỏe mạnh trong dữ liệu PK của nhãn Gleolan. |
| Phương pháp | Nghiên cứu crossover sử dụng xét nghiệm HPLC đã thẩm định và phân tích dược động học không ngăn; nhãn Gleolan cung cấp PK lâm sàng bổ sung. |
| Nguồn dữ liệu | Nghiên cứu PK người: https://jpet.aspetjournals.org/article/S0022-3565(24)35635-6/fulltext |
| Giới hạn dữ liệu | Các thông số định lượng chính từ nghiên cứu crossover có cỡ mẫu nhỏ (n=6) và dùng aminolevulinic acid hydrochloride nhưng quy đổi liều theo ALA tự do; do đó khả năng khái quát theo liều/dạng bào chế hạn chế. Nhãn Gleolan ở n=12 báo cáo sinh khả dụng cao hơn; khác biệt được giữ theo context, không coi là một giá trị canonical duy nhất. Chưa có mass-balance đầy đủ, và ảnh hưởng suy thận/suy gan chưa được xác định. |
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
5-ALA là chất chuyển hóa nội sinh và tiền chất của con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme. Khi cung cấp ALA ngoại sinh, lượng cơ chất đi vào con đường này tăng và có thể làm tích lũy protoporphyrin IX (PpIX), một phân tử quang hoạt. PpIX phát huỳnh quang đỏ khi được kích thích bằng ánh sáng xanh phù hợp và có thể đóng vai trò chất cảm quang trong bối cảnh quang động. Cơ chế canonical của 5-ALA vì vậy là cơ chất/tiền chất chuyển hóa, không phải agonist, antagonist hay chất ức chế của một protein đích đơn lẻ. Trong nhãn Gleolan, PpIX tích lũy trong tế bào u và giúp tạo tương phản huỳnh quang; nguyên nhân của sự tích lũy ưu tiên trong mô u não vẫn chưa được xác định.
Phần I: Phân loại và phạm vi tác dụng
Thông tin phân loại dược lý
| Phân loại theo cơ chế | Tiền chất chuyển hóa tạo protoporphyrin IX (PpIX) trong con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme. |
|---|---|
| Phân loại theo tác dụng | Chất tạo huỳnh quang và chất cảm quang gián tiếp thông qua sự hình thành PpIX. |
| Vị trí tác dụng | Nội bào, trong con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme; hiệu ứng huỳnh quang được quan sát tại mô tích lũy đủ PpIX. |
| Cơ quan / hệ cơ quan chịu tác động | Không xác lập một direct protein target canonical. Tác dụng phụ thuộc chuyển hóa ALA thành PpIX và lượng PpIX tích lũy trong mô. |
Phần II: Đích tác dụng và tương tác thuốc–đích
Thông tin đích tác dụng
| Ghi chú về đích | Không gắn direct molecular target cho record này. Nguồn canonical mô tả 5-ALA như tiền chất/cơ chất chuyển hóa; việc ép cơ chế vào receptor/enzyme target đơn lẻ sẽ làm sai bản chất. |
|---|
Phần III: Cơ chế tác dụng
Sau khi dùng aminolevulinic acid, hoạt chất được chuyển hóa thành PpIX. Khi PpIX hấp thu ánh sáng phù hợp trong môi trường có oxy, phản ứng quang động tạo các dạng oxy phản ứng, gây tổn thương thành phần tế bào và cuối cùng phá hủy tế bào. Trong phẫu thuật glioma, PpIX giúp mô u phát huỳnh quang đỏ dưới hệ kính hiển vi và bộ lọc phù hợp. (DailyMed)
Chuỗi cơ chế tác dụng
