Acid Aminobenzoic, còn gọi là aminobenzoic acid, acid para-aminobenzoic hoặc PABA, là một hợp chất hữu cơ có công thức C7H7NO2. Trong y dược, hoạt chất này có hai ngữ cảnh dễ nhầm lẫn: dạng acid từng được dùng tại chỗ như chất hấp thu tia UVB trong sản phẩm chống nắng, và dạng muối potassium para-aminobenzoate dùng đường uống trong một số bệnh lý xơ hóa theo nhãn thuốc tại một số quốc gia. FDA Hoa Kỳ đã nêu lo ngại an toàn đối với PABA trong kem chống nắng, gồm phản ứng dị ứng, dị ứng ánh sáng và mẫn cảm chéo. Bài viết này cung cấp thông tin trung lập về Acid Aminobenzoic, không khuyến khích tự ý mua hoặc dùng thuốc. Người bệnh cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt khi có bệnh gan, bệnh thận, rối loạn kali máu, đang mang thai hoặc cho con bú.
Nội dung chính
- Acid Aminobenzoic là gì?: Là 4-aminobenzoic acid/PABA, hợp chất hữu cơ C7H7NO2.
- Nhóm ATC: D02BA01 cho aminobenzoic acid dùng tại chỗ bảo vệ chống tia UV; D11AX23 cho potassium aminobenzoate thuộc nhóm thuốc da liễu khác.
- Ngữ cảnh dùng: Dạng acid từng dùng như chất lọc UVB; muối potassium para-aminobenzoate đường uống được ghi trong SmPC UK cho bệnh Peyronie và xơ cứng bì ở người lớn.
- Điểm an toàn chính: PABA trong chống nắng bị FDA đề xuất “not GRASE” do lo ngại dị ứng, dị ứng ánh sáng và mẫn cảm chéo; potassium para-aminobenzoate có cảnh báo DRESS, độc tính gan, tăng kali máu, hạ đường huyết.
- Tự ý dùng?: Không nên tự ý dùng, tự tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc; cần hỏi bác sĩ/dược sĩ.
- Trường thiếu dữ liệu chắc chắn: Một số thông tin dược động học chi tiết, sản phẩm lưu hành tại Việt Nam, người thẩm định.
Hoạt chất Acid Aminobenzoic là gì?
Acid Aminobenzoic là PABA/4-aminobenzoic acid, một hợp chất hữu cơ có nhóm amino và carboxyl gắn trên vòng benzen. Trong y khoa, cần phân biệt Acid Aminobenzoic dùng tại chỗ trong ngữ cảnh chống tia UV với potassium para-aminobenzoate đường uống dùng trong một số bệnh lý xơ hóa theo nhãn thuốc tại một số quốc gia.
Acid Aminobenzoic
INN Aminobenzoic acid; thường gặp dưới tên 4-aminobenzoic acid hoặc para-aminobenzoic acid/PABA.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Acid Aminobenzoic |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Aminobenzoic acid; thường gặp dưới tên 4-aminobenzoic acid hoặc para-aminobenzoic acid/PABA. |
| Tên IUPAC | 4-aminobenzoic acid |
| Tên hóa học khác | p-Aminobenzoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Acid para-aminobenzoic; p-aminobenzoic acid; PABA; 4-aminobenzoic acid; benzoic acid, 4-amino-. Dạng muối dùng làm thuốc: potassium para-aminobenzoate/potassium aminobenzoate. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Acidum 4-aminobenzoicum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Chưa xác minh |
|---|---|
| UNII | Chưa xác minh |
| PubChem CID | Chưa xác minh |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
| Công thức phân tử | C7H7NO2 |
Dược động học của Acid Aminobenzoic
Với potassium para-aminobenzoate đường uống, SmPC ghi aminobenzoate được hấp thu tốt sau khi uống; sau liều 3 g ở người tình nguyện khỏe mạnh, nồng độ đỉnh huyết tương 29–74 microgam/mL đạt sau 41–90 phút và giảm xuống dưới 10 microgam/mL sau 4 giờ. Potassium và aminobenzoate liên hợp được thải trừ qua thận.
