U trung biểu mô màng phổi ác tính là ung thư xuất phát từ lớp trung biểu mô lót khoang màng phổi, không phải ung thư hình thành từ tế bào phổi. Khối u thường phát triển lan tỏa như một lớp dày bao quanh phổi, gây tràn dịch màng phổi, đau ngực một bên, khó thở, ho khan và sụt cân. Amiăng là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất, nhưng bệnh có thể xuất hiện nhiều thập kỷ sau phơi nhiễm hoặc không rõ nguồn.
Chẩn đoán thường cần CT ngực và sinh thiết màng phổi đủ lớn, ưu tiên qua nội soi lồng ngực khi phù hợp; tế bào dịch màng phổi đơn thuần có thể không đủ. Hóa mô miễn dịch giúp phân biệt mesothelioma với ung thư phổi di căn đến màng phổi. Điều trị được hội chẩn đa chuyên khoa và có thể gồm kiểm soát dịch, hóa trị, miễn dịch, xạ trị hoặc phẫu thuật ở người được chọn kỹ.
U trung biểu mô màng phổi ác tính là bệnh gì?
U trung biểu mô màng phổi ác tính (Malignant pleural mesothelioma) là ung thư của các tế bào trung biểu mô phủ lá thành và lá tạng màng phổi. Khối u thường không tạo một nốt tròn đơn độc mà dày lên thành mảng, nốt hoặc lớp bao quanh phổi, làm phổi khó giãn và tích tụ dịch trong khoang màng phổi.

Bệnh khác với ung thư phổi nguyên phát lan màng phổi, di căn màng phổi từ vú hoặc cơ quan khác, và các tổn thương màng phổi lành tính do amiăng như mảng màng phổi. “Mesothelioma” có thể xuất hiện ở phúc mạc, màng tim hoặc tinh mạc, nhưng bài này chỉ nói về vị trí màng phổi. Chẩn đoán khó trên mẫu nhỏ vì thể biểu mô có thể giống adenocarcinoma; cần kết hợp hình thái, hóa mô miễn dịch và đôi khi xét nghiệm mất BAP1 hoặc CDKN2A để tăng độ tin cậy.
| Tên bệnh | U trung biểu mô màng phổi ác tính |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Malignant pleural mesothelioma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | MPM; mesothelioma màng phổi ác tính; ung thư trung biểu mô màng phổi; malignant mesothelioma of pleura |
| Mã ICD-10 | C45.0 — U trung biểu mô của màng phổi |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Ung thư màng phổi và lồng ngực; chuyên khoa Ung bướu, Hô hấp, Ngoại lồng ngực và Y học nghề nghiệp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Khởi phát từ lớp trung biểu mô phủ màng phổi; có thể bao bọc phổi và xâm lấn thành ngực, cơ hoành, màng tim, nhu mô phổi, hạch và khoang bụng. |
| Tính chất bệnh | Ung thư ác tính hiếm gặp, không lây, thường có thời gian tiềm ẩn dài sau phơi nhiễm amiăng và xu hướng lan dọc bề mặt màng phổi. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp so với ung thư phổi; gánh nặng bệnh liên quan lịch sử sử dụng amiăng và thường xuất hiện nhiều thập kỷ sau phơi nhiễm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về U trung biểu mô màng phổi ác tính
Sợi amiăng rất bền có thể được hít vào, đi đến vùng ngoại vi phổi và khoang màng phổi. Sợi tồn lưu kích hoạt đại thực bào, viêm mạn, stress oxy hóa và tổn thương nhiễm sắc thể. Chu kỳ tổn thương–sửa chữa kéo dài nhiều năm tạo điều kiện cho tế bào trung biểu mô tích lũy mất các gene ức chế khối u như BAP1, NF2 hoặc CDKN2A.
Tế bào ác tính tăng sinh trên bề mặt màng phổi, tiết yếu tố gây dịch và xơ hóa, rồi tạo lớp vỏ hạn chế thông khí. Bệnh lan trực tiếp vào cơ hoành, thành ngực, màng tim và qua các khe thùy; di căn hạch hoặc xa thường xuất hiện khi tiến triển. Ở một số gia đình, biến thể mầm BAP1 làm tăng khuynh hướng mắc mesothelioma và một số ung thư khác, nhưng đây là tình huống hiếm.
