Phenothiazine

Phenothiazine, còn gọi là 10H-phenothiazine, là một hợp chất dị vòng ba vòng chứa nitơ và lưu huỳnh, có công thức phân tử C12H9NS. Trong y khoa, thuật ngữ “nhóm Phenothiazine” thường chỉ các dẫn xuất có chung khung dibenzo-1,4-thiazine chứ không phải một thuốc đơn lẻ.

Các dẫn xuất Phenothiazine có đặc tính rất khác nhau. Chlorpromazine, fluphenazine và một số dẫn xuất khác được dùng làm thuốc chống loạn thần; prochlorperazine có thể được dùng chống nôn; promethazine chủ yếu là thuốc kháng histamin H1, chống say tàu xe và an thần.

Do Phenothiazine là tên của một khung hóa học và một họ hợp chất, không thể áp dụng chung một chỉ định, liều dùng, dược động học hoặc cảnh báo cho toàn bộ nhóm. Mọi quyết định điều trị phải dựa trên hoạt chất cụ thể và nhãn thuốc tương ứng.

✍️ Chịu trách nhiệm chuyên môn: DS. Tuấn (Dược sĩ lâm sàng)🕘 Rà soát chuyên môn lần cuối: 10/07/2026

Nội dung chính

  • Phenothiazine là hợp chất ba vòng và là khung cấu trúc của nhiều dẫn xuất có hoạt tính sinh học.
  • Trong thực hành lâm sàng, “Phenothiazine” thường chỉ một họ thuốc; hợp chất mẹ không đại diện cho một thuốc dùng chung.
  • WHO ATC chia các Phenothiazine chống loạn thần thành nhóm chuỗi bên aliphatic, piperazine và piperidine.
  • Promethazine là dẫn xuất kháng histamin H1; prochlorperazine có tác dụng chống nôn; đặc tính không giống hoàn toàn nhóm chống loạn thần.
  • Phản ứng ngoại tháp, loạn vận động muộn, hội chứng an thần kinh ác tính, hạ huyết áp, kéo dài QT và tác dụng kháng cholinergic có thể xảy ra với một số dẫn xuất.
  • Không có liều chung cho Phenothiazine; liều khác biệt lớn giữa từng dẫn xuất và chỉ định.
  • Dùng đúng hoạt chất, liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi tác dụng phụ theo nhãn thuốc cụ thể.

Hoạt chất Phenothiazine là gì?

Phenothiazine là hợp chất chứa khung dibenzo-1,4-thiazine. Các dẫn xuất của khung này tạo thành một họ thuốc rộng, trong đó có thuốc chống loạn thần, thuốc chống nôn và thuốc kháng histamin.

Hợp chất Phenothiazine mẹ không đồng nghĩa với Chlorpromazine và cũng không thể được sử dụng thay thế tên của bất kỳ dẫn xuất nào.

CHUYÊN LUẬN DƯỢC CHẤT

Phenothiazine

CAS 92-84-2

Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển

Danh pháp

Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất

Tên hoạt chất

Phenothiazine

Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN)

Phenothiazine

Tên IUPAC

10H-phenothiazine

Tên hóa học khác

Thiodiphenylamine | Dibenzo-1,4-thiazine

Tên khác / tên đồng nghĩa

10H-Phenothiazine; thiodiphenylamine; dibenzothiazine. PubChem ghi nhận Phenothiazine có số CAS 92-84-2.

Tên viết tắt

PTZ

Tên Latinh / tên dược điển

Phenothiazinum

Định danh & cấu trúc phân tử

Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử

Số đăng ký CAS

92-84-2

UNII

GS9EX7QNU6

PubChem CID

7108

RxNorm CUI

Không tìm thấy

Dược động học của Phenothiazine

Không có hồ sơ dược động học chung cho nhóm Phenothiazine.

Mỗi dẫn xuất khác nhau về:

  • Mức độ hấp thu.
  • Sinh khả dụng.
  • Khả năng gắn protein.
  • Chuyển hóa bước đầu.
  • Enzym chuyển hóa.
  • Thời gian bán thải.
  • Đường thải trừ.

Ví dụ, promethazine được hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa tại gan; Chlorpromazine cũng được chuyển hóa rộng nhưng có hồ sơ phân bố và đào thải khác.

Giai đoạn I: Hấp thu

Không áp dụng chung. Một số dẫn xuất được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa nhưng chịu chuyển hóa bước đầu đáng kể; mức độ hấp thu thay đổi giữa từng hoạt chất.

Các thông số hấp thu và phơi nhiễm
F · Sinh khả dụng

Không áp dụng một giá trị sinh khả dụng chung cho Phenothiazine. Phải tra cứu nhãn hoặc SmPC của từng dẫn xuất, dạng bào chế và đường dùng.

Giai đoạn II: Phân bố

Nhiều Phenothiazine có tính tan trong lipid, gắn protein và đi qua hàng rào máu–não, nhưng mức độ phân bố không đồng nhất. Các dẫn xuất không dùng cho mục tiêu thần kinh trung ương, như promethazine, vẫn có thể gây an thần do đi vào não.

