Zinc Pyrithione, còn gọi là pyrithione zinc, kẽm pyrithion hoặc ZPT, là một phức hợp phối trí của kẽm có hoạt tính kháng nấm và kháng khuẩn tại chỗ. Hoạt chất được sử dụng phổ biến trong các chế phẩm chăm sóc da đầu hoặc thuốc dùng ngoài nhằm kiểm soát gàu, bong vảy, ngứa và các triệu chứng liên quan đến viêm da tiết bã. Zinc Pyrithione tác động lên nấm men Malassezia bằng cách làm tăng lượng đồng trong tế bào nấm, gây rối loạn các protein chứa cụm sắt–lưu huỳnh cần thiết cho chuyển hóa. Tại Hoa Kỳ, FDA cho phép hoạt chất trong thuốc trị gàu không kê đơn với nồng độ khác nhau tùy dạng rửa trôi hoặc không rửa trôi. Tại Việt Nam, giới hạn sử dụng trong mỹ phẩm chăm sóc tóc đã được cập nhật từ ngày 14 tháng 5 năm 2026. Không nên tự mua nguyên liệu Zinc Pyrithione để pha chế hoặc sử dụng trực tiếp.
Nội dung chính
- Tên hoạt chất: Zinc Pyrithione, Pyrithione Zinc, kẽm pyrithion, ZPT
- Nhóm tác dụng: Kháng nấm, kháng khuẩn và kiểm soát gàu tại chỗ
- Mã ATC: D11AX12
- Công dụng chính: Giảm và phòng tái phát bong vảy, ngứa liên quan đến gàu; một số chế phẩm được ghi nhãn cho viêm da tiết bã
- Đường dùng: Dùng ngoài da, chủ yếu trên da đầu
- Hấp thu qua da: SCCS sử dụng mức hấp thu 1% làm giá trị bảo thủ trong đánh giá nguy cơ
- Lưu ý quan trọng: Tránh mắt, không nuốt, ngừng dùng nếu xuất hiện phát ban hoặc tình trạng nặng hơn
- Quy định Việt Nam: Từ ngày 14 tháng 5 năm 2026: tối đa 0,1% trong sản phẩm chăm sóc tóc không rửa trôi và 1,0% trong sản phẩm rửa trôi
- Quy định EU: Bị cấm trong mỹ phẩm EU từ ngày 1 tháng 3 năm 2022; quy định này không đồng nghĩa với lệnh cấm mọi thuốc dùng ngoài tại tất cả quốc gia
Hoạt chất Zinc Pyrithione là gì?
Zinc Pyrithione là một hoạt chất kháng vi sinh vật dùng ngoài da, thường có trong chế phẩm trị gàu. Hoạt chất làm giảm sự phát triển của nấm men Malassezia trên da đầu, qua đó hỗ trợ kiểm soát bong vảy, ngứa, đỏ và kích ứng liên quan đến gàu hoặc viêm da tiết bã.
Zinc Pyrithione
INN Zinc pyrithione; Pyrithione zinc.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Zinc Pyrithione |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Zinc pyrithione; Pyrithione zinc. |
| Tên IUPAC | zinc bis(1-oxidopyridine-2-thione) |
| Tên hóa học khác | 1-Hydroxypyridine-2-thione zinc salt | 2-Mercaptopyridine N-Oxide Zinc Salt |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Kẽm pyrithion; Zinc bis(2-pyridylthio)-N-oxide; Zinc pyridinethione; Zinc 2-pyridinethione-1-oxide; ZnPT; ZPT; ZnPTO; Zinc Omadine. |
| Tên viết tắt | ZPT | ZnPT |
| Tên Latinh / tên dược điển | Pyrithionum zincicum |
| Tên USAN | pyrithione zinc |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 13463-41-7 |
|---|---|
| UNII | R953O2RHZ5 |
| PubChem CID | 26041 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
Dược động học của Zinc Pyrithione
Dữ liệu dược động học ở người chủ yếu đến từ nghiên cứu hấp thu qua da. SCCS sử dụng mức hấp thu qua da 1% làm giá trị bảo thủ để đánh giá nguy cơ. Trong nghiên cứu sử dụng dầu gội chứa 2% Zinc Pyrithione kết hợp chế phẩm không rửa trôi, tối đa khoảng 0,22% liều bôi được phát hiện bài tiết qua nước tiểu trong khoảng theo dõi.
