Phenothiazine, còn gọi là 10H-phenothiazine, là một hợp chất dị vòng ba vòng chứa nitơ và lưu huỳnh, có công thức phân tử C12H9NS. Trong y khoa, thuật ngữ “nhóm Phenothiazine” thường chỉ các dẫn xuất có chung khung dibenzo-1,4-thiazine chứ không phải một thuốc đơn lẻ.
Các dẫn xuất Phenothiazine có đặc tính rất khác nhau. Chlorpromazine, fluphenazine và một số dẫn xuất khác được dùng làm thuốc chống loạn thần; prochlorperazine có thể được dùng chống nôn; promethazine chủ yếu là thuốc kháng histamin H1, chống say tàu xe và an thần.
Do Phenothiazine là tên của một khung hóa học và một họ hợp chất, không thể áp dụng chung một chỉ định, liều dùng, dược động học hoặc cảnh báo cho toàn bộ nhóm. Mọi quyết định điều trị phải dựa trên hoạt chất cụ thể và nhãn thuốc tương ứng.
Nội dung chính
- Phenothiazine là hợp chất ba vòng và là khung cấu trúc của nhiều dẫn xuất có hoạt tính sinh học.
- Trong thực hành lâm sàng, “Phenothiazine” thường chỉ một họ thuốc; hợp chất mẹ không đại diện cho một thuốc dùng chung.
- WHO ATC chia các Phenothiazine chống loạn thần thành nhóm chuỗi bên aliphatic, piperazine và piperidine.
- Promethazine là dẫn xuất kháng histamin H1; prochlorperazine có tác dụng chống nôn; đặc tính không giống hoàn toàn nhóm chống loạn thần.
- Phản ứng ngoại tháp, loạn vận động muộn, hội chứng an thần kinh ác tính, hạ huyết áp, kéo dài QT và tác dụng kháng cholinergic có thể xảy ra với một số dẫn xuất.
- Không có liều chung cho Phenothiazine; liều khác biệt lớn giữa từng dẫn xuất và chỉ định.
- Dùng đúng hoạt chất, liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi tác dụng phụ theo nhãn thuốc cụ thể.
Hoạt chất Phenothiazine là gì?
Phenothiazine là hợp chất chứa khung dibenzo-1,4-thiazine. Các dẫn xuất của khung này tạo thành một họ thuốc rộng, trong đó có thuốc chống loạn thần, thuốc chống nôn và thuốc kháng histamin.
Hợp chất Phenothiazine mẹ không đồng nghĩa với Chlorpromazine và cũng không thể được sử dụng thay thế tên của bất kỳ dẫn xuất nào.
Phenothiazine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Phenothiazine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Phenothiazine |
| Tên IUPAC | 10H-phenothiazine |
| Tên hóa học khác | Thiodiphenylamine | Dibenzo-1,4-thiazine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 10H-Phenothiazine; thiodiphenylamine; dibenzothiazine. PubChem ghi nhận Phenothiazine có số CAS 92-84-2. |
| Tên viết tắt | PTZ |
| Tên Latinh / tên dược điển | Phenothiazinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 92-84-2 |
|---|---|
| UNII | GS9EX7QNU6 |
| PubChem CID | 7108 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
Dược động học của Phenothiazine
Không có hồ sơ dược động học chung cho nhóm Phenothiazine.
Mỗi dẫn xuất khác nhau về:
- Mức độ hấp thu.
- Sinh khả dụng.
- Khả năng gắn protein.
- Chuyển hóa bước đầu.
- Enzym chuyển hóa.
- Thời gian bán thải.
- Đường thải trừ.
Ví dụ, promethazine được hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa tại gan; Chlorpromazine cũng được chuyển hóa rộng nhưng có hồ sơ phân bố và đào thải khác.