| Cơ chế tác dụng tóm tắt | ALA ngoại sinh đi vào con đường sinh tổng hợp heme và làm tăng PpIX nội bào. PpIX hấp thụ ánh sáng xanh và phát huỳnh quang đỏ, tạo tương phản quang học ở mô có tích lũy PpIX; trong quang động, PpIX còn là chất cảm quang khi được chiếu ánh sáng thích hợp. |
|---|---|
| Sự kiện khởi đầu ở mức phân tử | Tăng lượng ALA ngoại sinh sẵn có cho các phản ứng enzym của con đường sinh tổng hợp porphyrin/heme, dẫn đến tăng tạo PpIX. |
| Biến đổi sinh hóa | Tăng hình thành và tích lũy protoporphyrin IX (PpIX) từ ALA ngoại sinh. |
| Đáp ứng tế bào | Tế bào tích lũy PpIX có khả năng phát huỳnh quang đỏ khi được kích thích bằng ánh sáng xanh; mức tích lũy thay đổi theo mô và bối cảnh. |
| Đáp ứng mô / cơ quan | Trong mô glioma có đủ PpIX, chiếu ánh sáng kích thích 375–440 nm cho phép quan sát huỳnh quang đỏ trong dải 620–710 nm. |
| Tác dụng sinh lý | Tạo tương phản quang học dựa trên PpIX để hỗ trợ nhận diện mô tích lũy chất huỳnh quang. |
| Liên kết cơ chế với hiệu quả điều trị | Chuỗi cơ chế ALA → PpIX → huỳnh quang đỏ cung cấp tín hiệu thị giác để hỗ trợ quan sát mô u trong bối cảnh dùng Gleolan. |
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Đáp ứng dược lực học có thể theo dõi bằng sự hình thành PpIX và cường độ huỳnh quang của mô sau kích thích ánh sáng. Ở người dùng Gleolan, 20 mg/kg tạo huỳnh quang glioma mạnh hơn các liều thấp hơn; tuy nhiên thời điểm dùng tối ưu đối với cường độ huỳnh quang và quan hệ giữa nồng độ ALA huyết tương với tín hiệu huỳnh quang não chưa được xác lập.
Thông số dược lực học và diễn biến tác dụng
| Quan hệ liều–đáp ứng | Trong dữ liệu dược lực học của Gleolan, liều 20 mg/kg cho huỳnh quang do ALA ở mô glioma mạnh hơn các liều thấp hơn theo đánh giá thị giác và quang phổ; đây là dữ liệu của chế phẩm aminolevulinic acid hydrochloride, không phải khuyến cáo liều cho exact free-acid record. |
|---|---|
| Quan hệ nồng độ–đáp ứng | Nhãn Gleolan nêu mối liên hệ giữa nồng độ ALA toàn thân tại thời điểm quan sát và cường độ huỳnh quang trong não chưa được xác định. |
| Tác dụng dược lý chính | Tăng tích lũy PpIX, qua đó tạo huỳnh quang và khả năng cảm quang tại mô. |
| Biomarker dược lực học | Protoporphyrin IX (PpIX) và cường độ huỳnh quang đỏ do PpIX. |
| Endpoint dược lực học / lâm sàng | Cường độ/hiện diện huỳnh quang đỏ của mô dưới kích thích ánh sáng xanh; trong các nghiên cứu lâm sàng Gleolan, mô sinh thiết được đối chiếu với mô bệnh học. |
Bối cảnh nghiên cứu và chất lượng bằng chứng
| Đường dùng | Đường uống trong dữ liệu dược lực học/lâm sàng của Gleolan. |
|---|---|
| Liều / nồng độ nghiên cứu | 20 mg/kg aminolevulinic acid hydrochloride trong Gleolan, so sánh với các liều thấp hơn về cường độ huỳnh quang; không chuyển giá trị này thành regimen cho exact free acid. |
| Dạng bào chế | Gleolan, bột aminolevulinic acid hydrochloride pha thành dung dịch uống. |
| Quần thể nghiên cứu | Người lớn nghi ngờ glioma độ cao; các nghiên cứu hiệu quả của nhãn Gleolan bao gồm bệnh nhân 18–75 tuổi. |