Giai đoạn I: Hấp thu
Zinc Pyrithione có mức hấp thu toàn thân thấp khi sử dụng tại chỗ trên da nguyên vẹn và được rửa sạch. SCCS kết luận tổng hấp thu có khả năng không cao hơn 1% trong các điều kiện nghiên cứu đã đánh giá. Mức hấp thu thực tế có thể thay đổi theo nồng độ, dạng sản phẩm, thời gian tiếp xúc, diện tích bôi, tình trạng hàng rào da và việc rửa trôi.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng toàn thân tuyệt đối sau khi dùng ngoài da đúng hướng dẫn. Trong đánh giá nguy cơ mỹ phẩm, SCCS giả định hấp thu qua da tối đa 1%. Giá trị này là giả định bảo thủ phục vụ đánh giá an toàn, không phải sinh khả dụng được xác lập cho mọi dạng sản phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Dữ liệu định lượng về thể tích phân bố và phân bố mô ở người sau sử dụng ngoài da.
Các nghiên cứu được SCCS đánh giá cho thấy Zinc Pyrithione có thể phân ly sau khi đi qua da, khiến ion kẽm và phần pyrithione có quá trình phân bố và xử lý sinh học khác nhau.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Sau khi được hấp thu, kẽm được tách khỏi phân tử Zinc Pyrithione; ion kẽm và phần pyrithione sau đó có quá trình chuyển hóa và thải trừ khác nhau. Con đường chuyển hóa cụ thể và tỷ lệ từng chất chuyển hóa ở người sau khi dùng dầu gội thông thường.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Một phần lượng hấp thu được bài tiết qua nước tiểu. Trong nghiên cứu trên người được SCCS đánh giá, tối đa khoảng 0,22% lượng bôi được thu hồi qua nước tiểu trong khoảng thời gian khảo sát. SCCS lưu ý lượng còn lại có thể được thải muộn hơn, qua phân hoặc lưu giữ tạm thời trong mô.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải ở người sau khi sử dụng ngoài da. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải toàn thân của Zinc Pyrithione sau khi dùng ngoài da ở người. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể làm thay đổi mức phơi nhiễm gồm:
- Nồng độ Zinc Pyrithione trong sản phẩm.
- Dạng rửa trôi hoặc không rửa trôi.
- Thời gian sản phẩm tiếp xúc với da.
- Diện tích bôi.
- Tần suất sử dụng.
- Da đang viêm, trầy xước hoặc tổn thương hàng rào bảo vệ.
- Việc sử dụng đồng thời nhiều sản phẩm chứa Zinc Pyrithione.
SCCS ưu tiên đánh giá phơi nhiễm tổng hợp từ nhiều sản phẩm và sử dụng giả định hấp thu 1% để hạn chế đánh giá thấp nguy cơ.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Zinc Pyrithione
Zinc Pyrithione có hoạt tính:
- Kháng nấm, đặc biệt đối với các loài Malassezia liên quan đến gàu và viêm da tiết bã.
- Kháng khuẩn tại chỗ.
- Giảm mật độ vi sinh vật và tốc độ bong vảy bất thường trên da đầu.
- Hỗ trợ kiểm soát triệu chứng ngứa, đỏ và kích ứng.
Hoạt chất được WHO ATC xếp mã D11AX12 trong nhóm thuốc da liễu khác, thay vì nhóm thuốc kháng nấm kinh điển.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế kháng nấm được nghiên cứu rõ nhất là Zinc Pyrithione làm tăng dòng ion đồng đi vào tế bào nấm men Malassezia. Sự tích tụ đồng làm mất hoạt tính của các protein chứa cụm sắt–lưu huỳnh cần thiết cho chuyển hóa và hô hấp tế bào, từ đó ức chế sự phát triển của nấm.
Zinc Pyrithione còn có thể ảnh hưởng đến tính thấm màng, cân bằng ion và các quá trình tạo năng lượng của tế bào vi sinh vật. Những tác động này góp phần làm giảm quần thể Malassezia trên da đầu.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học chủ yếu diễn ra tại bề mặt da và nang tóc. Việc lưu giữ các hạt Zinc Pyrithione trên da đầu sau khi gội giúp duy trì tiếp xúc với hệ vi sinh vật giữa các lần sử dụng. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng ghi nhận dầu gội chứa Zinc Pyrithione làm giảm mức độ bong vảy tốt hơn tá dược không chứa hoạt chất.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Zinc Pyrithione
Các mục đích sử dụng được ghi nhận trong tài liệu quản lý và nhãn thuốc gồm:
- Kiểm soát triệu chứng gàu.