- Thể biểu mô: phổ biến nhất, thường đáp ứng và tiên lượng thuận lợi hơn các thể không biểu mô.
- Thể hai pha: gồm cả thành phần biểu mô và sarcoma; tỷ lệ từng thành phần ảnh hưởng diễn giải.
- Thể sarcoma: tế bào hình thoi, khó phân biệt với sarcoma hoặc phản ứng xơ và thường có diễn tiến bất lợi hơn.
MPM là ung thư hiếm, thường được chẩn đoán ở tuổi cao và gặp ở nam nhiều hơn trong các quần thể có lịch sử nghề nghiệp tiếp xúc amiăng. Mô hình này phản ánh công việc khai thác, đóng tàu, xây dựng, cách nhiệt, sửa chữa phanh và phá dỡ từng do nam giới đảm nhiệm nhiều hơn.
Bệnh có độ trễ kéo dài hàng chục năm, nên số ca có thể tiếp tục xuất hiện sau khi amiăng đã bị hạn chế. Tại Việt Nam, dữ liệu đăng ký riêng MPM và hồ sơ phơi nhiễm nghề nghiệp còn hạn chế; chẩn đoán cần liên kết với y học nghề nghiệp khi có căn cứ nhưng không nên quy mọi trường hợp cho một nguồn phơi nhiễm chưa xác minh.
Sợi amiăng phát tán trong không khí khi vật liệu chứa amiăng bị cắt, khoan, mài, tháo dỡ hoặc xuống cấp. Hít phải sợi là đường phơi nhiễm quan trọng; sợi có thể đi qua phổi đến màng phổi và tồn lưu lâu. Nuốt phải sợi liên quan nhiều hơn đến các vị trí khác nhưng bằng chứng khác nhau. Bệnh không truyền qua tiếp xúc với người bệnh; nguy cơ “mang về nhà” đến từ bụi amiăng trên quần áo, tóc hoặc dụng cụ lao động, không phải từ tế bào ung thư.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của U trung biểu mô màng phổi ác tính
Amiăng là nguyên nhân môi trường-nghề nghiệp được xác lập rõ nhất. Mọi dạng amiăng đều có khả năng gây ung thư; nguy cơ liên quan cường độ, thời gian và loại phơi nhiễm nhưng không có mức hít phải được xem là an toàn tuyệt đối. Phơi nhiễm có thể xảy ra trực tiếp tại nơi làm việc hoặc gián tiếp qua quần áo bụi của người lao động.
Các nguyên nhân/nguy cơ hiếm hơn gồm khoáng sợi erionite, xạ trị vùng ngực trước đây và biến thể mầm BAP1. Virus SV40 không được xem là nguyên nhân đã chứng minh trong thực hành. Hút thuốc không phải nguyên nhân chính của mesothelioma, dù hút thuốc cùng amiăng làm tăng nguy cơ ung thư phổi.
- Nghề nghiệp: đóng/sửa tàu, xây dựng, cách nhiệt, sản xuất tấm lợp, xi măng amiăng, cơ khí phanh, khai thác và phá dỡ công trình cũ.
- Môi trường/hộ gia đình: sống gần nguồn amiăng hoặc giặt quần áo lao động bám bụi.
- Y khoa/di truyền: xạ trị ngực trước đó và hội chứng khuynh hướng u BAP1 hiếm.
- Tuổi: nguy cơ biểu hiện tăng theo thời gian tiềm ẩn; phơi nhiễm xa trong quá khứ vẫn cần được ghi nhận.
- Hút thuốc không gây mesothelioma trực tiếp nhưng làm tăng bệnh phổi và nguy cơ ung thư phổi ở người phơi nhiễm amiăng.
Người từng làm việc với vật liệu cách nhiệt, đóng tàu, xây dựng, phanh xe, tấm lợp hoặc phá dỡ trước khi kiểm soát amiăng tốt; người sống cùng lao động mang bụi về nhà; người từng xạ trị vùng ngực; gia đình có biến thể BAP1 hoặc nhiều u liên quan. Một tiền sử nghề nghiệp cách đây 20–50 năm vẫn có ý nghĩa khi xuất hiện tràn dịch màng phổi không rõ nguyên nhân.