Giai đoạn I: Hấp thu
Aminobenzoate được hấp thu tốt sau khi uống. FDA cũng ghi nhận dữ liệu nước tiểu cho thấy PABA dùng tại chỗ có thể xuyên qua da và vào tuần hoàn hệ thống, nhưng mức độ hấp thu qua da chưa được đặc trưng đầy đủ bằng nghiên cứu hấp thu tối đa theo chuẩn hiện đại.
Giai đoạn II: Phân bố
SmPC ghi có thể phát hiện lượng nhỏ potassium para-aminobenzoate trong máu, dịch não tủy, nước tiểu và mồ hôi; dữ liệu định lượng về thể tích phân bố.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
SmPC đề cập aminobenzoate liên hợp được thải trừ qua thận, nhưng chi tiết con đường chuyển hóa ở người chưa được trình bày đầy đủ trong nguồn nhãn thuốc đã đối chiếu.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Potassium và aminobenzoate liên hợp được thải trừ qua thận.
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Bệnh thận có thể làm tăng nồng độ aminobenzoate potassium trong máu do thuốc được thải qua thận; SmPC chống chỉ định khi suy thận với GFR dưới 45 mL/phút. Dùng thuốc trong giai đoạn ăn uống kém có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Acid Aminobenzoic
- D02BA01: thuốc bảo vệ chống tia UV dùng tại chỗ.
- D11AX23: thuốc da liễu khác, áp dụng cho potassium aminobenzoate. Không nên tự đồng nhất hai bối cảnh này khi viết nội dung y khoa hoặc nội dung quảng cáo.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Với vai trò chống tia UV, PABA hấp thu tia UVB trong vùng khoảng 290–320 nm theo mô tả trong tài liệu tổng quan hóa dược, nhưng FDA đã nêu lo ngại an toàn trong chống nắng. Với potassium para-aminobenzoate đường uống, SmPC ghi cơ chế dược lý chưa được xác lập rõ; tác dụng chống xơ hóa được đề xuất liên quan đến tăng hấp thu oxy ở mô và tăng hoạt tính monoamine oxidase.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Dược lực học phụ thuộc dạng dùng. Dạng dùng tại chỗ được xếp vào nhóm bảo vệ chống tia UV; dạng potassium para-aminobenzoate được mô tả là thuốc da liễu khác/chống xơ hóa, nhưng chính SmPC cũng ghi tác dụng dược lý của hóa chất này chưa được xác lập rõ ràng.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Acid Aminobenzoic
Chỉ định được phê duyệt theo SmPC UK của potassium para-aminobenzoate 3 g powder là điều trị bệnh Peyronie và xơ cứng bì ở người lớn. Mayo Clinic/Micromedex cũng mô tả aminobenzoate potassium được dùng cho các tình trạng xơ hóa như dermatomyositis, morphea, Peyronie, scleroderma và linear scleroderma, nhưng phạm vi dùng cần căn cứ nhãn thuốc và hướng dẫn tại từng quốc gia.
Một số dẫn xuất của PABA đang được nghiên cứu trong hóa dược và sinh học, nhưng đây không phải bằng chứng để tự suy diễn Acid Aminobenzoic có hiệu quả điều trị trên người cho các bệnh đó. Các ứng dụng ngoài nhãn hoặc nghiên cứu cần được bác sĩ đánh giá và không nên trình bày như chỉ định đã được phê duyệt.
