Yohimbine, còn gọi là Yohimbinum, là một alkaloid indole có tác dụng đối kháng thụ thể alpha-2 adrenergic. Dạng dược dụng thường gặp là yohimbine hydrochloride đường uống. Theo tờ thông tin sản phẩm YOCON-GLENWOOD 5 mg tại Áo, thuốc được chỉ định cho rối loạn cương nhẹ đến vừa do nguyên nhân tâm lý ở nam giới từ 18 tuổi; tình trạng phê duyệt và lưu hành tại Việt Nam . Yohimbine không đồng nghĩa với yohimbe: yohimbe là vỏ cây hoặc chế phẩm thảo dược có hàm lượng hoạt chất biến thiên, nên không thể quy đổi trực tiếp thành liều thuốc chuẩn hóa. Hoạt chất có thể gây mất ngủ, lo âu, đau đầu, buồn nôn, thay đổi huyết áp và nhịp tim; quá liều có thể dẫn đến co giật hoặc biến cố tim mạch. Không tự mua, tự phối hợp hay tự điều chỉnh liều; cần được bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá chống chỉ định và tương tác trước khi dùng.
Nội dung chính
- Yohimbine là gì?: Alkaloid indole đối kháng cạnh tranh thụ thể alpha-2 adrenergic.
- Nhóm dược lý: Thuốc tác động lên hệ adrenergic; được xếp trong nhóm thuốc điều trị rối loạn cương, mã ATC G04BE04.
- Chỉ định đã xác minh: SmPC tại Áo ghi nhận điều trị rối loạn cương nhẹ đến vừa do nguyên nhân tâm lý ở nam giới từ 18 tuổi.
- Dạng và đường dùng: YOCON-GLENWOOD là viên nén uống chứa 5 mg yohimbine hydrochloride.
- Nguy cơ chính: Lo âu, mất ngủ, đau đầu, buồn nôn, thay đổi huyết áp, tim nhanh; quá liều có thể gây co giật hoặc biến cố tim mạch.
- Yohimbine và yohimbe: Không tương đương: hàm lượng yohimbine trong chế phẩm yohimbe có thể biến thiên đáng kể.
- Lưu hành tại Việt Nam.
- Khuyến cáo: Không tự sử dụng; cần bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá bệnh tim mạch, tâm thần, gan, thận và các thuốc đang dùng.
Hoạt chất Yohimbine là gì?
Yohimbine là một alkaloid indole đối kháng cạnh tranh thụ thể alpha-2 adrenergic. Việc chẹn cơ chế phản hồi âm tại thụ thể alpha-2 có thể làm tăng giải phóng norepinephrine và ảnh hưởng đến nitric oxide, hệ thần kinh tự chủ, mạch máu và mô trơn thể hang. Cơ chế chính xác trong rối loạn cương chưa được hiểu đầy đủ.
Yohimbine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Yohimbine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Yohimbine |
| Tên IUPAC | methyl (1S,15R,18S,19R,20S)-18-hydroxy-1,3,11,12,14,15,16,17,18,19,20,21-dodecahydroyohimban-19-carboxylate |
| Tên hóa học khác | Yohimban-16-carboxylic acid, 17-hydroxy-, methyl ester, (16α,17α)- | Yohimban-16α-carboxylic acid, 17α-hydroxy-, methyl ester |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Yohimbinum; Johimbin; Quebrachine. Dạng muối dùng trong thuốc thường được ghi là yohimbine hydrochloride hoặc yohimbine HCl. |
| Tên viết tắt | YOH |
| Tên Latinh / tên dược điển | Yohimbinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 146-48-5 |
|---|---|
| UNII | 2Y49VWD90Q |
| PubChem CID | 8969 |
| RxNorm CUI | 11268 |
Dược động học của Yohimbine
Yohimbine hydrochloride được hấp thu nhanh qua đường uống nhưng sinh khả dụng biến thiên mạnh do chuyển hóa bước đầu ở gan. Thuốc gắn protein huyết tương khoảng 82%, tạo các chất chuyển hóa hydroxyl hóa và được thải trừ qua cả con đường chuyển hóa tại gan lẫn ngoài gan. Sự khác biệt giữa các cá thể về chuyển hóa có thể dẫn đến nồng độ và đáp ứng rất khác nhau.
Giai đoạn I: Hấp thu
Yohimbine hydrochloride được hấp thu trong khoảng một giờ; nồng độ tối đa trong máu thường đạt sau 45–120 phút theo SmPC. Một đánh giá dược động học ghi nhận bữa ăn giàu chất béo có thể làm giảm hấp thu, nhưng người dùng phải tuân theo hướng dẫn của nhãn sản phẩm được kê đơn, không tự thay đổi thời điểm uống.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống biến thiên rộng. SmPC ghi nhận khoảng 7–87%. Nghiên cứu của Guthrie và cộng sự ghi nhận trung bình 33%, còn nghiên cứu của Le Corre và cộng sự ghi nhận trung bình 22,3% với độ biến thiên lớn. Khác biệt này liên quan đáng kể đến chuyển hóa bước đầu và đặc điểm chuyển hóa từng người. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Yohimbine có mức gắn mô cao và gắn protein huyết tương khoảng 82%. Chỉ một lượng nhỏ yohimbine và chất chuyển hóa có hoạt tính 11-hydroxyyohimbine được phát hiện trong dịch não tủy.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Hai chất chuyển hóa hydroxyl hóa được mô tả là 11-hydroxyyohimbine và 10-hydroxyyohimbine. 11-hydroxyyohimbine còn hoạt tính đối kháng alpha-2 và chủ yếu liên quan đến CYP2D6; sự hình thành 10-hydroxyyohimbine chủ yếu liên quan đến CYP3A4. Kiểu gen CYP2D6 và CYP3A4 có thể góp phần vào biến thiên chuyển hóa giữa các cá thể.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Yohimbine được loại bỏ thông qua chuyển hóa tại gan và ngoài gan. Dưới 1% hoạt chất không đổi được bài tiết qua nước tiểu trong các dữ liệu được BfR tổng hợp; các chất chuyển hóa được bài tiết với tỷ lệ khác nhau.
| t½ · Thời gian bán thải | SmPC ghi nhận thời gian bán thải trong huyết tương khoảng 35 phút và thời gian bán thải thải trừ sau một liều dao động 0,25–2,5 giờ. Chất chuyển hóa có hoạt tính 11-hydroxyyohimbine có thời gian bán thải khoảng 6 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải cao và biến thiên theo cá thể, đường dùng và mô hình dược động học. Nghiên cứu Guthrie ghi nhận độ thanh thải trung bình khoảng 9,77 mL/phút/kg sau tiêm tĩnh mạch và độ thanh thải biểu kiến đường uống khoảng 55,9 mL/phút/kg; giá trị đường uống chịu ảnh hưởng của sinh khả dụng thấp nên không phải mục tiêu để tự hiệu chỉnh liều. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Yohimbine
Yohimbine hydrochloride có ái lực đối kháng cạnh tranh mạnh hơn đối với thụ thể alpha-2 adrenergic và ái lực yếu hơn đối với thụ thể alpha-1. Tác động trên các hệ dopamine, serotonin, cholinergic và một số thụ thể khác đã được thảo luận, nhưng ý nghĩa lâm sàng của các tác động này chưa được xác lập đầy đủ.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Chẹn thụ thể alpha-2 trước synap làm giảm phản hồi ức chế, qua đó tăng giải phóng norepinephrine hoặc nitric oxide. Tại mô dương vật, chẹn alpha-2 và tăng nitric oxide có thể làm giảm co cơ trơn, tăng thư giãn mô và hỗ trợ quá trình cương. Đồng thời, tăng hoạt tính giao cảm có thể làm tăng huyết áp, nhịp tim, kích động hoặc lo âu.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học có thể bao gồm kích hoạt hệ noradrenergic, thay đổi trương lực mạch máu, tăng hoạt động giao cảm, ảnh hưởng đến huyết áp và nhịp tim, cùng tác động kích thích hoặc gây lo âu trên hệ thần kinh trung ương. Đáp ứng phụ thuộc liều nhưng biến thiên đáng kể giữa các cá thể và theo tình trạng sinh lý nền.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Yohimbine
Theo SmPC YOCON-GLENWOOD cập nhật tháng 01/2024 tại Áo, yohimbine hydrochloride được chỉ định cho rối loạn cương nhẹ đến vừa do nguyên nhân tâm lý ở nam giới từ 18 tuổi. Thuốc không được chỉ định trong nhãn này cho rối loạn cương nặng, nguyên nhân thực thể có thể sửa chữa rõ ràng hoặc rối loạn chức năng tình dục ở nữ. Chỉ định đã được phê duyệt tại Việt Nam.