- Giảm và hỗ trợ phòng tái phát bong vảy, ngứa hoặc kích ứng liên quan đến gàu.
- Kiểm soát triệu chứng viêm da tiết bã đối với sản phẩm có nồng độ và ghi nhãn phù hợp.
Theo chuyên luận FDA M032, Zinc Pyrithione không được liệt kê là hoạt chất kiểm soát bệnh vảy nến; các hoạt chất được nêu cho vảy nến trong chuyên luận này là coal tar và acid salicylic.
Zinc Pyrithione đã được nghiên cứu về ảnh hưởng đối với hệ vi sinh vật da đầu, sự lưu giữ hoạt chất tại nang tóc và một số tình trạng da khác. Tuy nhiên, các ứng dụng ngoài kiểm soát gàu và viêm da tiết bã không nên được xem là chỉ định đã được phê duyệt nếu nhãn sản phẩm không ghi nhận.
Dữ liệu để khẳng định hiệu quả trong rụng tóc, vảy nến, viêm da cơ địa hoặc nhiễm nấm sâu.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin sau là nồng độ và cách dùng tham khảo theo chuyên luận FDA, không phải hướng dẫn tự pha chế hoặc liều cá nhân hóa:
- Sản phẩm rửa trôi kiểm soát gàu: Zinc Pyrithione 0,3–2%.
- Sản phẩm không rửa trôi kiểm soát gàu: 0,1–0,25%.
- Sản phẩm rửa trôi kiểm soát viêm da tiết bã: 0,95–2%.
- Sản phẩm không rửa trôi kiểm soát viêm da tiết bã: 0,1–0,25%.
- Dạng rửa trôi: sử dụng ít nhất 2 lần mỗi tuần để có kết quả tốt hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Dạng không rửa trôi: bôi lên vùng bị ảnh hưởng 1–4 lần mỗi ngày hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tại Việt Nam, từ ngày 14 tháng 5 năm 2026, giới hạn trong mỹ phẩm chăm sóc tóc là tối đa 0,1% đối với dạng không rửa trôi và 1,0% đối với dạng rửa trôi. Đây là giới hạn quản lý mỹ phẩm, không phải liều điều trị được phép tự áp dụng.
Đối với dầu gội chứa Zinc Pyrithione:
- Lắc chai nếu nhãn yêu cầu.
- Làm ướt tóc và da đầu.
- Thoa lượng sản phẩm theo hướng dẫn trên nhãn.
- Xoa nhẹ để tạo bọt và tiếp xúc đều với da đầu.
- Rửa sạch bằng nước; một số nhãn cho phép lặp lại lần thứ hai.
- Dùng đúng tần suất ghi trên nhãn.
Không để sản phẩm vào mắt. Nếu tiếp xúc với mắt, rửa kỹ bằng nhiều nước. Không nuốt và không dùng nguyên liệu Zinc Pyrithione đậm đặc trực tiếp trên da.
Theo dõi:
- Mức độ bong vảy, ngứa, đỏ và kích ứng.
- Cảm giác nóng rát hoặc khô da đầu.
- Phát ban, sưng hoặc dấu hiệu dị ứng.
- Tình trạng lan rộng sang nhiều vùng da.
- Việc bệnh nặng hơn hoặc không cải thiện sau khi sử dụng đều đặn theo nhãn.
Ngừng dùng và hỏi bác sĩ nếu phát ban xuất hiện, triệu chứng nặng hơn hoặc không cải thiện sau khi sử dụng đúng hướng dẫn.
Cảnh báo và lưu ý về Zinc Pyrithione
Không sử dụng khi đã biết dị ứng với Zinc Pyrithione hoặc bất kỳ thành phần nào trong sản phẩm. Không sử dụng vào mắt, miệng, niêm mạc hoặc đường uống.
Đối với người có tổn thương bao phủ diện tích lớn, cần hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm được ghi nhãn cho viêm da tiết bã.
Các tác dụng không mong muốn có thể gặp chủ yếu tại vị trí sử dụng:
- Nóng rát hoặc châm chích.