Liều dùng và cách sử dụng
Với potassium para-aminobenzoate 3 g powder trong SmPC UK: người lớn dùng 1 gói 3 g, uống 4 lần mỗi ngày, tương đương 12 g/ngày. Thông tin này chỉ mang tính tham khảo theo nhãn thuốc nước ngoài; người bệnh không tự ý dùng, tự đổi liều hoặc ngừng thuốc nếu chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Với bột potassium para-aminobenzoate: hòa lượng thuốc trong nước lạnh hoặc nước trái cây và dùng cùng thức ăn; không dùng bột khô trực tiếp. Nếu ăn uống rất ít, buồn nôn, chán ăn hoặc nhịn ăn, cần liên hệ bác sĩ vì nguy cơ hạ đường huyết có thể tăng.
SmPC khuyến cáo theo dõi chức năng gan ít nhất mỗi 4 tuần khi dùng potassium para-aminobenzoate; theo dõi kali máu trước điều trị và định kỳ, đặc biệt ở người có nguy cơ tăng kali máu. Cần theo dõi dấu hiệu quá mẫn, phát ban nặng, DRESS, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn/nôn, yếu cơ, hồi hộp, nhịp tim bất thường hoặc triệu chứng hạ đường huyết.
Cảnh báo và lưu ý về Acid Aminobenzoic
Với potassium para-aminobenzoate theo SmPC UK: chống chỉ định khi quá mẫn với hoạt chất, các amin thơm para-thế như benzocaine, procaine, ethyl parahydroxybenzoate hoặc tá dược; suy thận với GFR dưới 45 mL/phút; tăng kali máu; đang dùng sulfonamide; tổn thương gan nặng.
Cần đi khám ngay nếu có phát ban lan rộng, sốt, hạch to, phồng rộp, tổn thương miệng, phù, mệt lả, đau cơ, vàng da, nước tiểu sẫm màu, lú lẫn, run, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc yếu bất thường. DRESS, phản ứng quá mẫn nặng, hạ đường huyết, viêm gan, tổn thương gan do thuốc, suy gan và tăng kali máu là các nguy cơ cần đặc biệt lưu ý.
FDA nêu PABA trong chống nắng có nguy cơ dị ứng, dị ứng ánh sáng và mẫn cảm chéo với hợp chất tương tự; không nên diễn giải PABA là lựa chọn chống nắng an toàn hơn các hoạt chất khác. Với potassium para-aminobenzoate, cần thận trọng ở người có nguy cơ tăng kali máu, bệnh tim mạch, đái tháo đường, suy thận, ăn uống kém, bệnh gan hoặc đang dùng thuốc tương tác.
SmPC ghi không dự kiến vấn đề đặc biệt sau quá liều potassium para-aminobenzoate; xử trí theo triệu chứng và hỗ trợ khi cần. Tờ hướng dẫn người bệnh khuyến cáo nếu dùng quá nhiều hoặc người khác vô tình uống phải, cần liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở cấp cứu gần nhất ngay.
Với potassium para-aminobenzoate powder trong SmPC UK: bảo quản không quá 25°C, trong bao bì gốc, để xa tầm nhìn và tầm với của trẻ em. Không dùng thuốc quá hạn và xử lý thuốc thừa theo hướng dẫn của dược sĩ/cơ sở y tế.
Đối tượng đặc biệt
SmPC UK ghi độ an toàn của potassium para-aminobenzoate 3 g powder ở trẻ 0–18 tuổi chưa được thiết lập và không có dữ liệu; tờ hướng dẫn người bệnh ghi không khuyến cáo dùng cho trẻ em và thanh thiếu niên.
Người cao tuổi có thể khó nhận biết hạ đường huyết hơn và có thể gặp biểu hiện thần kinh như lú lẫn, khó tập trung, đau đầu; cần thận trọng nếu ăn uống kém hoặc có bệnh đồng mắc.