Yohimbine hoặc yohimbe từng được nghiên cứu hay quảng bá cho giảm cân, cải thiện thành tích thể thao, điều chỉnh khí sắc và một số rối loạn tình dục khác. NCCIH kết luận chưa có đủ bằng chứng để đưa ra kết luận chắc chắn về hiệu quả của yohimbe dạng bổ sung đối với bất kỳ tình trạng nào, bao gồm rối loạn cương, béo phì và thành tích thể thao. Những mục đích này không phải chỉ định trong SmPC YOCON-GLENWOOD đã kiểm chứng.
Liều dùng và cách sử dụng
Theo SmPC YOCON-GLENWOOD 5 mg tại Áo, liều thông thường cho chỉ định trên nhãn là 2 viên, mỗi viên chứa 5 mg yohimbine hydrochloride, dùng 3 lần mỗi ngày. Khi xảy ra tác dụng không mong muốn, SmPC yêu cầu giảm liều hoặc ngừng thuốc dưới sự quản lý chuyên môn; thời gian điều trị thường không quá 8 tuần. Đây là liều riêng của sản phẩm và thị trường nêu trên, không phải hướng dẫn tự điều trị hoặc liều đã được xác nhận tại Việt Nam. Không tự áp dụng, tăng, giảm hoặc ngừng liều.
SmPC YOCON-GLENWOOD hướng dẫn uống viên thuốc sau bữa ăn với khoảng 200 mL nước. Tác dụng có thể xuất hiện sau 2–3 tuần và thời gian điều trị thường tối đa 8 tuần. Viên có rãnh chỉ để giúp bẻ cho dễ nuốt, không bảo đảm chia thành hai liều bằng nhau. Không phối hợp với thuốc điều trị rối loạn cương khác, rượu hoặc sản phẩm kích thích khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Cần theo dõi huyết áp, nhịp tim, hồi hộp, đau ngực, chóng mặt, mất ngủ, lo âu, kích động, đau đầu, triệu chứng tiêu hóa, thay đổi tiểu tiện và dấu hiệu dị ứng. Người có tiền sử động kinh, bệnh tâm thần, suy gan, suy thận hoặc nguy cơ tim mạch cần được đánh giá chặt chẽ hơn. Ngừng dùng và tìm trợ giúp y tế khi có đau ngực, nhịp tim bất thường, tăng huyết áp nặng, ngất, lú lẫn, co giật hoặc khó thở.
Cảnh báo và lưu ý về Yohimbine
Theo SmPC YOCON-GLENWOOD, chống chỉ định gồm:
- Quá mẫn với yohimbine hydrochloride hoặc tá dược.
- Bệnh tim có từ trước, đặc biệt là bệnh động mạch vành hoặc rối loạn nhịp nhanh.
- Tăng huyết áp hoặc hạ huyết áp.
- Suy gan hoặc suy thận nặng.
- Loét dạ dày hoặc ruột.
- Glôcôm.
- Bệnh tâm thần, đặc biệt rối loạn cảm xúc hoặc rối loạn lo âu.
- Dùng đồng thời thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương, một số thuốc điều trị tâm thần, thần kinh, thuốc hạ huyết áp hoặc rượu theo phạm vi chống chỉ định của nhãn này.
Các tác dụng thường gặp trong SmPC gồm mất ngủ, lo âu, bồn chồn, kích động, dễ cáu, đau đầu, buồn nôn và tăng số lần đi tiểu. Tác dụng ít gặp gồm tăng hoặc hạ huyết áp, tăng nhịp tim, hồi hộp, tim nhanh, chóng mặt, dị cảm, nôn, giảm cảm giác thèm ăn, đau thượng vị, trào ngược, đầy hơi, táo bón, tiêu chảy, đỏ da, phát ban, mày đay, vã mồ hôi, rét run, sốt và mệt mỏi. Phần lớn phản ứng có liên quan đến liều.