| Assay / phương pháp đo | Đánh giá huỳnh quang bằng quan sát thị giác và quang phổ; trong nghiên cứu phẫu thuật, vị trí sinh thiết huỳnh quang/không huỳnh quang được đối chiếu mô bệnh học. |
| Định nghĩa endpoint và thời điểm đo | Tín hiệu huỳnh quang đỏ của PpIX dưới hệ thống kích thích ánh sáng xanh và sự phù hợp của tín hiệu với tình trạng mô u theo mô bệnh học. |
| Nguồn dữ liệu | ChEBI 5-aminolevulinic acid: https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:17549 |
| Giới hạn và độ không chắc chắn | Không có direct molecular target canonical được xác lập cho cơ chế tiền chất này. Nhãn Gleolan nêu nguyên nhân PpIX tích lũy ưu tiên trong mô u não chưa biết, đồng thời quan hệ giữa nồng độ ALA huyết tương và cường độ huỳnh quang não chưa xác định. Không có cơ sở để điền Ki, Kd, IC50 hoặc EC50. |
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
Chỉ định được phê duyệt phụ thuộc chế phẩm và quốc gia. AMELUZ được chỉ định phối hợp quang động trị liệu bằng đèn BF-RhodoLED hoặc RhodoLED XL để điều trị theo tổn thương hoặc theo vùng dày sừng ánh sáng mức độ nhẹ đến trung bình trên mặt và da đầu. LEVULAN KERASTICK phối hợp chiếu ánh sáng xanh BLU-U được chỉ định điều trị dày sừng ánh sáng tối thiểu đến trung bình ở mặt, da đầu hoặc chi trên. Gleolan/Gliolan được chỉ định hỗ trợ quan sát mô ác tính trong phẫu thuật glioma nghi WHO độ III/IV. Chỉ định được phê duyệt tại Việt Nam theo từng sản phẩm cụ thể. (DailyMed)
5-ALA/PDT được nghiên cứu hoặc sử dụng ngoài chỉ định ở một số bối cảnh da liễu như mụn trứng cá, ung thư da không melanoma, Bowen disease, basal cell carcinoma hoặc squamous cell carcinoma tùy quốc gia và phác đồ. 5-ALA cũng được nghiên cứu trong các chiến lược phẫu thuật huỳnh quang ngoài glioma hoặc kết hợp kỹ thuật hình ảnh khác. Các ứng dụng này cần phân biệt với chỉ định đã được phê duyệt của từng chế phẩm và không nên tự áp dụng. (PubMed)
Liều dùng và cách sử dụng Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
Không tạo regimen canonical cho exact entity aminolevulinic acid tự do. DailyMed ghi Gleolan là aminolevulinic acid hydrochloride với liều uống 20 mg/kg, dùng khoảng 3 giờ trước gây mê trong bối cảnh phẫu thuật glioma; đây là regimen của chế phẩm/muối hydrochloride và chỉ được dùng làm bằng chứng phân định entity, không được ghi thành dc_dosing_regimens của free acid. Không suy liều điều trị từ các liều PK/PD nghiên cứu.
Cảnh báo và lưu ý về Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
Chống chỉ định phụ thuộc chế phẩm. LEVULAN KERASTICK chống chỉ định ở người nhạy cảm ánh sáng da tại bước sóng 400–450 nm, porphyria hoặc dị ứng porphyrin, hoặc nhạy cảm với thành phần thuốc. AMELUZ chống chỉ định ở người quá mẫn porphyrin, quá mẫn thành phần thuốc, porphyria hoặc photodermatoses. Gleolan chống chỉ định ở người quá mẫn với ALA/porphyrin và người có porphyria cấp hoặc mạn. (DailyMed)
