Procaine, thường được sử dụng dưới dạng procaine hydrochloride, là thuốc gây tê cục bộ tác dụng ngắn thuộc nhóm ester. Thuốc ngăn sự hình thành và dẫn truyền xung thần kinh bằng cách ức chế kênh natri phụ thuộc điện thế, từ đó làm mất cảm giác tạm thời tại vùng được tiêm.[1][7] Procaine chủ yếu được dùng để gây tê thấm tại chỗ và phong bế thần kinh ngoại biên; chỉ định cụ thể phụ thuộc vào nồng độ, dạng bào chế và nhãn của từng sản phẩm.[1]
Sau khi tiêm, thuốc thường khởi phát tác dụng trong khoảng 2–5 phút và duy trì gây tê khoảng một giờ. Procaine bị thủy phân rất nhanh trong huyết tương thành PABA và diethylaminoethanol.[1] Thuốc có thể gây phản ứng quá mẫn, co giật, ức chế hô hấp, tụt huyết áp, rối loạn nhịp hoặc ngừng tim nếu tiêm nhầm vào mạch hoặc sử dụng quá liều. Vì vậy, thuốc chỉ được sử dụng bởi nhân viên y tế có chuyên môn và đầy đủ phương tiện hồi sức.[1]
Nội dung chính
- Procaine là thuốc gây tê tại chỗ nhóm ester.
- Có thể dùng trong thủ thuật nha khoa hoặc thủ thuật nhỏ theo chỉ định chuyên môn.
- Chỉ dùng khi có người có chuyên môn thực hiện và theo dõi.
- Cảnh báo gồm dị ứng ester, chóng mặt, co giật, rối loạn nhịp hoặc phản ứng tại chỗ.
- Báo bác sĩ về tiền sử dị ứng thuốc tê, bệnh tim, thuốc đang dùng, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Procaine là gì?
Procaine là thuốc gây tê cục bộ nhóm ester, làm mất cảm giác tạm thời tại một vùng cơ thể mà không nhất thiết làm người bệnh mất ý thức. Thuốc có tác dụng ngắn và không phải thuốc giảm đau toàn thân.[1][7]
Procaine
INN Procaine; Procaine hydrochloride.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Procaine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Procaine; Procaine hydrochloride. |
| Tên IUPAC | 2-(diethylamino)ethyl 4-aminobenzoate |
| Tên hóa học khác | Benzoic acid, 4-amino-, 2-(diethylamino)ethyl ester |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Procain; procain hydroclorid; novocaine; Novocain; 2-(diethylamino)ethyl 4-aminobenzoate.[1][5]; Novocain là tên biệt dược lịch sử, không phải tên chung quốc tế của hoạt chất. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Procainum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 59-46-1 |
|---|---|
| UNII | 4Z8Y51M438 |
| PubChem CID | 4914 |
| RxNorm CUI | 8701 |
Dược động học của Procaine
Sau khi tiêm tại chỗ, mức hấp thu toàn thân của Procaine phụ thuộc vào tổng liều, nồng độ, vị trí tiêm, mức tưới máu của mô và việc có phối hợp chất co mạch hay không. Thuốc được phân bố đến nhiều mô, đi qua nhau thai và nhanh chóng bị cholinesterase huyết tương thủy phân thành PABA cùng diethylaminoethanol. Các chất chuyển hóa được bài tiết chủ yếu qua nước tiểu.[1]
Giai đoạn I: Hấp thu
Procaine được hấp thu từ vị trí tiêm vào tuần hoàn. Sự hấp thu nhanh hơn tại vùng có nhiều mạch máu và chậm hơn khi phối hợp epinephrine hoặc một chất co mạch phù hợp. Tiêm nhầm vào mạch có thể làm nồng độ thuốc trong máu tăng đột ngột và gây độc tính nghiêm trọng.[1]
| F · Sinh khả dụng | Khái niệm sinh khả dụng đường uống không áp dụng cho Procaine dùng để gây tê bằng đường tiêm. Tỷ lệ thuốc đi vào tuần hoàn toàn thân sau tiêm tại chỗ không cố định mà phụ thuộc vị trí tiêm, mức tưới máu, liều, nồng độ và chất co mạch phối hợp.[1] |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau khi hấp thu, Procaine được phân bố đến các mô, với nồng độ tương đối cao tại gan, phổi, tim và não. Thuốc đi qua nhau thai; mức độ phơi nhiễm của thai phụ thuộc tốc độ hấp thu, chuyển hóa và liều sử dụng.[1]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Procaine bị thủy phân rất nhanh bởi cholinesterase huyết tương thành acid para-aminobenzoic và diethylaminoethanol. Khả năng chuyển hóa giảm có thể làm tăng nguy cơ tích lũy và độc tính toàn thân.[1][7]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Procaine được thải trừ chủ yếu dưới dạng các chất chuyển hóa trong nước tiểu. Dưới 2% liều được bài tiết dưới dạng thuốc không đổi.[1]
| t½ · Thời gian bán thải | Nhãn thuốc ghi nhận thời gian bán hủy trong huyết tương in vitro của Procaine khoảng 40 ± 9 giây ở người lớn và 84 ± 30 giây ở trẻ sơ sinh. Các giá trị này phản ánh quá trình thủy phân nhanh trong huyết tương, không phải thời gian duy trì tác dụng gây tê tại vị trí tiêm.[1] |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến hấp thu, chuyển hóa hoặc nguy cơ độc tính gồm:
- Tổng liều và nồng độ dung dịch.