Các biến cố nghiêm trọng được mô tả hoặc cảnh báo gồm tăng huyết áp nặng, nhịp tim bất thường, đau tim, co giật, lú lẫn, kích động tâm thần, hưng cảm hoặc loạn thần ở người dễ tổn thương. SmPC còn ghi nhận mất bạch cầu hạt với tần suất chưa xác định và co thắt phế quản rất hiếm. Người có đau ngực, khó thở, ngất, co giật, lú lẫn hoặc nhịp tim bất thường cần được cấp cứu.
Thận trọng đặc biệt ở người có động kinh, bệnh tim mạch, rối loạn lo âu hoặc hoảng sợ, bệnh tâm thần, suy gan, suy thận và người đang dùng thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương. Yohimbine có thể làm nặng suy thận; suy gan có thể giảm chuyển hóa và tăng tác dụng hoặc độc tính. Chưa xác định rõ mức độ an toàn khi phối hợp với thuốc điều trị rối loạn cương khác. Các chế phẩm yohimbe bổ sung có thể ghi nhãn không chính xác và không tương đương với thuốc yohimbine chuẩn hóa.
Quá liều yohimbine có thể gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy, rối loạn phối hợp, lo âu, lú lẫn, buồn ngủ hoặc mất ý thức, co giật, tăng hoặc hạ huyết áp, tim nhanh, rung nhĩ, đau sau xương ức, tím tái và bí tiểu. Nghi ngờ quá liều là tình trạng cấp cứu: gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay, không tự gây nôn và không tự điều trị tại nhà. Xử trí tại bệnh viện chủ yếu gồm đánh giá đường thở, tuần hoàn, kiểm soát co giật hoặc kích động, khử độc sớm khi phù hợp và điều trị hỗ trợ theo biểu hiện lâm sàng.
Đối với YOCON-GLENWOOD, bảo quản không quá 25°C trong bao bì gốc để tránh ánh sáng và độ ẩm. Điều kiện bảo quản của sản phẩm khác phải tuân theo nhãn riêng, không suy rộng từ sản phẩm này.
Đối tượng đặc biệt
YOCON-GLENWOOD không được dùng cho trẻ em và người dưới 18 tuổi. Dữ liệu an toàn, hiệu quả và liều dùng nhi khoa khác.
Nồng độ yohimbine biến thiên nhiều giữa các cá thể. Ở người từ 65 tuổi, nồng độ tối đa và AUC của chất chuyển hóa có hoạt tính 11-hydroxyyohimbine có thể thấp hơn, nhưng ý nghĩa lâm sàng chưa rõ. SmPC không cung cấp một chế độ liều thay thế chuẩn chỉ dựa trên tuổi; cần đánh giá bệnh tim mạch, huyết áp, gan, thận và thuốc dùng kèm.
Dữ liệu đầy đủ về yohimbine dược dụng trong thai kỳ. YOCON-GLENWOOD không được chỉ định điều trị cho phụ nữ. NCCIH cảnh báo yohimbe dùng đường uống có thể không an toàn trong thai kỳ; dữ liệu về chế phẩm thực vật không được dùng để kết luận rằng yohimbine tinh khiết an toàn. Không sử dụng trong thai kỳ nếu không có chỉ định và giám sát chuyên khoa.
Dữ liệu về sự bài tiết yohimbine vào sữa mẹ và mức độ an toàn cho trẻ bú mẹ. Sản phẩm YOCON-GLENWOOD không được chỉ định cho phụ nữ; NCCIH cho rằng yohimbe đường uống có thể không an toàn khi cho con bú. Tránh sử dụng nếu chưa được bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Cần thận trọng khi suy gan nhẹ đến vừa. Suy gan có thể làm giảm chuyển hóa sinh học, từ đó tăng tác dụng và tác dụng không mong muốn. Suy gan nặng là chống chỉ định theo SmPC YOCON-GLENWOOD. Không có khuyến nghị điều chỉnh liều định lượng đã được xác minh cho từng mức suy gan.