Với dạng bôi/PDT, tác dụng không mong muốn thường gặp là phản ứng tại chỗ: đỏ da, đau hoặc bỏng rát, phù, kích ứng, ngứa, bong vảy, đóng mày, chai cứng, phồng nước, rỉ dịch, khô da, thay đổi sắc tố. Với Gleolan, phản ứng trên 1% bệnh nhân trong tuần sau phẫu thuật gồm sốt, hạ huyết áp, buồn nôn và nôn; dưới 1% trong 6 tuần đầu có thể có ớn lạnh, phản ứng nhạy sáng, viêm da do nắng, bất thường xét nghiệm chức năng gan và tiêu chảy. (DailyMed)
Các phản ứng nghiêm trọng cần lưu ý gồm phản ứng quá mẫn hoặc phản vệ, phù mạch, mày đay, phản ứng quang độc nặng, tổn thương/kích ứng mắt do đèn điều trị, phản ứng mắt sau PDT, các cơn mất trí nhớ thoáng qua được báo cáo sau lưu hành, và ở Gleolan có báo cáo sau lưu hành về sốc phản vệ, phù mạch, nhiễm toan chuyển hóa. (DailyMed)
Cần tránh ánh sáng mặt trời, đèn chiếu mạnh, giường tắm nắng hoặc nguồn sáng mạnh sau dùng theo thời gian nhãn quy định: khoảng 40 giờ với LEVULAN KERASTICK, khoảng 48 giờ với AMELUZ và Gleolan. Kem chống nắng không bảo vệ được hoàn toàn phản ứng nhạy sáng do ánh sáng nhìn thấy sau LEVULAN KERASTICK. Người có rối loạn đông máu cần thận trọng khi chuẩn bị tổn thương da vì một số chế phẩm chưa được thử nghiệm đầy đủ ở nhóm này. Không nên dùng 5-ALA ngoài quy trình y khoa được phê duyệt. (DailyMed)
Nếu vô tình nuốt LEVULAN KERASTICK, nhãn khuyến cáo theo dõi và chăm sóc hỗ trợ, đồng thời tránh ánh sáng mạnh ít nhất 40 giờ; hậu quả vượt liều bôi khuyến cáo chưa rõ. Với Gleolan, quá liều có liên quan suy hô hấp và ban đỏ; xử trí là hỗ trợ cần thiết, bao gồm bảo vệ khỏi nguồn sáng mạnh. Không tự xử trí quá liều tại nhà. (DailyMed)
Điều kiện bảo quản phụ thuộc chế phẩm. LEVULAN KERASTICK bảo quản 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C và dung dịch sau pha phải dùng trong vòng 2 giờ. AMELUZ bảo quản lạnh 2–8°C, cho phép dao động 15–30°C và dùng trong vòng 3 tháng sau mở. Gleolan bảo quản ở 25°C, cho phép dao động 15–30°C. Cần đọc đúng nhãn/tờ hướng dẫn của sản phẩm cụ thể. (DailyMed)
Đối tượng đặc biệt
Độ an toàn và hiệu quả của AMELUZ và LEVULAN KERASTICK ở bệnh nhân dưới 18 tuổi chưa được thiết lập; dày sừng ánh sáng không phải bệnh thường gặp ở trẻ em. Độ an toàn và hiệu quả của Gleolan ở trẻ em cũng chưa được thiết lập. (DailyMed)
Trong các thử nghiệm của AMELUZ và LEVULAN KERASTICK, không ghi nhận khác biệt tổng thể rõ ràng về an toàn/hiệu quả giữa người cao tuổi và người trẻ hơn, nhưng không loại trừ khả năng một số người cao tuổi nhạy cảm hơn. Với Gleolan, không cần hiệu chỉnh liều ở người cao tuổi theo nhãn. (DailyMed)
Dữ liệu ở phụ nữ có thai còn hạn chế hoặc chưa có đủ để xác định nguy cơ liên quan thuốc. Với AMELUZ, hấp thu toàn thân sau bôi được mô tả là không đáng kể trong điều kiện dùng tối đa, nhưng vẫn không có dữ liệu đầy đủ ở phụ nữ có thai. Với LEVULAN KERASTICK, dữ liệu hạn chế không đủ đánh giá nguy cơ. Với Gleolan, chưa có dữ liệu người đủ để kết luận nguy cơ phát triển thai. Cần cân nhắc lợi ích/nguy cơ bởi bác sĩ. (DailyMed)