- Vị trí tiêm và mức tưới máu của mô.
- Tiêm nhầm vào mạch.
- Phối hợp epinephrine hoặc chất co mạch.
- Tuổi cao, suy nhược hoặc bệnh cấp tính.
- Bệnh gan nặng hoặc giảm hoạt tính cholinesterase huyết tương.
- Dùng liều lặp lại trong thời gian ngắn.
- Toan máu, thiếu oxy và bệnh tim mạch nặng, có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của độc tính toàn thân.[1][6]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Procaine
Procaine thuộc nhóm thuốc gây tê cục bộ N01B, phân nhóm ester của acid aminobenzoic N01BA và mang mã ATC N01BA02.[3]
Về cấu trúc và chuyển hóa, Procaine là thuốc gây tê nhóm ester, khác với nhóm amide như lidocaine. Thuốc nhóm ester thường được thủy phân trong huyết tương và có thể tạo PABA, một chất liên quan đến phản ứng quá mẫn ở một số người.[1][7]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Procaine khuếch tán qua màng tế bào thần kinh và gắn vào kênh natri phụ thuộc điện thế từ phía trong tế bào. Thuốc làm giảm dòng natri đi vào neuron, ngăn khử cực màng và chặn sự hình thành cũng như lan truyền điện thế hoạt động. Khi dẫn truyền thần kinh bị gián đoạn, cảm giác đau và các cảm giác khác tại vùng chi phối tạm thời mất đi.[1][7]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Procaine gây phong bế có hồi phục sự dẫn truyền thần kinh. Các sợi thần kinh nhỏ dẫn truyền đau và nhiệt thường bị ảnh hưởng trước, sau đó đến cảm giác chạm, áp lực và vận động khi nồng độ thuốc tăng.[7]
Sau tiêm, tác dụng thường bắt đầu trong khoảng 2–5 phút. Một liều phù hợp thường duy trì gây tê khoảng một giờ, nhưng thời gian có thể thay đổi theo kỹ thuật, nồng độ, vị trí tiêm và chất co mạch phối hợp.[1]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Procaine
Theo nhãn Novocain dành cho gây tê tại chỗ, Procaine được chỉ định để tạo giảm cảm giác và gây tê bằng:
- Gây tê thấm tại chỗ.
- Phong bế thần kinh ngoại biên.[1]
Một sản phẩm Procaine 10% riêng biệt từng được phê duyệt cho gây tê tủy sống tại Hoa Kỳ.[2] Không được suy rộng chỉ định này sang các nồng độ hoặc sản phẩm khác nếu tờ hướng dẫn sử dụng không cho phép.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ nhãn thuốc lưu trữ và chỉ mang tính tham khảo chuyên môn, không được tự áp dụng:
Gây tê thấm ở người lớn:
- Dung dịch thường dùng: 0,25% hoặc 0,5%.
- Tổng liều đơn khoảng 350–600 mg được nhãn mô tả là phạm vi thường an toàn khi kỹ thuật và tình trạng người bệnh phù hợp.[1]
Phong bế thần kinh ngoại biên ở người lớn:
- Dung dịch 0,5%: tối đa 200 mL.
- Dung dịch 1%: tối đa 100 mL.