Giai đoạn III: Chuyển hóa

Nhiều dẫn xuất Phenothiazine được chuyển hóa tại gan. Enzym và chất chuyển hóa khác nhau tùy hoạt chất; không thể sử dụng dữ liệu của Chlorpromazine để thay thế cho Promethazine, Fluphenazine hoặc Prochlorperazine.

Giai đoạn IV: Thải trừ

Đường bài tiết thay đổi theo dẫn xuất và có thể gồm nước tiểu, mật hoặc phân dưới dạng hoạt chất mẹ và chất chuyển hóa. Cần tra cứu từng hoạt chất cụ thể.

Các thông số và đường thải trừ
t½ · Thời gian bán thải

Không có thời gian bán thải đại diện cho toàn bộ nhóm. Một số dẫn xuất có tác dụng vài giờ, trong khi dạng tiêm depot của một số thuốc chống loạn thần có thể duy trì tác dụng trong nhiều tuần.

CL · Độ thanh thải toàn phần

Không có giá trị độ thanh thải chung cho Phenothiazine. Việc hiệu chỉnh liều phải dựa trên hoạt chất, chức năng gan, chức năng thận, tuổi, bệnh đồng mắc và thuốc dùng kèm.

Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học

Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến một hoặc nhiều dẫn xuất gồm:

  • Tuổi.
  • Chức năng gan và thận.
  • Dạng bào chế và đường dùng.
  • Đa hình enzym chuyển hóa.
  • Hút thuốc.
  • Dùng đồng thời thuốc ức chế hoặc cảm ứng enzym gan.
  • Mức độ gắn protein.
  • Tình trạng suy dinh dưỡng hoặc bệnh toàn thân.

Mức độ ảnh hưởng và cách điều chỉnh phải được đánh giá theo từng thuốc.

Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Dược lý và cơ chế của Phenothiazine

Các Phenothiazine chống loạn thần thường được phân loại theo chuỗi bên:

  • Chuỗi bên aliphatic: ví dụ Chlorpromazine, Promazine, Levomepromazine.
  • Cấu trúc piperazine: ví dụ Fluphenazine, Perphenazine, Prochlorperazine, Trifluoperazine.
  • Cấu trúc piperidine: ví dụ Thioridazine.

Ngoài ra, Promethazine là dẫn xuất Phenothiazine có tác dụng kháng histamin H1 nổi bật và tác dụng đối kháng dopamine yếu hơn Chlorpromazine.

Phần III: Cơ chế tác dụng

Không có một cơ chế duy nhất cho toàn bộ nhóm.

Với các Phenothiazine chống loạn thần, tác dụng thường liên quan đến đối kháng thụ thể dopamine D2. Tác động lên thụ thể muscarinic, histamin H1 và alpha-adrenergic góp phần tạo tác dụng an thần, kháng cholinergic và hạ huyết áp.

Promethazine chủ yếu chẹn thụ thể H1; cấu trúc của thuốc tạo ra hoạt tính đối kháng dopamine thấp hơn đáng kể so với Chlorpromazine.

Phần IV: Dược lực học và đáp ứng

Tác dụng dược lực học có thể bao gồm:

  • Chống loạn thần.
  • An thần.
  • Chống buồn nôn và nôn.
  • Kháng histamin.
  • Kháng cholinergic.
  • Chẹn alpha-adrenergic.
  • Giảm ngưỡng co giật.
  • Ảnh hưởng dẫn truyền tim và khoảng QT.

Từng dẫn xuất có mức độ tác dụng khác nhau; không nên xem các đặc tính trên là tương đương giữa mọi thuốc Phenothiazine.

Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.

Chỉ định của Phenothiazine

Liều dùng và cách sử dụng

Cảnh báo và lưu ý về Phenothiazine

Đối tượng đặc biệt

Tương tác thuốc của Phenothiazine

Tương tác thay đổi theo dẫn xuất, nhưng có thể gồm:

  • Rượu, opioid, benzodiazepine, thuốc ngủ và thuốc gây mê: tăng an thần hoặc ức chế hô hấp.
  • Thuốc kháng cholinergic: tăng khô miệng, táo bón, bí tiểu và lú lẫn.
  • Levodopa hoặc thuốc chủ vận dopamine: giảm hiệu quả khi phối hợp với Phenothiazine đối kháng D2.
  • Thuốc kéo dài QT: tăng nguy cơ loạn nhịp.
  • Thuốc gây hạ kali hoặc hạ magnesi: tăng nguy cơ loạn nhịp.
  • Lithium: có thể làm tăng độc tính thần kinh khi phối hợp một số thuốc chống loạn thần.
  • Thuốc hạ huyết áp: tăng nguy cơ tụt huyết áp.
  • Thuốc làm giảm ngưỡng co giật.
  • Thuốc ảnh hưởng enzym chuyển hóa tại gan.

Không sử dụng danh sách tương tác của một dẫn xuất để thay thế cho hoạt chất khác.

Thắc mắc về hoạt chất Phenothiazine

Lưu ý: Nội dung chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo về hoạt chất/dược chất, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ý dùng, ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.
Đã có 2 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *