Piracetam là thuốc nootropic có mã ATC N06BX03, được hấp thu gần hoàn toàn qua đường uống và thải trừ chủ yếu dưới dạng không đổi qua thận. Chỉ định được phê duyệt không giống nhau giữa các quốc gia và từng sản phẩm. SmPC hiện hành tại Anh chỉ định piracetam cho người lớn bị giật rung cơ có nguồn gốc vỏ não, dùng phối hợp với các liệu pháp chống giật rung khác. Tài liệu thông tin thuốc được Cục Quản lý Dược tiếp nhận năm 2017 từng liệt kê thêm chóng mặt, suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi, nghiện rượu và thiếu máu hồng cầu liềm cho một sản phẩm cụ thể; tài liệu này không chứng minh tình trạng lưu hành hoặc chỉ định hiện hành của mọi thuốc piracetam tại Việt Nam. Bằng chứng Cochrane không ủng hộ sử dụng thường quy cho sa sút trí tuệ và chưa đủ kết luận về hiệu quả trong đột quỵ thiếu máu não cấp. Thuốc cần được dùng theo đơn, hiệu chỉnh theo chức năng thận và không ngừng đột ngột ở người bệnh giật rung cơ.
Nội dung chính
- Piracetam là hoạt chất thuộc nhóm racetam/nootropic.
- Tình trạng phê duyệt và bối cảnh sử dụng khác nhau giữa các quốc gia.
- Không tự dùng để tăng trí nhớ hoặc thay thế điều trị thần kinh.
- Cần thận trọng với nguy cơ chảy máu, kích thích thần kinh hoặc bệnh thận.
- Báo bác sĩ nếu đang dùng thuốc chống đông, có bệnh thận, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Piracetam là gì?
Piracetam là thuốc nootropic tác động lên hệ thần kinh trung ương. Thuốc có chỉ định đã được phê duyệt khác nhau giữa từng quốc gia; theo SmPC hiện hành tại Anh, piracetam được dùng phối hợp để điều trị giật rung cơ có nguồn gốc vỏ não ở người lớn.
Piracetam
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Piracetam |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Piracetam |
| Tên IUPAC | 2-(2-oxopyrrolidin-1-yl)acetamide |
| Tên hóa học khác | 2-Oxo-1-pyrrolidineacetamide |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Piracetam được mô tả là một dẫn xuất pyrrolidone có liên quan về cấu trúc với acid gamma-aminobutyric, thường viết tắt là GABA. Nootropil và Pracetam là tên biệt dược, không phải tên hoạt chất khác. |
| Tên viết tắt | PIR |
| Tên Latinh / tên dược điển | Piracetamum |
| Tên USAN | piracetam |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 7491-74-9 |
|---|---|
| UNII | ZH516LNZ10 |
| PubChem CID | 4843 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
Dược động học của Piracetam
Piracetam được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn sau khi uống. Sinh khả dụng đường uống gần 100%; thể tích phân bố khoảng 0,7 lít/kg; thuốc qua hàng rào máu–não và nhau thai. Không phát hiện chất chuyển hóa, thuốc được đào thải gần như hoàn toàn qua nước tiểu và có thời gian bán thải huyết tương khoảng 5 giờ ở nam giới trẻ tuổi.
Giai đoạn I: Hấp thu
Piracetam được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn. Nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được khoảng 1,5 giờ sau khi uống theo SmPC hiện hành tại Anh.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống đánh giá theo diện tích dưới đường cong gần 100% đối với viên nang, viên nén và dung dịch. Nồng độ đỉnh và mức phơi nhiễm tăng tỷ lệ với liều trong dữ liệu của SmPC. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thể tích phân bố khoảng 0,7 lít/kg. Piracetam đi qua hàng rào máu–não, nhau thai và các màng sử dụng trong thẩm tách thận.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chưa phát hiện chất chuyển hóa của piracetam trong dữ liệu được nêu tại SmPC.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Piracetam được thải gần như hoàn toàn qua nước tiểu. Khoảng 90% liều được bài tiết dưới dạng hoạt chất không đổi; mức thải trừ phụ thuộc chức năng thận.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải huyết tương khoảng 5 giờ ở nam giới trẻ tuổi có chức năng thận bình thường. Thời gian bán thải kéo dài khi chức năng thận giảm. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải piracetam phụ thuộc độ thanh thải creatinin và giảm khi chức năng thận suy giảm. Một tài liệu sản phẩm được Cục Quản lý Dược tiếp nhận năm 2017 ghi độ thanh thải thận khoảng 86 mL/phút ở người khỏe mạnh. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
- Suy thận làm giảm độ thanh thải và tăng nguy cơ tích lũy thuốc.