Giai đoạn I: Hấp thu
Không áp dụng chung. Một số dẫn xuất được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa nhưng chịu chuyển hóa bước đầu đáng kể; mức độ hấp thu thay đổi giữa từng hoạt chất.
| F · Sinh khả dụng | Không áp dụng một giá trị sinh khả dụng chung cho Phenothiazine. Phải tra cứu nhãn hoặc SmPC của từng dẫn xuất, dạng bào chế và đường dùng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Nhiều Phenothiazine có tính tan trong lipid, gắn protein và đi qua hàng rào máu–não, nhưng mức độ phân bố không đồng nhất. Các dẫn xuất không dùng cho mục tiêu thần kinh trung ương, như promethazine, vẫn có thể gây an thần do đi vào não.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Nhiều dẫn xuất Phenothiazine được chuyển hóa tại gan. Enzym và chất chuyển hóa khác nhau tùy hoạt chất; không thể sử dụng dữ liệu của Chlorpromazine để thay thế cho Promethazine, Fluphenazine hoặc Prochlorperazine.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Đường bài tiết thay đổi theo dẫn xuất và có thể gồm nước tiểu, mật hoặc phân dưới dạng hoạt chất mẹ và chất chuyển hóa. Cần tra cứu từng hoạt chất cụ thể.
| t½ · Thời gian bán thải | Không có thời gian bán thải đại diện cho toàn bộ nhóm. Một số dẫn xuất có tác dụng vài giờ, trong khi dạng tiêm depot của một số thuốc chống loạn thần có thể duy trì tác dụng trong nhiều tuần. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Không có giá trị độ thanh thải chung cho Phenothiazine. Việc hiệu chỉnh liều phải dựa trên hoạt chất, chức năng gan, chức năng thận, tuổi, bệnh đồng mắc và thuốc dùng kèm. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến một hoặc nhiều dẫn xuất gồm:
- Tuổi.
- Chức năng gan và thận.
- Dạng bào chế và đường dùng.
- Đa hình enzym chuyển hóa.
- Hút thuốc.
- Dùng đồng thời thuốc ức chế hoặc cảm ứng enzym gan.
- Mức độ gắn protein.
- Tình trạng suy dinh dưỡng hoặc bệnh toàn thân.
Mức độ ảnh hưởng và cách điều chỉnh phải được đánh giá theo từng thuốc.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Phenothiazine
Các Phenothiazine chống loạn thần thường được phân loại theo chuỗi bên:
- Chuỗi bên aliphatic: ví dụ Chlorpromazine, Promazine, Levomepromazine.
- Cấu trúc piperazine: ví dụ Fluphenazine, Perphenazine, Prochlorperazine, Trifluoperazine.
- Cấu trúc piperidine: ví dụ Thioridazine.
Ngoài ra, Promethazine là dẫn xuất Phenothiazine có tác dụng kháng histamin H1 nổi bật và tác dụng đối kháng dopamine yếu hơn Chlorpromazine.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Không có một cơ chế duy nhất cho toàn bộ nhóm.
Với các Phenothiazine chống loạn thần, tác dụng thường liên quan đến đối kháng thụ thể dopamine D2. Tác động lên thụ thể muscarinic, histamin H1 và alpha-adrenergic góp phần tạo tác dụng an thần, kháng cholinergic và hạ huyết áp.
Promethazine chủ yếu chẹn thụ thể H1; cấu trúc của thuốc tạo ra hoạt tính đối kháng dopamine thấp hơn đáng kể so với Chlorpromazine.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng dược lực học có thể bao gồm:
- Chống loạn thần.
- An thần.
- Chống buồn nôn và nôn.
- Kháng histamin.
- Kháng cholinergic.
- Chẹn alpha-adrenergic.
- Giảm ngưỡng co giật.
- Ảnh hưởng dẫn truyền tim và khoảng QT.
Từng dẫn xuất có mức độ tác dụng khác nhau; không nên xem các đặc tính trên là tương đương giữa mọi thuốc Phenothiazine.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Phenothiazine
Không có chỉ định chung cho Phenothiazine hợp chất mẹ.
Tùy dẫn xuất, các chỉ định được phê duyệt có thể gồm:
- Tâm thần phân liệt và các rối loạn loạn thần.
- Hưng cảm hoặc kích động trong một số tình huống.
- Buồn nôn và nôn.
- Nấc cụt dai dẳng.