Người đồng thời suy gan và suy thận có nguy cơ biến thiên nồng độ và tác dụng cao hơn. SmPC yêu cầu thận trọng khi mức suy giảm nhẹ đến vừa và chống chỉ định nếu chức năng gan hoặc thận suy giảm nặng. Việc quyết định dùng thuốc và liều phải do bác sĩ đánh giá, không tự điều chỉnh.
Yohimbine có thể làm giảm khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc do chóng mặt, lo âu, kích động hoặc tác động thần kinh khác. Mức suy giảm có thể tăng khi dùng cùng rượu. Không lái xe hoặc vận hành thiết bị nguy hiểm cho đến khi biết rõ đáp ứng của cơ thể và được tư vấn phù hợp.
Tương tác thuốc của Yohimbine
Các tương tác quan trọng gồm:
- Có thể đối kháng tác dụng của thuốc hạ huyết áp; không dùng đồng thời với clonidine theo SmPC.
- Có thể tăng tác dụng hoặc tác dụng phụ của imipramine, fluoxetine, clomipramine và amitriptyline; clomipramine có thể làm tăng nồng độ yohimbine.
- Có thể đối kháng một số đáp ứng của alprazolam.
- Không nên phối hợp với amphetamine hoặc các chất kích thích do nguy cơ tăng tác dụng giao cảm.
- Có thể tăng tác dụng của opioid; có khả năng tương tác với phenothiazine.
- Nguy cơ có thể tăng khi dùng cùng caffeine, ephedra, thuốc điều trị ADHD, thuốc ức chế monoamine oxidase hoặc một số thuốc chống trầm cảm.
- Không phối hợp với rượu hoặc thuốc điều trị rối loạn cương khác khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Thắc mắc về hoạt chất Yohimbine
Yohimbine là một alkaloid có tác dụng dược lý và thường được chuẩn hóa dưới dạng yohimbine hydrochloride trong thuốc. Yohimbe là cây hoặc chế phẩm từ vỏ cây Pausinystalia yohimbe, có thể chứa nhiều alkaloid và hàm lượng yohimbine biến thiên. Vì vậy, hai khái niệm không tương đương và không thể tự quy đổi liều.
Theo SmPC YOCON-GLENWOOD tại Áo, yohimbine hydrochloride được chỉ định cho rối loạn cương nhẹ đến vừa do nguyên nhân tâm lý ở nam giới từ 18 tuổi. Chỉ định này không đồng nghĩa thuốc phù hợp cho mọi trường hợp rối loạn cương và không xác nhận tình trạng phê duyệt tại Việt Nam. Người bệnh cần được khám để xác định nguyên nhân, bệnh tim mạch và lựa chọn điều trị phù hợp.
Chưa có đủ bằng chứng để kết luận yohimbe dạng bổ sung có hiệu quả giảm cân hoặc điều trị béo phì. BfR cũng lưu ý tăng acid béo tự do không nhất thiết dẫn đến giảm cân. Giảm cân không phải chỉ định trong SmPC YOCON-GLENWOOD đã kiểm chứng, trong khi nguy cơ tim mạch và thần kinh vẫn có thể xảy ra.
Có. Yohimbine có thể gây lo âu, mất ngủ, đau đầu, buồn nôn, tăng hoặc hạ huyết áp, tim nhanh và hồi hộp. Liều cao hoặc sản phẩm chứa hàm lượng không khai báo có thể dẫn đến tăng huyết áp nặng, rối loạn nhịp, đau tim, co giật, lú lẫn hoặc rối loạn tâm thần. Nguy cơ cao hơn ở người có bệnh tim, huyết áp, tâm thần, gan, thận hoặc dùng thuốc kích thích.
Không nên tự phối hợp. Caffeine và các chất kích thích có thể làm tăng nguy cơ tim mạch hoặc thần kinh. SmPC ghi nhận tương tác với một số thuốc chống trầm cảm như imipramine, fluoxetine, clomipramine và amitriptyline; NCCIH cũng cảnh báo về thuốc ức chế monoamine oxidase và thuốc chống trầm cảm ba vòng. Cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung và lượng caffeine cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.