- Khô da đầu.
- Đỏ da hoặc kích ứng.
- Ngứa tăng lên.
- Phát ban.
- Viêm da tiếp xúc dị ứng, được ghi nhận nhưng không phổ biến.
- Kích ứng mắt nếu sản phẩm tiếp xúc trực tiếp với mắt.
SCCS đánh giá Zinc Pyrithione có khả năng gây mẫn cảm tiếp xúc thấp trong dữ liệu được xem xét, nhưng các phản ứng đỏ da và trường hợp dị ứng riêng lẻ đã được báo cáo.
Phản ứng nghiêm trọng hiếm gặp nhưng cần xử trí y tế gồm:
- Phản ứng dị ứng nặng với sưng mặt, sưng môi, khó thở hoặc phát ban lan rộng.
- Tổn thương mắt sau khi tiếp xúc với nguyên liệu đậm đặc hoặc không rửa mắt kịp thời.
- Ngộ độc do nuốt phải lượng đáng kể.
- Triệu chứng thần kinh hoặc yếu cơ sau phơi nhiễm toàn thân cao; dữ liệu này chủ yếu xuất phát từ nghiên cứu độc tính, không phải sử dụng dầu gội đúng hướng dẫn.
Nếu nuốt phải sản phẩm, cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc.
- Chỉ dùng ngoài da.
- Tránh tiếp xúc với mắt; rửa kỹ bằng nước nếu xảy ra.
- Không nuốt sản phẩm.
- Để xa tầm tay trẻ em.
- Hỏi bác sĩ trước khi dùng trên diện tích cơ thể lớn.
- Ngừng sử dụng nếu xuất hiện phát ban hoặc tình trạng nặng hơn.
- Không tự sử dụng nguyên liệu Zinc Pyrithione dạng bột hoặc đậm đặc vì nguy cơ hít phải, nuốt phải và tổn thương mắt cao hơn nhiều so với sản phẩm thành phẩm.
- Phân loại Repr. 1B của EU là phân loại mối nguy dựa trên dữ liệu độc tính sinh sản; không nên diễn giải thành kết luận rằng mọi lần dùng dầu gội đúng hướng dẫn chắc chắn gây hại thai nhi. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai cần thận trọng và hỏi nhân viên y tế.
Dùng quá nhiều trên da có thể gây đỏ, khô, nóng rát hoặc kích ứng. Cần ngừng sử dụng và rửa sạch vùng tiếp xúc.
Nếu vào mắt, rửa mắt liên tục bằng nước sạch. Nếu đau, đỏ mắt hoặc nhìn mờ kéo dài, cần khám mắt.
Nếu nuốt phải, không tự gây nôn trừ khi được nhân viên y tế hướng dẫn; cần liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc. Xử trí chủ yếu là hỗ trợ và theo dõi triệu chứng. Thuốc giải độc đặc hiệu.
Bảo quản theo đúng nhiệt độ và điều kiện ghi trên nhãn từng sản phẩm. Đóng kín nắp sau khi dùng, để xa trẻ em và tránh để sản phẩm tiếp xúc với thực phẩm hoặc đồ uống.
Nhiệt độ bảo quản thống nhất cho mọi chế phẩm Zinc Pyrithione.
Đối tượng đặc biệt
Dữ liệu về độ tuổi tối thiểu và liều dùng thống nhất cho mọi sản phẩm Zinc Pyrithione.
Trẻ em chỉ nên sử dụng sản phẩm có nhãn phù hợp với độ tuổi. Với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, tổn thương da đầu lan rộng, da trầy xước hoặc nghi ngờ viêm da tiết bã nặng, cần hỏi bác sĩ trước khi dùng. Không để trẻ tự cầm hoặc nuốt sản phẩm.
Không có chế độ điều chỉnh liều riêng được xác lập cho người cao tuổi khi dùng ngoài da. Cần lưu ý da người cao tuổi có thể khô, mỏng hoặc tổn thương hàng rào bảo vệ, làm tăng nguy cơ kích ứng. Nên sử dụng đúng nồng độ, diện tích và thời gian ghi trên nhãn.
Dữ liệu lâm sàng trực tiếp về Zinc Pyrithione dùng ngoài da ở phụ nữ mang thai còn hạn chế. SCCS ước tính mức hấp thu qua da thấp, nhưng hoạt chất đã được EU phân loại độc tính sinh sản nhóm 1B dựa trên tổng thể dữ liệu độc chất học.