Triệu chứng và dấu hiệu của U trung biểu mô màng phổi ác tính
MPM thường khởi phát âm thầm với khó thở và đau ngực một bên. Tràn dịch màng phổi có thể làm triệu chứng dao động: người bệnh đỡ sau chọc tháo nhưng khó thở tái xuất khi dịch tích lại. Khi màng phổi dày và co kéo, phổi bị “nhốt”, nên mức khó thở có thể không tương xứng lượng dịch.
Triệu chứng toàn thân như sụt cân, chán ăn và mệt xuất hiện khi bệnh tiến triển. Một số trường hợp không có tiền sử amiăng nhớ được; điều này không loại trừ chẩn đoán.
- Khó thở tăng dần: thường do tràn dịch, dày màng phổi hoặc phổi bị hạn chế nở.
- Đau ngực một bên: âm ỉ, kiểu màng phổi hoặc đau thành ngực, có thể tăng khi hít sâu.
- Ho khan: kéo dài nhưng ít đờm, không đặc hiệu.
- Sụt cân và chán ăn: phản ánh gánh nặng ung thư và khó chịu hô hấp.
- Mệt và giảm khả năng gắng sức: liên quan hạn chế thông khí, thiếu máu hoặc suy dinh dưỡng.
- Tràn dịch tái diễn: được phát hiện trên hình ảnh hoặc sau nhiều lần chọc tháo.
- Khối hoặc sưng đau thành ngực do u xâm lấn qua khoang liên sườn.
- Khàn tiếng, khó nuốt hoặc phù mặt khi bệnh ảnh hưởng cấu trúc trung thất.
- Đau vai, đau bụng trên hoặc nấc kéo dài khi cơ hoành bị xâm lấn.
- Vã mồ hôi đêm, sốt nhẹ hoặc huyết khối tĩnh mạch.
- Tràn dịch màng tim, rối loạn nhịp hoặc dấu suy tim khi bệnh lan đến màng tim.
Nên đặt lịch khám: khó thở hoặc đau ngực một bên kéo dài, ho khan, giảm cân, đặc biệt khi từng tiếp xúc amiăng.
Cần khám trong ngày: khó thở tăng nhanh sau khi từng có tràn dịch, sốt và đau ngực sau thủ thuật, đau thành ngực dữ dội hoặc phù mặt.
Cần tái khám sớm: dịch tái tích nhanh, catheter dẫn lưu giảm lượng bất thường kèm khó thở, đau không kiểm soát, ăn uống giảm hoặc tác dụng phụ thuốc toàn thân.
- Khó thở đột ngột, tím tái, không nói được câu dài hoặc SpO2 giảm rõ: gọi 115 vì có thể là tràn dịch lớn, tràn khí, thuyên tắc phổi hoặc nhiễm trùng.
- Đau ngực dữ dội kèm vã mồ hôi, ngất hoặc tụt huyết áp: cần loại trừ biến cố tim-phổi và chèn ép tim.
- Sốt cao, rét run, đau tăng và dịch dẫn lưu đục/hôi: có thể là nhiễm trùng khoang màng phổi.
- Chảy máu nhiều quanh catheter hoặc ho ra máu đáng kể: đến cấp cứu, không tự tháo thiết bị.
Chẩn đoán U trung biểu mô màng phổi ác tính
Chẩn đoán bắt đầu từ CT ngực khi thấy tràn dịch, dày/nốt màng phổi hoặc co kéo một nửa lồng ngực. Chọc dịch giúp giảm triệu chứng và phân tích tế bào, nhưng độ nhạy không đủ để loại trừ mesothelioma. Mẫu mô thường được lấy bằng nội soi màng phổi hoặc sinh thiết kim lõi hướng dẫn hình ảnh tại vùng dày.
Giải phẫu bệnh phải dùng bảng dấu ấn dương tính cho trung biểu mô và âm tính cho carcinoma, cùng đánh giá xâm lấn. Sau đó, PET/CT, MRI chọn lọc và đánh giá tim-phổi giúp phân giai đoạn và khả năng điều trị. Tiền sử amiăng hỗ trợ căn nguyên nhưng không thay thế sinh thiết.