- Người cao tuổi có thể cần điều chỉnh liều do chức năng thận suy giảm theo tuổi.
- Piracetam hầu như không chuyển hóa và có nguy cơ tương tác dược động học qua enzym CYP tương đối thấp.
- Thuốc có thể được loại một phần bằng thẩm tách máu.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Piracetam
Piracetam nằm trong nhóm ATC N06BX03, thuộc phân nhóm “các thuốc kích thích tâm thần và nootropic khác”. Việc xếp nhóm nootropic không đồng nghĩa thuốc đã được chứng minh cải thiện trí nhớ ở người khỏe mạnh hoặc điều trị mọi dạng suy giảm nhận thức.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế chính xác của piracetam trong giật rung cơ có nguồn gốc vỏ não chưa được xác định. SmPC mô tả các tác động huyết lưu học gồm tăng khả năng biến dạng của hồng cầu, giảm kết tập tiểu cầu, giảm độ bám của hồng cầu vào thành mạch và giảm co thắt mao mạch. Không nên diễn giải các tác động này thành bằng chứng chắc chắn về cải thiện trí nhớ hoặc hiệu quả điều trị đột quỵ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Piracetam có thể ảnh hưởng lên tiểu cầu, hồng cầu và thành mạch. Trong một số nghiên cứu, thuốc làm giảm chức năng kết tập tiểu cầu theo liều và kéo dài thời gian chảy máu mà không làm giảm đáng kể số lượng tiểu cầu. Đây là cơ sở cho cảnh báo ở người có nguy cơ xuất huyết.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Piracetam
Theo SmPC hiện hành tại Anh, piracetam được chỉ định cho người lớn mắc giật rung cơ có nguồn gốc vỏ não, không phụ thuộc căn nguyên, và phải được phối hợp với các liệu pháp chống giật rung khác.
Tài liệu thông tin cho cán bộ y tế của sản phẩm Pracetam được Cục Quản lý Dược tiếp nhận năm 2017 từng ghi các chỉ định gồm chóng mặt, suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi, nghiện rượu mạn tính, thiếu máu hồng cầu liềm và hỗ trợ điều trị giật rung cơ nguồn gốc vỏ não. Đây là thông tin lịch sử của một sản phẩm cụ thể, không được xem là chỉ định hiện hành áp dụng cho mọi sản phẩm piracetam tại Việt Nam.
Piracetam đã được nghiên cứu trong sa sút trí tuệ, suy giảm nhận thức và đột quỵ thiếu máu não cấp. Đánh giá Cochrane về sa sút trí tuệ không tìm thấy bằng chứng đủ nhất quán để ủng hộ sử dụng lâm sàng thường quy. Đối với đột quỵ thiếu máu não cấp, dữ liệu thử nghiệm chưa đủ để kết luận về tử vong, khả năng tự lập hoặc mức độ phụ thuộc. Các ứng dụng này không phải chỉ định hiện hành trong SmPC Nootropil tại Anh.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều sau đây chỉ áp dụng cho chỉ định giật rung cơ nguồn gốc vỏ não ở người lớn theo SmPC Nootropil tại Anh:
- Liều khởi đầu: 7,2 g/ngày.
- Có thể tăng thêm 4,8 g/ngày sau mỗi 3–4 ngày.
- Liều tối đa: 24 g/ngày.
- Tổng liều được chia thành 2–3 lần uống.
Liều phải được bác sĩ chuyên khoa điều chỉnh theo đáp ứng, thuốc chống giật rung dùng kèm và chức năng thận. Người suy thận cần giảm liều; người có độ thanh thải creatinin dưới 20 mL/phút bị chống chỉ định. Không tự áp dụng, tự tăng liều hoặc dùng piracetam cho mục đích “tăng trí nhớ”.
- Có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn.
- Nuốt viên thuốc với chất lỏng.
- Chia tổng liều hằng ngày thành 2–3 lần theo đơn.
- Duy trì các thuốc chống giật rung khác ở liều bác sĩ chỉ định trong giai đoạn bắt đầu piracetam.