Phụ nữ mang thai không nên tự dùng nguyên liệu đậm đặc hoặc bôi trên diện tích lớn, da tổn thương hay dưới dạng không rửa trôi kéo dài. Chỉ sử dụng sản phẩm thành phẩm khi thật sự cần thiết và sau khi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Dữ liệu về sự bài tiết Zinc Pyrithione hoặc phần pyrithione vào sữa mẹ sau khi dùng ngoài da.
Do hấp thu qua da được đánh giá là thấp, phơi nhiễm toàn thân dự kiến hạn chế khi sử dụng trên diện tích nhỏ và rửa sạch. Tuy nhiên, không bôi lên vú, núm vú hoặc vùng da trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp. Cần hỏi bác sĩ nếu phải sử dụng thường xuyên hoặc trên da tổn thương.
Không có hướng dẫn điều chỉnh liều riêng cho người suy gan khi dùng ngoài da đúng chỉ dẫn. Dữ liệu dược động học ở người suy gan.
Do nguy cơ hấp thu có thể tăng khi dùng trên diện tích lớn hoặc da tổn thương, người suy gan nặng nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng kéo dài.
Chế độ liều cho người đồng thời suy gan và suy thận.
Khi cần dùng, nên ưu tiên sản phẩm rửa trôi, diện tích nhỏ, thời gian ngắn và tuân theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Zinc Pyrithione dùng ngoài da không được dự kiến ảnh hưởng đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy. Dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt.
Tương tác thuốc của Zinc Pyrithione
Tương tác dược động học có ý nghĩa lâm sàng khi dùng ngoài da đúng hướng dẫn.
Không nên tự phối hợp nhiều sản phẩm trị gàu, tẩy tế bào chết hoặc gây kích ứng da đầu cùng lúc vì có thể làm tăng khô, đỏ hoặc nóng rát. Khi đang dùng thuốc bôi kê đơn trên da đầu, cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung Zinc Pyrithione.
Thắc mắc về hoạt chất Zinc Pyrithione
Có. Zinc Pyrithione là hoạt chất được FDA công nhận trong thuốc không kê đơn kiểm soát gàu. Thuốc giúp giảm và phòng tái phát bong vảy, ngứa và kích ứng liên quan đến gàu khi được sử dụng đúng nồng độ và hướng dẫn trên nhãn.
Một số chế phẩm Zinc Pyrithione được ghi nhãn để kiểm soát bong vảy và ngứa liên quan đến viêm da tiết bã. Theo FDA, nồng độ cho sản phẩm rửa trôi kiểm soát viêm da tiết bã là 0,95–2%; dạng không rửa trôi là 0,1–0,25%. Không phải mọi dầu gội chứa Zinc Pyrithione đều có chỉ định này.
Không thể kết luận Zinc Pyrithione bị cấm trên toàn thế giới. EU cấm hoạt chất này trong mỹ phẩm từ ngày 1 tháng 3 năm 2022. Hoa Kỳ vẫn cho phép sử dụng trong thuốc trị gàu OTC đáp ứng chuyên luận FDA. Tại Việt Nam và ASEAN, hoạt chất vẫn được phép trong sản phẩm chăm sóc tóc với giới hạn nồng độ cập nhật từ ngày 14 tháng 5 năm 2026.
Tần suất phụ thuộc nhãn của từng sản phẩm. Chuyên luận FDA yêu cầu sản phẩm rửa trôi ghi hướng dẫn sử dụng ít nhất 2 lần mỗi tuần để đạt kết quả tốt hoặc theo chỉ định của bác sĩ. Một số nhãn sản phẩm có thể cho phép dùng thường xuyên hơn. Không nên tự tăng tần suất nếu da đầu bị khô, đỏ hoặc nóng rát.
Dữ liệu trực tiếp trên phụ nữ mang thai còn hạn chế. Mặc dù mức hấp thu qua da của sản phẩm dùng ngoài được đánh giá thấp, Zinc Pyrithione có phân loại độc tính sinh sản nhóm 1B tại EU. Phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, tránh nguyên liệu đậm đặc, diện tích lớn, da tổn thương và sử dụng kéo dài không cần thiết.