Bác sĩ khai thác chi tiết công việc theo từng giai đoạn đời, vật liệu đã xử lý, bảo hộ, đồng nghiệp và phơi nhiễm tại nhà; hỏi cả xạ trị ngực và tiền sử gia đình liên quan BAP1. Khám có thể thấy giảm rì rào phế nang, gõ đục, giảm di động một bên ngực, đau thành ngực hoặc khối liên sườn. Đánh giá ECOG, cân nặng, hạch thượng đòn, dấu suy tim và chức năng hô hấp giúp chọn sinh thiết và điều trị.
- Dịch màng phổi: sinh hóa, tế bào học và xét nghiệm nhiễm trùng; kết quả âm tính không loại trừ MPM.
- Mô bệnh học: cần chứng minh xâm lấn và xác định thể biểu mô, hai pha hoặc sarcoma.
- Hóa mô miễn dịch: thường dùng panel gồm calretinin, WT1, D2-40, cytokeratin 5/6 cùng các marker loại trừ adenocarcinoma như TTF-1, Napsin A, claudin-4 hoặc BerEP4 tùy labo.
- BAP1/CDKN2A: mất biểu hiện BAP1 hoặc mất đoạn CDKN2A có thể hỗ trợ phân biệt ác tính với tăng sinh phản ứng, nhưng không thay thế đánh giá toàn diện.
- Công thức máu, gan thận, đông máu: đánh giá nền; marker huyết thanh không đủ để sàng lọc hay chẩn đoán xác định.
- CT ngực có cản quang: tìm dày màng phổi dạng nốt/vòng, dày khe liên thùy, co rút nửa ngực, tràn dịch và xâm lấn thành ngực-cơ hoành.
- PET/CT: hỗ trợ đánh giá hạch, di căn và chọn vị trí sinh thiết, nhưng viêm sau thủ thuật hoặc gây dính màng phổi có thể tăng hấp thu giả.
- MRI ngực: hữu ích khi cần đánh giá xâm lấn cơ hoành, thành ngực hoặc màng tim trước phẫu thuật.
- Siêu âm màng phổi: hướng dẫn chọc dịch/sinh thiết và nhận diện vách hóa, không phân giai đoạn toàn thân.
Chẩn đoán MPM dựa trên mô bệnh học cho thấy u trung biểu mô ác tính, tốt nhất có bằng chứng xâm lấn, kết hợp panel hóa mô miễn dịch phù hợp để loại trừ carcinoma và sarcoma khác. Một marker dương hoặc tiền sử amiăng không đủ. Giai đoạn TNM áp dụng cho mesothelioma màng phổi lan tỏa dựa trên mức bao phủ/xâm lấn màng phổi, hạch và di căn. Trường hợp mẫu nhỏ không kết luận cần được hội chẩn hoặc lấy mẫu bổ sung, không nên gắn chẩn đoán chỉ từ dịch màng phổi tái phát.
Điều trị U trung biểu mô màng phổi ác tính
Điều trị cần hội chẩn tại nhóm có kinh nghiệm về mesothelioma vì bệnh hiếm, staging và chỉ định phẫu thuật phức tạp. Mục tiêu có thể là kiểm soát dài hạn ở người chọn lọc hoặc giảm triệu chứng và kéo dài sống ở bệnh không thể cắt bỏ. Mô học, giai đoạn, hạch, thể trạng, chức năng tim-phổi và mong muốn người bệnh quyết định chiến lược.
Kiểm soát tràn dịch và đau thường cần thực hiện song song với điều trị toàn thân. Thuốc có thể gồm hóa trị nền pemetrexed–platinum hoặc miễn dịch/phối hợp theo chỉ định hiện hành. Xạ trị chủ yếu dùng trong kế hoạch đa mô thức hoặc giảm đau. Nhập viện khi suy hô hấp, nhiễm trùng màng phổi, chèn ép tim, huyết khối nặng hoặc độc tính điều trị.