Không có dữ liệu đầy đủ về sự hiện diện của aminolevulinic acid trong sữa mẹ, ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ hoặc ảnh hưởng lên tiết sữa. Với Gleolan, nhãn khuyến cáo phụ nữ cho con bú vắt bỏ sữa trong 24 giờ sau dùng để giảm phơi nhiễm cho trẻ. Với dạng bôi, cần cân nhắc lợi ích của cho con bú và nhu cầu điều trị của mẹ. (DailyMed)
Với Gleolan, vai trò của gan trong thải trừ ALA chưa rõ; thanh thải ALA có thể giảm ở bệnh nhân suy gan và chưa rõ có cần hiệu chỉnh liều hay không. Dữ liệu cho dạng bôi ở bệnh nhân suy gan. (DailyMed)
Ảnh hưởng của suy gan hoặc suy thận lên dược động học của ALA sau dùng Gleolan chưa được xác định đầy đủ. Người suy gan/suy thận không nên tự dùng 5-ALA; cần được bác sĩ đánh giá và theo dõi theo bối cảnh chỉ định. (DailyMed)
Đối với dạng bôi/PDT, thông tin ảnh hưởng trực tiếp lên lái xe/vận hành máy móc; tuy nhiên đau, bỏng rát, kích ứng mắt hoặc nhạy sáng sau thủ thuật có thể ảnh hưởng sinh hoạt tạm thời. Với Gleolan, thuốc dùng trong bối cảnh phẫu thuật/gây mê nên quyết định lái xe hoặc vận hành máy móc phải theo hướng dẫn hậu phẫu của bác sĩ. (DailyMed)
Tương tác thuốc của Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
Không có nhiều nghiên cứu tương tác thuốc chính thức với các chế phẩm bôi; tuy nhiên nhãn cảnh báo thuốc/chất gây nhạy cảm ánh sáng như St. John’s wort, griseofulvin, thuốc lợi tiểu thiazide, sulfonylurea, phenothiazine, sulfonamide, quinolone và tetracycline có thể làm tăng nguy cơ phản ứng quang độc. Với Gleolan, cần tránh thuốc gây quang độc và chế phẩm bôi chứa ALA trong 24 giờ trước và sau khi dùng. (DailyMed)
Thắc mắc về hoạt chất Axit 5-aminolevulinic (5-ALA)
5-Amino Levulinic Acid (5-ALA) là tiền chất porphyrin nội sinh. Khi dùng ngoại sinh, 5-ALA có thể chuyển thành protoporphyrin IX, chất phát huỳnh quang hoặc tạo phản ứng quang động khi chiếu ánh sáng phù hợp. (DailyMed)
Tùy chế phẩm và quốc gia, 5-ALA được dùng trong quang động trị liệu dày sừng ánh sáng và hỗ trợ phẫu thuật viên nhìn rõ mô ác tính khi phẫu thuật glioma nghi WHO độ III/IV. Chỉ định tại Việt Nam theo từng sản phẩm cụ thể. (DailyMed)
Không nên tự dùng 5-ALA cho điều trị da hoặc mục đích phẫu thuật. Một số nhãn thuốc ghi chế phẩm chỉ được dùng bởi nhân viên y tế hoặc phẫu thuật viên đã được đào tạo, kết hợp thiết bị chiếu sáng/kính hiển vi chuyên dụng. (DailyMed)
Với dạng bôi dùng trong quang động trị liệu, tác dụng phụ thường gặp là đỏ da, đau hoặc bỏng rát, phù, kích ứng, ngứa, bong vảy, đóng mày, phồng nước, khô da hoặc thay đổi sắc tố tại vùng điều trị. Với dạng uống trước phẫu thuật, có thể gặp sốt, hạ huyết áp, buồn nôn, nôn hoặc bất thường xét nghiệm chức năng gan. (DailyMed)
Có. 5-ALA có thể làm vùng điều trị hoặc cơ thể nhạy cảm hơn với ánh sáng tùy dạng dùng. Nhãn LEVULAN KERASTICK khuyến cáo tránh ánh sáng mạnh tại vùng điều trị ít nhất 40 giờ; AMELUZ và Gleolan có khuyến cáo giảm/tránh phơi nhiễm ánh sáng trong khoảng 48 giờ. Cần tuân thủ đúng hướng dẫn của nhân viên y tế. (DailyMed)