- Dung dịch 2%: tối đa 50 mL; trong thực hành theo nhãn, thể tích 2% thường giới hạn khoảng 10–25 mL.[1]
Tổng liều thông thường trong một lần điều trị không nên vượt quá 1.000 mg.[1]
Trẻ em dùng gây tê thấm:
- Liều tối đa được nhãn ghi nhận là 15 mg/kg khi dùng dung dịch 0,5%.[1]
Bác sĩ phải sử dụng nồng độ thấp nhất và liều nhỏ nhất đủ tạo hiệu quả, đồng thời điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, vị trí tiêm, bệnh nền và thuốc phối hợp.
Procaine phải được tiêm bởi nhân viên y tế có kinh nghiệm. Trước và trong khi tiêm cần hút thử để giảm nguy cơ tiêm vào mạch, nhưng kết quả hút không thấy máu không loại trừ hoàn toàn khả năng kim nằm trong mạch.[1]
Thuốc nên được tiêm chậm, chia thành từng lượng nhỏ và theo dõi liên tục đáp ứng của người bệnh. Không tiêm vào vùng viêm hoặc nhiễm trùng khi điều đó có thể làm giảm hiệu quả gây tê hoặc làm tăng nguy cơ lan truyền nhiễm trùng.
Không sử dụng dung dịch có tinh thể, vẩn đục, đổi màu hoặc bao bì bị hư hỏng. Không tự pha thêm epinephrine hoặc phối hợp thuốc khác ngoài quy trình đã được phê duyệt.
Trong và sau khi tiêm cần theo dõi:
- Huyết áp, nhịp tim và điện tâm đồ khi thực hiện kỹ thuật có nguy cơ cao.
- Nhịp thở, độ bão hòa oxy và khả năng thông khí.
- Mức độ tỉnh táo và các dấu hiệu thần kinh sớm như bồn chồn, chóng mặt, ù tai, nhìn mờ, run hoặc co giật.
- Dấu hiệu quá mẫn như mày đay, phù mặt, phù thanh quản, khò khè hoặc tụt huyết áp.
- Mức độ và phạm vi phong bế cảm giác, vận động.
- Vị trí tiêm để phát hiện tụ máu, đau bất thường, tổn thương thần kinh hoặc nhiễm trùng.[1]
Oxy, dụng cụ kiểm soát đường thở, thuốc cấp cứu và phương tiện hồi sức phải sẵn sàng trước khi tiêm.[1]
Cảnh báo và lưu ý về Procaine
Procaine chống chỉ định ở người:
- Quá mẫn với Procaine.
- Quá mẫn với thuốc gây tê cục bộ nhóm ester có cấu trúc tương tự.
- Quá mẫn với PABA, dẫn xuất PABA hoặc bất kỳ thành phần nào của sản phẩm.[1]
Đối với sản phẩm Procaine dùng gây tê tủy sống, các chống chỉ định bổ sung trong nhãn lưu trữ gồm nhiễm khuẩn huyết, nhiễm trùng tại vị trí chọc kim và một số bệnh lý hệ thần kinh trung ương như viêm màng não.[2]
Các tác dụng không mong muốn có thể gồm:
- Chóng mặt, bồn chồn, lo âu, ù tai, nhìn mờ, run và buồn ngủ.
- Buồn nôn hoặc nôn.
- Tụt huyết áp, nhịp tim chậm hoặc rối loạn nhịp.
- Đau, sưng, bầm tím hoặc khó chịu tại vị trí tiêm.
- Yếu cơ hoặc phong bế vận động kéo dài hơn dự kiến.
- Mày đay, ngứa, phù hoặc co thắt phế quản do phản ứng quá mẫn.[1]
Các biến cố nghiêm trọng có thể bao gồm:
- Co giật, mất ý thức, hôn mê hoặc ngừng thở.
- Ức chế cơ tim, giảm cung lượng tim và tụt huyết áp nặng.
- Block tim, loạn nhịp thất hoặc ngừng tim.
- Phản ứng phản vệ hoặc phản ứng dạng phản vệ, phù thanh quản và co thắt phế quản.
- Ngộ độc toàn thân do thuốc gây tê sau tiêm nhầm vào mạch, hấp thu quá nhanh hoặc dùng quá liều.[1][6]
Các dấu hiệu sớm của ngộ độc có thể tiến triển nhanh. Khi xuất hiện ù tai, vị bất thường trong miệng, kích động, run, khó thở, co giật hoặc rối loạn ý thức, cần dừng tiêm và xử trí cấp cứu ngay.
Procaine chỉ được sử dụng bởi người được đào tạo về chẩn đoán và xử trí độc tính thuốc gây tê. Luôn phải dùng liều thấp nhất có hiệu quả và tránh tiêm nhanh lượng lớn.[1]
Cần thận trọng ở người:
- Có tiền sử dị ứng thuốc gây tê nhóm ester hoặc hen.