- Hóa trị pemetrexed kết hợp platinum: là một lựa chọn nền cho bệnh không thể cắt bỏ hoặc trong chiến lược đa mô thức; có thể phối hợp thuốc khác theo hướng dẫn và khả năng tiếp cận.
- Miễn dịch: phối hợp thuốc ức chế điểm kiểm soát hoặc miễn dịch cùng hóa trị có thể được dùng đầu tay ở bối cảnh được phê duyệt; mô học và bệnh tự miễn ảnh hưởng lựa chọn.
- Điều trị hàng sau: phụ thuộc thuốc đã dùng, thời gian đáp ứng, thể trạng và thử nghiệm lâm sàng.
- Thuốc triệu chứng: giảm đau, chống nôn, điều trị khó thở và huyết khối được cá thể hóa.
Chọc tháo dịch giúp giảm khó thở và lấy mẫu nhưng dịch thường tái tích. Gây dính màng phổi phù hợp khi phổi nở lại; catheter màng phổi lưu được cân nhắc khi dịch tái phát hoặc phổi bị “nhốt”. Nội soi màng phổi vừa sinh thiết vừa có thể thực hiện gây dính. Lựa chọn dựa trên triệu chứng, khả năng nở phổi, kỳ vọng sống, điều kiện chăm sóc catheter và nguy cơ nhiễm trùng; không nên chọc lặp lại không kế hoạch nếu có phương án kiểm soát bền hơn.
Phẫu thuật chỉ dành cho người được chọn kỹ tại trung tâm chuyên sâu, thường là bệnh còn khu trú tương đối, mô học thuận lợi, không có hạch xa và dự trữ tim-phổi tốt. Pleurectomy/decortication cố gắng bóc bỏ màng phổi và u nhưng giữ phổi; extrapleural pneumonectomy loại bỏ phổi cùng màng phổi, một phần cơ hoành/màng tim và có nguy cơ cao hơn. Lợi ích sống còn của các chiến lược phẫu thuật vẫn phụ thuộc chọn bệnh và phối hợp đa mô thức; mục tiêu, biến chứng và khả năng không cắt hết vi thể phải được giải thích rõ.
Giảm khó thở bằng kiểm soát dịch, tư thế, quạt mát và thuốc theo chỉ định; oxy chỉ có ích khi thiếu oxy. Đau thành ngực có thể cần phối hợp thuốc giảm đau, phong bế thần kinh hoặc xạ trị giảm nhẹ. Chăm sóc catheter, phục hồi hô hấp, hỗ trợ dinh dưỡng và tâm lý giúp duy trì hoạt động. Tư vấn y học nghề nghiệp và quyền lợi bảo hiểm/bồi thường có thể phù hợp khi có hồ sơ phơi nhiễm, nhưng không nên khẳng định quan hệ nghề nghiệp nếu chưa đánh giá.
Điều trị thường kéo dài nhiều tháng. Kiểm soát dịch có thể cần một thủ thuật hoặc catheter lưu trong nhiều tuần. Hóa trị/miễn dịch được thực hiện theo chu kỳ và tiếp tục tùy đáp ứng, độc tính và kế hoạch duy trì. Phẫu thuật đa mô thức đòi hỏi giai đoạn chuẩn bị, hồi phục và có thể thêm thuốc hoặc xạ trị. MPM là bệnh mạn tiến triển ở nhiều người, vì vậy chăm sóc triệu chứng và theo dõi không kết thúc ngay khi hoàn thành một phác đồ.
Điều trị thường kéo dài nhiều tháng. Kiểm soát dịch có thể cần một thủ thuật hoặc catheter lưu trong nhiều tuần. Hóa trị/miễn dịch được thực hiện theo chu kỳ và tiếp tục tùy đáp ứng, độc tính và kế hoạch duy trì. Phẫu thuật đa mô thức đòi hỏi giai đoạn chuẩn bị, hồi phục và có thể thêm thuốc hoặc xạ trị. MPM là bệnh mạn tiến triển ở nhiều người, vì vậy chăm sóc triệu chứng và theo dõi không kết thúc ngay khi hoàn thành một phác đồ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Hô hấp: tràn dịch tái diễn, phổi bị nhốt, xẹp phổi, suy hô hấp và nhiễm trùng khoang màng phổi.