SmPC ghi dữ liệu ở phụ nữ mang thai không có hoặc còn hạn chế; potassium para-aminobenzoate 3 g powder không được khuyến cáo trong thai kỳ. Phụ nữ có thai hoặc dự định mang thai cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Chưa rõ potassium para-aminobenzoate hoặc chất chuyển hóa có bài tiết vào sữa mẹ hay không; không thể loại trừ nguy cơ cho trẻ bú mẹ. Cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Chống chỉ định ở người tổn thương gan nặng theo SmPC. Trong quá trình dùng, cần kiểm tra chức năng gan định kỳ; nếu tăng xét nghiệm chức năng gan hoặc có triệu chứng gợi ý bệnh gan, cần ngừng thuốc theo chỉ định y tế và đánh giá ngay.
SmPC chống chỉ định potassium para-aminobenzoate khi suy thận với GFR dưới 45 mL/phút. Mayo Clinic/Micromedex cũng nêu bệnh thận có thể làm tăng nồng độ thuốc trong máu và tăng nguy cơ tác dụng phụ.
SmPC ghi potassium para-aminobenzoate có ảnh hưởng không đáng kể hoặc không ảnh hưởng đến khả năng lái xe/vận hành máy. Tuy nhiên, nếu có lú lẫn, buồn ngủ, yếu hoặc triệu chứng hạ đường huyết, không nên lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi hồi phục.
Tương tác thuốc của Acid Aminobenzoic
Potassium para-aminobenzoate có thể làm bất hoạt sulfonamide do aminobenzoate được vi khuẩn ưu tiên sử dụng; có thể làm tăng nồng độ methotrexate do đẩy khỏi liên kết protein huyết tương; lượng kali trong thuốc có thể làm giảm tác dụng glycoside tim và làm tăng nguy cơ tăng kali máu khi dùng cùng thuốc giữ kali hoặc thuốc làm tăng kali như thuốc đối kháng aldosterone, lợi tiểu giữ kali, ACE inhibitor, ARB, NSAID, beta blocker, calcineurin inhibitor, heparin, pentamidine, ketoconazole, digoxin, chế phẩm bổ sung kali hoặc thuốc chứa nhiều kali.
Thắc mắc về hoạt chất Acid Aminobenzoic
Acid Aminobenzoic là aminobenzoic acid/PABA, một hợp chất hữu cơ C7H7NO2. Trong y dược, hoạt chất này liên quan đến dạng dùng tại chỗ chống tia UV và dạng muối potassium para-aminobenzoate đường uống trong một số bệnh lý xơ hóa theo nhãn thuốc tại một số quốc gia.
Acid Aminobenzoic/PABA từng được dùng như chất hấp thu UVB trong sản phẩm chống nắng. Tuy nhiên, FDA Hoa Kỳ đã đề xuất PABA là hoạt chất “not GRASE” cho chống nắng do lo ngại dị ứng, dị ứng ánh sáng và mẫn cảm chéo; vì vậy không nên tự chọn sản phẩm chứa PABA để chống nắng nếu chưa hỏi chuyên gia y tế.
Potassium para-aminobenzoate là dạng muối kali của para-aminobenzoic acid/PABA. Dạng muối này có nhãn thuốc riêng, mã ATC D11AX23 và được ghi trong SmPC UK cho bệnh Peyronie và xơ cứng bì ở người lớn.
Không có thuốc hoặc hoạt chất nào được xem là an toàn tuyệt đối. PABA trong chống nắng có lo ngại dị ứng/dị ứng ánh sáng; potassium para-aminobenzoate có thể gây buồn nôn, tiêu chảy, phát ban, tăng men gan, DRESS, hạ đường huyết, tăng kali máu hoặc tổn thương gan. Người bệnh cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi dùng.
Không nên tự mua hoặc tự dùng. Potassium para-aminobenzoate có chỉ định theo nhãn thuốc ở một số quốc gia nhưng cần theo dõi gan, kali máu, nguy cơ hạ đường huyết và tương tác thuốc. Quyết định dùng thuốc cần do bác sĩ đánh giá dựa trên bệnh cảnh, thuốc đang dùng và nguy cơ cá nhân.