- Không ngừng piracetam đột ngột vì có thể gây tái phát giật rung cơ hoặc cơn co giật toàn thể.
- Việc giảm hoặc ngừng thuốc phải được thực hiện từ từ theo kế hoạch của bác sĩ.
Cần theo dõi:
- Độ thanh thải creatinin trước và trong điều trị, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc điều trị dài hạn.
- Tần suất và mức độ giật rung cơ hoặc cơn động kinh.
- Dấu hiệu xuất huyết như bầm tím bất thường, chảy máu kéo dài, phân đen hoặc nôn ra máu.
- Buồn ngủ, kích động, lú lẫn, mất điều hòa hoặc rối loạn thăng bằng.
- Tình trạng phù, tăng cân hoặc phản ứng quá mẫn.
Cảnh báo và lưu ý về Piracetam
Piracetam chống chỉ định trong các trường hợp:
- Quá mẫn với piracetam, tá dược của sản phẩm hoặc các dẫn xuất pyrrolidone khác.
- Suy thận nặng với độ thanh thải creatinin dưới 20 mL/phút.
- Xuất huyết não.
- Múa giật Huntington.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm:
- Thường gặp: bồn chồn hoặc căng thẳng, tăng vận động, tăng cân.
- Ít gặp: trầm cảm, buồn ngủ, suy nhược.
- Chưa xác định được tần suất: kích động, lo âu, lú lẫn, ảo giác, đau đầu, mất ngủ, mất điều hòa, rối loạn thăng bằng, chóng mặt, đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn, nôn, viêm da, ngứa và mày đay.
Tần suất và biểu hiện có thể khác nhau giữa người bệnh và từng dạng thuốc.
Các phản ứng nghiêm trọng hoặc cần đánh giá y tế sớm gồm:
- Phản ứng dạng phản vệ hoặc quá mẫn.
- Phù mạch, đặc biệt khi sưng mặt, môi, lưỡi hoặc khó thở.
- Rối loạn xuất huyết.
- Làm nặng bệnh động kinh hoặc xuất hiện cơn co giật.
- Lú lẫn, ảo giác, mất điều hòa hoặc rối loạn thăng bằng nặng.
Khi có khó thở, phù vùng mặt hoặc họng, xuất huyết nhiều, phân đen, nôn ra máu hay co giật, cần được cấp cứu.
Thận trọng khi sử dụng piracetam ở:
- Người đang xuất huyết nặng hoặc có nguy cơ chảy máu.
- Người bị loét tiêu hóa, rối loạn cầm máu hoặc từng đột quỵ xuất huyết.
- Người chuẩn bị đại phẫu hoặc phẫu thuật nha khoa.
- Người dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.
- Người suy thận và người cao tuổi.
- Người bị động kinh hoặc giật rung cơ, do ngừng thuốc đột ngột có thể gây tái phát hoặc co giật toàn thể.
Không có thuốc giải độc đặc hiệu cho piracetam. SmPC ghi nhận trường hợp uống 75 g mỗi ngày gây tiêu chảy ra máu và đau bụng; biểu hiện này được cho là liên quan lượng sorbitol rất cao trong dạng thuốc đã sử dụng.
Xử trí quá liều phải được thực hiện tại cơ sở y tế, chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ. Thẩm tách máu có thể loại khoảng 50–60% piracetam. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà; cần liên hệ cấp cứu khi uống nhầm liều lớn hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường.
SmPC Nootropil 800 mg tại Anh không yêu cầu điều kiện bảo quản đặc biệt. Tài liệu Pracetam năm 2017 hướng dẫn bảo quản sản phẩm trong bao bì kín, nơi khô và ở nhiệt độ không quá 30°C. Điều kiện bảo quản phải căn cứ vào nhãn và tờ hướng dẫn của đúng sản phẩm đang sử dụng.
Đối tượng đặc biệt
SmPC Nootropil hiện hành tại Anh chỉ định thuốc cho người lớn và không cung cấp liều dùng cho trẻ em. Tài liệu Pracetam năm 2017 ghi không dùng sản phẩm này cho trẻ dưới 16 tuổi. Chỉ định và giới hạn tuổi hiện hành của các sản phẩm piracetam tại Việt Nam.
Không điều chỉnh liều chỉ dựa trên tuổi nếu chức năng thận bình thường. Tuy nhiên, người cao tuổi thường có độ thanh thải creatinin giảm; cần đánh giá chức năng thận, điều chỉnh liều khi cần và theo dõi định kỳ nếu điều trị dài hạn.