- Xâm lấn tại chỗ: đau thành ngực, phá hủy xương sườn, liệt cơ hoành, khó nuốt hoặc chèn ép màng tim.
- Toàn thân: huyết khối tĩnh mạch, suy dinh dưỡng, thiếu máu và di căn ngoài lồng ngực.
- Do thủ thuật/điều trị: tràn khí, chảy máu, nhiễm catheter, viêm phổi do xạ hoặc miễn dịch, suy tủy và biến chứng lớn sau phẫu thuật.
MPM có tiên lượng nhìn chung dè dặt nhưng biến thiên đáng kể. Thể biểu mô, giai đoạn thấp, hạch âm tính, thể trạng tốt và khả năng hoàn tất điều trị đa mô thức thường thuận lợi hơn. Thể sarcoma/hai pha, đau và sụt cân nhiều, hạch hoặc di căn xa và chức năng tim-phổi kém thường bất lợi. Một số người đáp ứng kéo dài với miễn dịch hoặc hóa trị, trong khi người khác tiến triển sớm. Số liệu trung vị từ nghiên cứu không phải giới hạn thời gian sống của cá nhân và chịu ảnh hưởng mạnh bởi cách chọn bệnh.
Bệnh có thể tái phát tại bề mặt màng phổi, thành ngực, hạch hoặc cơ quan xa sau điều trị, kể cả khi đã phẫu thuật rộng. Theo dõi dựa trên CT, triệu chứng và khám; vị trí sẹo mổ hoặc đường thủ thuật cần được đánh giá khi có khối đau mới. Điều trị tái phát có thể gồm thuốc toàn thân khác, xạ trị giảm nhẹ, kiểm soát dịch hoặc thử nghiệm lâm sàng. Không có thực phẩm hay bổ sung nào được chứng minh ngăn tái phát.
- Loại bỏ sử dụng amiăng và tuân thủ quy định an toàn nghề nghiệp là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất ở cấp cộng đồng.
- Không tự tháo dỡ, cắt hoặc khoan vật liệu nghi chứa amiăng; cần đơn vị được đào tạo đánh giá và xử lý.
- Không mang quần áo, giày hoặc dụng cụ bám bụi amiăng về nhà; dùng khu vực thay đồ và vệ sinh theo quy trình.
- Người từng phơi nhiễm nên khai báo với bác sĩ và theo chương trình sức khỏe nghề nghiệp nếu có, nhưng hiện chưa có sàng lọc MPM dân số bằng marker máu được chứng minh.
- Cai thuốc không loại bỏ nguy cơ mesothelioma nhưng giảm ung thư phổi và bệnh hô hấp đi kèm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc U trung biểu mô màng phổi ác tính
Khó thở và đau có thể làm người bệnh ăn ít, nên ưu tiên bữa nhỏ, mềm, giàu năng lượng-protein và nghỉ trước bữa. Sau phẫu thuật lớn, nhu cầu dinh dưỡng và phục hồi cơ tăng; chuyên gia dinh dưỡng nên đánh giá sụt cân, phù và khả năng nuốt. Nếu có tràn dịch nhiều hoặc suy tim, lượng muối-dịch cần theo chỉ định, không tự hạn chế cực đoan. Không có chế độ kiềm hóa, thảo dược hay vitamin liều cao chữa được MPM; sản phẩm bổ sung có thể tương tác thuốc hoặc tăng chảy máu trước thủ thuật.
Đi bộ ngắn, bài thở và tập sức mạnh nhẹ giúp duy trì cơ nhưng cần chia nhỏ do hạn chế nở phổi. Người có catheter màng phổi cần cố định ống, giữ băng khô và hỏi đội chăm sóc về tắm/vận động vai. Sau pleurectomy hoặc pneumonectomy, phục hồi hô hấp có giám sát và tăng hoạt động từ từ là thiết yếu. Tránh nâng nặng khi vết mổ chưa lành; dừng tập nếu đau ngực tăng, khó thở đột ngột, chóng mặt hoặc dịch dẫn lưu đổi màu.
Ghi mức khó thở, đau, nhiệt độ, cân nặng và khả năng đi lại. Nếu có catheter, ghi lượng, màu dịch và tình trạng băng theo lịch; báo khi dịch giảm đột ngột kèm khó thở vì có thể tắc hoặc vách hóa. Theo dõi vết mổ, sưng chân và dấu mất nước trong điều trị. Không dựa vào lượng dịch đơn lẻ để kết luận bệnh tiến triển; cần đối chiếu khám và hình ảnh. Gia đình nên biết số liên hệ của đơn vị quản lý catheter.
- Không tự phá dỡ vật liệu nghi chứa amiăng hoặc quét khô bụi vì có thể phát tán sợi vào không khí.
- Không xem kết quả tế bào dịch âm tính là đã loại trừ mesothelioma khi hình ảnh vẫn nghi ngờ.
- Không tự tháo, kẹp hoặc bơm rửa catheter màng phổi ngoài hướng dẫn.
- Không chọc tháo dịch lặp lại tại cơ sở không có kế hoạch kiểm soát lâu dài nếu dịch tái nhanh.
- Không dùng sản phẩm quảng cáo “thải amiăng” hoặc thay thế điều trị ung thư.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Mesothelioma ở trẻ em cực hiếm và thường không có mô hình phơi nhiễm amiăng giống người lớn. Cần trung tâm ung bướu nhi xem xét các chẩn đoán khác, hội chứng di truyền và mô bệnh học chuyên sâu. Bằng chứng điều trị hạn chế, nên kế hoạch có thể dựa trên hội chẩn quốc tế hoặc thử nghiệm phù hợp; không áp dụng máy móc phẫu thuật cực rộng của người lớn.
MPM thường được phát hiện ở người cao tuổi sau độ trễ phơi nhiễm dài. Suy yếu, COPD, bệnh tim, giảm chức năng thận và đa thuốc ảnh hưởng rõ đến lựa chọn platinum, miễn dịch và phẫu thuật. Đánh giá lão khoa, dinh dưỡng, nguy cơ mê sảng và hỗ trợ tại nhà giúp xác định mục tiêu thực tế. Tuổi cao không tự động loại trừ điều trị, nhưng phẫu thuật lớn cần cân nhắc nguy cơ đặc biệt kỹ.
MPM trong thai kỳ rất hiếm. Chẩn đoán cần giảm phơi nhiễm bức xạ không cần thiết nhưng không trì hoãn hình ảnh thiết yếu; siêu âm, MRI và kỹ thuật che chắn được lựa chọn theo tình huống. Thời điểm sinh thiết, dẫn lưu và thuốc toàn thân cần hội chẩn ung bướu–sản khoa. Amiăng đã phơi nhiễm trong quá khứ không truyền trực tiếp cho thai, nhưng môi trường hiện tại nghi ô nhiễm cần được cơ quan chuyên môn đánh giá.
Pemetrexed, platinum và thuốc miễn dịch có thể gây nguy cơ cho trẻ bú mẹ; khuyến cáo ngừng cho bú và thời gian chờ khác nhau theo hoạt chất. Thủ thuật màng phổi hoặc gây mê cũng cần xem xét thuốc đã dùng, không chỉ bản thân bệnh. Người mẹ nên được tư vấn kế hoạch nuôi trẻ trước điều trị và không tự cho bú lại ngay khi cảm thấy khỏe hơn.
Người suy giảm miễn dịch có thể nhiễm trùng màng phổi hoặc catheter với biểu hiện không điển hình và dễ giảm bạch cầu khi hóa trị. Miễn dịch chống ung thư cần cân nhắc kỹ ở người ghép tạng, bệnh tự miễn hoặc dùng ức chế miễn dịch. Sốt nhẹ, dịch đục, đau tăng hoặc khó thở cần liên hệ sớm; không tự dùng kháng sinh vì có thể làm sai kết quả cấy và trì hoãn dẫn lưu thích hợp.
Bệnh phổi do amiăng, COPD, xơ phổi, suy tim, bệnh mạch vành và suy thận thường ảnh hưởng triệu chứng và khả năng điều trị. Dày màng phổi lành tính hoặc mảng màng phổi có thể cùng tồn tại nhưng không đồng nghĩa MPM. Chức năng phổi và tim đặc biệt quan trọng trước phẫu thuật; thuốc chống đông cần phối hợp khi sinh thiết hoặc đặt catheter, không tự ngừng.