- Có rối loạn nhịp nặng, block tim, sốc hoặc tụt huyết áp.
- Suy gan hoặc giảm hoạt tính cholinesterase huyết tương.
- Cao tuổi, suy nhược hoặc đang mắc bệnh cấp tính.
- Có bệnh thần kinh từ trước.
- Đang dùng sulfonamide, thuốc ức chế monoamine oxidase, thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc thuốc ảnh hưởng dẫn truyền tim.[1]
Một số sản phẩm chứa sulfite có thể gây phản ứng dị ứng, phản vệ hoặc co thắt phế quản, đặc biệt ở người hen.[1]
Quá liều hoặc tiêm nhầm vào mạch có thể gây ngộ độc toàn thân do thuốc gây tê, biểu hiện bằng kích động, ù tai, nhìn mờ, run, co giật, buồn ngủ, hôn mê, ức chế hô hấp, tụt huyết áp, block tim, loạn nhịp hoặc ngừng tim.[1]
Xử trí là cấp cứu chuyên khoa:
- Ngừng tiêm thuốc ngay.
- Bảo đảm đường thở, cung cấp oxy 100% và hỗ trợ thông khí khi cần.
- Kiểm soát co giật bằng thuốc phù hợp.
- Hỗ trợ tuần hoàn, điều trị tụt huyết áp và loạn nhịp theo phác đồ hồi sức.
- Thực hiện hồi sinh tim phổi nếu ngừng tuần hoàn.
- Trong độc tính toàn thân nặng do thuốc gây tê, hướng dẫn ASRA khuyến nghị cân nhắc sớm nhũ tương lipid 20% theo phác đồ chuyên môn.[1][6]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu để người bệnh tự sử dụng.
Bảo vệ thuốc khỏi ánh sáng và tuân thủ nhiệt độ bảo quản ghi trên bao bì của từng sản phẩm. Không sử dụng nếu dung dịch có tinh thể, vẩn đục, đổi màu hoặc bao bì không còn nguyên vẹn.[1]
Các lọ không chứa chất bảo quản chỉ dùng một lần; phần thuốc còn thừa phải loại bỏ theo quy định. Điều kiện bảo quản cụ thể của sản phẩm Vincain.
Đối tượng đặc biệt
Dữ liệu trong nhãn lưu trữ cho phép dùng Procaine gây tê thấm ở trẻ em với liều tối đa 15 mg/kg khi sử dụng dung dịch 0,5%.[1] Giới hạn này không được tự suy rộng sang phong bế thần kinh khác, gây tê tủy sống hoặc sản phẩm có nồng độ khác.
Trẻ sơ sinh có thời gian thủy phân Procaine trong huyết tương dài hơn người lớn, vì vậy có thể nhạy cảm hơn với độc tính.[1] Việc sử dụng phải do bác sĩ có kinh nghiệm về gây tê nhi khoa quyết định.
Người cao tuổi thường có dự trữ tim mạch, gan và thận giảm, đồng thời nhạy cảm hơn với tụt huyết áp và độc tính thần kinh. Nhãn khuyến cáo giảm liều ở người cao tuổi, suy nhược hoặc mắc bệnh cấp tính và chuẩn độ thận trọng theo đáp ứng.[1]
Procaine đi qua nhau thai. Chưa có nghiên cứu đầy đủ và có đối chứng tốt ở phụ nữ mang thai; nhãn thuốc lưu trữ khuyến cáo chỉ sử dụng khi thật sự cần thiết.[1]
Gây tê cạnh cổ tử cung có thể liên quan đến nhịp tim thai chậm, toan máu thai và độc tính ở mẹ nếu hấp thu toàn thân cao. Khi sử dụng trong sản khoa, cần theo dõi tim thai và tình trạng huyết động của mẹ.[1]
Hệ phân loại thai kỳ bằng chữ cái cũ của FDA trong nhãn lưu trữ không nên được dùng như kết luận rằng thuốc an toàn hoặc nguy hiểm tuyệt đối.
Chưa có dữ liệu công bố về nồng độ Procaine trong sữa mẹ hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ bú mẹ. Do thuốc có thời gian tồn tại trong huyết tương rất ngắn, LactMed nhận định một liều đơn khó gây tác dụng bất lợi đáng kể cho trẻ bú mẹ.[4]
Tuy nhiên, nên ưu tiên thuốc gây tê có nhiều dữ liệu hơn khi điều trị cho người đang nuôi trẻ sơ sinh hoặc trẻ sinh non. Quyết định tiếp tục cho bú cần tính đến liều, vị trí tiêm, thuốc phối hợp và tình trạng của trẻ.[4]
Procaine được thủy phân chủ yếu trong huyết tương, nhưng cholinesterase huyết tương được tổng hợp tại gan. Bệnh gan nặng có thể làm giảm khả năng chuyển hóa và tăng nguy cơ độc tính.[1]
Không có bảng điều chỉnh liều cố định theo mức độ suy gan. Cần sử dụng liều thấp hơn, tiêm chậm và theo dõi sát thần kinh, hô hấp và tim mạch.
Các chất chuyển hóa của Procaine được thải chủ yếu qua nước tiểu. Nhãn thuốc không cung cấp bảng điều chỉnh liều cố định theo mức lọc cầu thận.[1]
Ở người suy thận nặng, bác sĩ cần cân nhắc giảm liều, tránh dùng lặp lại không cần thiết và theo dõi độc tính toàn thân.
Procaine có thể gây chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn thị giác, yếu cơ hoặc giảm cảm giác và vận động tại vùng được phong bế. Người bệnh không nên lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc nguy hiểm cho đến khi cảm giác, vận động và trạng thái tỉnh táo đã hồi phục hoàn toàn.
Nhãn thuốc không quy định một khoảng thời gian kiêng lái xe cố định; cần tuân theo hướng dẫn xuất viện của cơ sở điều trị.
Tương tác thuốc của Procaine
Các tương tác cần lưu ý gồm:
- Chất chuyển hóa PABA của Procaine có thể đối kháng tác dụng kháng khuẩn của sulfonamide. Nhãn khuyến cáo không dùng Procaine khi người bệnh đang được điều trị bệnh nhiễm khuẩn bằng sulfonamide.[1]
- Khi dung dịch có epinephrine hoặc norepinephrine được dùng cho người đang sử dụng thuốc ức chế monoamine oxidase hoặc thuốc chống trầm cảm ba vòng, có thể xảy ra tăng huyết áp nặng hoặc rối loạn nhịp kéo dài.[1]
- Phối hợp chất co mạch với thuốc tăng co tử cung dẫn xuất ergot có thể gây tăng huyết áp nghiêm trọng và biến cố mạch máu não.[1]
- Phenothiazine và butyrophenone có thể làm giảm hoặc đảo ngược tác dụng tăng huyết áp của epinephrine.[1]
- Các thuốc gây tê cục bộ khác hoặc thuốc có độc tính tim–thần kinh tương tự có thể làm tăng độc tính cộng gộp.
- Thuốc kháng cholinesterase có thể làm chậm chuyển hóa Procaine và làm tăng nguy cơ độc tính; cần được bác sĩ đánh giá trước khi phối hợp.[1][7]
Thắc mắc về hoạt chất Procaine
Procaine là thuốc gây tê cục bộ tác dụng ngắn thuộc nhóm ester. Thuốc chặn kênh natri của tế bào thần kinh, làm mất cảm giác tạm thời tại vùng được tiêm.[1][7]
Procaine là tên hoạt chất. Novocain, thường được viết phổ biến là Novocaine, là tên biệt dược lịch sử của procaine hydrochloride. Không nên dùng tên biệt dược để khẳng định một sản phẩm cụ thể hiện còn lưu hành.[1]
Thuốc thường bắt đầu gây tê trong khoảng 2–5 phút và tác dụng của một liều phù hợp thường kéo dài khoảng một giờ. Thời gian thực tế phụ thuộc nồng độ, liều, vị trí tiêm và việc có phối hợp chất co mạch hay không.[1]
Procaine từng được sử dụng trong nha khoa, nhưng nhãn Novocain 1% và 2% được tham khảo trong bài này ghi rõ sản phẩm không dành cho sử dụng nha khoa.[1] Chỉ được dùng trong nha khoa khi sản phẩm cụ thể có chỉ định được phê duyệt và do bác sĩ nha khoa thực hiện; không được suy rộng từ tên hoạt chất.
Không. Tiêm nhầm vào mạch hoặc dùng quá liều có thể gây co giật, ngừng thở, tụt huyết áp, loạn nhịp và ngừng tim. Procaine chỉ được sử dụng bởi nhân viên y tế có kỹ năng gây tê và đầy đủ phương tiện hồi sức.[1][6]