Chưa có dữ liệu đầy đủ về piracetam ở phụ nữ mang thai. Thuốc qua nhau thai và nồng độ ở trẻ sơ sinh được ghi nhận bằng khoảng 70–90% nồng độ của người mẹ. SmPC khuyến cáo không dùng trong thai kỳ trừ khi thật sự cần thiết, lợi ích vượt nguy cơ và tình trạng của người mẹ đòi hỏi điều trị.
Piracetam được bài tiết vào sữa mẹ. SmPC khuyến cáo không dùng thuốc khi đang cho con bú hoặc phải ngừng cho bú trong thời gian điều trị. Quyết định cần cân nhắc lợi ích của sữa mẹ đối với trẻ và lợi ích điều trị đối với người mẹ.
Không cần điều chỉnh liều ở người chỉ suy gan mà không suy thận theo SmPC. Dữ liệu lâm sàng chuyên biệt ở người suy gan nặng.
Khi đồng thời suy gan và suy thận, việc điều chỉnh piracetam chủ yếu dựa trên chức năng thận vì thuốc không được chuyển hóa đáng kể và thải trừ gần như hoàn toàn qua nước tiểu. Người bệnh cần được tính độ thanh thải creatinin và theo dõi đáp ứng cùng tác dụng phụ.
Piracetam có thể gây tăng vận động, buồn ngủ, căng thẳng, trầm cảm, mất điều hòa hoặc rối loạn thăng bằng. Cần thận trọng khi lái xe hoặc vận hành máy móc, đặc biệt khi mới bắt đầu điều trị, sau khi tăng liều hoặc khi chưa biết cơ thể phản ứng thế nào với thuốc.
Tương tác thuốc của Piracetam
- Tinh chất hormon tuyến giáp chứa T3 và T4: đã có báo cáo lú lẫn, kích thích và rối loạn giấc ngủ khi dùng đồng thời.
- Thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu, kể cả aspirin liều thấp: cần thận trọng vì piracetam có thể ảnh hưởng kết tập tiểu cầu và thời gian chảy máu.
- Acenocoumarol: một nghiên cứu ghi nhận piracetam làm giảm thêm kết tập tiểu cầu và một số yếu tố liên quan đông máu, dù không làm thay đổi liều cần thiết để đạt INR mục tiêu.
- Carbamazepine, phenytoin, phenobarbital và valproate: piracetam liều 20 g/ngày trong một nghiên cứu không làm thay đổi đáng kể nồng độ đỉnh hoặc đáy của các thuốc này.
- Nguy cơ tương tác qua chuyển hóa gan được dự đoán thấp vì piracetam hầu như không chuyển hóa và được thải dưới dạng không đổi.
Thắc mắc về hoạt chất Piracetam
Piracetam là thuốc nootropic có mã ATC N06BX03. Chỉ định hiện hành tại Anh là điều trị phối hợp giật rung cơ có nguồn gốc vỏ não ở người lớn; chỉ định tại các quốc gia hoặc sản phẩm khác có thể không giống nhau.
Không nên tự dùng piracetam như thuốc “bổ não” hoặc tăng trí nhớ. Đánh giá Cochrane kết luận bằng chứng đã công bố không ủng hộ việc sử dụng piracetam cho sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức, dù vẫn cần nghiên cứu thêm.
Piracetam đã được nghiên cứu trong đột quỵ thiếu máu não cấp, nhưng đánh giá Cochrane cho thấy chưa đủ bằng chứng để kết luận thuốc cải thiện tử vong, chức năng hoặc mức độ phụ thuộc. Đột quỵ là tình trạng cấp cứu và không được tự điều trị bằng piracetam.
Không nên ngừng đột ngột khi piracetam đang được dùng điều trị giật rung cơ. Ngừng thuốc đột ngột có thể gây tái phát giật rung cơ hoặc cơn co giật toàn thể. Bác sĩ thường giảm liều từng bước nếu quyết định ngừng thuốc.
Cần cấp cứu khi có khó thở, sưng mặt hoặc họng, xuất huyết nhiều, nôn ra máu, phân đen, co giật hoặc rối loạn ý thức rõ rệt. Đây có thể là biểu hiện của phản ứng quá mẫn, phù mạch, rối loạn xuất huyết hoặc làm nặng bệnh động kinh.