Sau pleurectomy/decortication hoặc pneumonectomy, cần theo dõi rò khí, nhiễm trùng, loạn nhịp, huyết khối, liệt cơ hoành và suy hô hấp. Phục hồi gồm kiểm soát đau để thở sâu, vận động sớm và dinh dưỡng. Sốt, khó thở tăng, tim đập nhanh, sưng chân hoặc vết mổ chảy dịch cần báo ngay. Kế hoạch thuốc/xạ trị tiếp theo dựa trên mô học, hạch, bờ cắt và tốc độ hồi phục.
Câu hỏi thường gặp về U trung biểu mô màng phổi ác tính
Không. MPM bắt đầu từ tế bào trung biểu mô của màng phổi — lớp mô bao quanh phổi và lót thành ngực — còn ung thư phổi bắt đầu từ tế bào đường thở hoặc nhu mô phổi. Hai bệnh có thể cùng gây ho, khó thở, đau ngực và tràn dịch, nhưng mô học, dấu ấn miễn dịch, kiểu lan và điều trị khác nhau. Ung thư phổi có thể di căn đến màng phổi và bắt chước MPM. Vì vậy cần sinh thiết cùng bảng hóa mô miễn dịch, không thể phân biệt chỉ bằng tiền sử amiăng hoặc hình ảnh tràn dịch.
Có. Mesothelioma thường xuất hiện sau một thời gian tiềm ẩn rất dài, có thể nhiều thập kỷ kể từ khi tiếp xúc. Người bệnh đôi khi đã nghỉ nghề hoặc quên tên vật liệu từng dùng. Khi khám, nên liệt kê công việc cũ, nơi làm việc, nhiệm vụ, thời gian và việc có mang quần áo bụi về nhà hay không. Phơi nhiễm không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh, và không nhớ phơi nhiễm cũng không loại trừ MPM. Không có xét nghiệm máu đơn giản xác định ai chắc chắn sẽ phát bệnh.
Khả năng điều trị triệt căn chỉ đặt ra ở một nhóm được chọn rất kỹ, thường có bệnh còn giới hạn, mô học thuận lợi, hạch phù hợp và đủ sức cho điều trị đa mô thức. Ngay cả sau phẫu thuật rộng, nguy cơ còn bệnh vi thể và tái phát vẫn đáng kể. Với đa số bệnh không thể cắt bỏ, mục tiêu là kiểm soát khối u, giảm dịch và đau, duy trì hô hấp và kéo dài thời gian sống bằng thuốc toàn thân cùng chăm sóc hỗ trợ. Các đáp ứng kéo dài có thể xảy ra nhưng không thể cam kết cho từng người.
Không. Tràn dịch có nhiều nguyên nhân như suy tim, nhiễm trùng, lao, ung thư phổi, ung thư vú di căn, thuyên tắc phổi và bệnh tự miễn. MPM được nghi ngờ hơn khi có dày màng phổi dạng nốt, đau một bên, phơi nhiễm amiăng hoặc dịch tái nhanh, nhưng vẫn cần mẫu mô. Tế bào học dịch đôi khi không phát hiện được mesothelioma, nên bác sĩ có thể đề nghị nội soi hoặc sinh thiết lõi. Không nên chọc dịch lặp lại mà bỏ qua tìm nguyên nhân khi bất thường kéo dài.
Bệnh không lây qua ho, chăm sóc, ăn uống hoặc tiếp xúc cơ thể. Đa số trường hợp liên quan biến đổi mắc phải sau phơi nhiễm chứ không truyền trực tiếp cho con. Một số gia đình hiếm mang biến thể mầm BAP1, có thể tăng nguy cơ mesothelioma, u hắc tố màng bồ đào và các u khác. Tư vấn di truyền được cân nhắc khi bệnh xuất hiện ở tuổi trẻ, có nhiều người thân mắc u liên quan hoặc có đặc điểm gợi ý. Không nên xét nghiệm gene thương mại mà thiếu tư vấn trước và sau xét nghiệm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