- Dị ứng, ngứa hoặc mày đay.
- Say tàu xe.
- An thần trước hoặc sau phẫu thuật.
WHO khuyến nghị có thể sử dụng Chlorpromazine cho người lớn mắc rối loạn loạn thần sau khi cân nhắc hiệu quả, tác dụng phụ và lựa chọn của người bệnh.
Một số dẫn xuất Phenothiazine đang được nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc tái định vị trong các lĩnh vực:
- Ung thư.
- Kháng khuẩn và kháng nấm.
- Điều hòa tự thực bào.
- Đảo ngược tình trạng kháng đa thuốc.
- Một số bệnh thoái hóa thần kinh.
Phần lớn các ứng dụng này chưa phải chỉ định điều trị được phê duyệt. Kết quả trong ống nghiệm hoặc trên động vật không chứng minh hiệu quả hoặc độ an toàn ở người.
Liều dùng và cách sử dụng
Không có liều dùng chung cho Phenothiazine.
Liều thay đổi rất lớn giữa các dẫn xuất. Ví dụ, tài liệu WHO ghi nhận:
- Chlorpromazine đường uống trong điều trị loạn thần có khoảng liều khác hoàn toàn Fluphenazine.
- Fluphenazine còn có dạng tiêm tác dụng kéo dài với khoảng cách liều tính bằng tuần.
Promethazine lại được định liều theo các chỉ định dị ứng, say tàu xe, chống nôn hoặc an thần.
Không được quy đổi liều giữa hai dẫn xuất Phenothiazine dựa trên số miligam. Chỉ áp dụng liều từ đơn thuốc và nhãn của đúng hoạt chất.
- Xác định chính xác tên hoạt chất, dạng muối, hàm lượng và dạng bào chế.
- Dùng đúng lịch kê đơn; không thay thế một dẫn xuất bằng dẫn xuất khác.
- Không tự tăng hoặc giảm liều.
- Không ngừng thuốc chống loạn thần đột ngột.
- Không uống rượu khi thuốc có tác dụng an thần.
- Không phối hợp nhiều thuốc gây buồn ngủ khi chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra.
- Đứng dậy từ từ nếu thuốc gây hạ huyết áp tư thế.
- Tránh nắng quá mức khi dẫn xuất có cảnh báo nhạy cảm ánh sáng.
- Thuốc tiêm và thuốc depot phải được sử dụng bởi nhân viên y tế.
Kế hoạch theo dõi phụ thuộc thuốc cụ thể và có thể gồm:
- Huyết áp tư thế, mạch và nguy cơ té ngã.
- Cân nặng, glucose và lipid máu.
- Điện tâm đồ và khoảng QT.
- Phản ứng ngoại tháp và loạn vận động muộn.
- Thân nhiệt, cứng cơ và thay đổi ý thức.
- Công thức máu ở người có nguy cơ giảm bạch cầu.
- Chức năng gan.
- Prolactin và tác dụng nội tiết.
- Chức năng hô hấp với dẫn xuất gây an thần mạnh.
- Khám mắt khi điều trị kéo dài bằng một số thuốc.
WHO khuyến nghị sử dụng liều chống loạn thần thấp nhất có hiệu quả để giảm tác dụng không mong muốn.
Cảnh báo và lưu ý về Phenothiazine
Không thể áp dụng một danh sách chống chỉ định duy nhất cho toàn bộ nhóm.
Tùy dẫn xuất, chống chỉ định hoặc trường hợp cần tránh có thể gồm:
- Quá mẫn với hoạt chất hoặc Phenothiazine khác.
- Hôn mê hoặc ức chế thần kinh trung ương nặng.
- Dùng lượng lớn rượu, opioid hoặc thuốc an thần.
- Kéo dài khoảng QT hoặc loạn nhịp nghiêm trọng.
- Suy tủy xương hoặc tiền sử rối loạn huyết học.
- Parkinson hoặc đang dùng levodopa đối với thuốc đối kháng dopamine.
- Glôcôm góc đóng.
- Bí tiểu hoặc phì đại tuyến tiền liệt.
- Trẻ dưới 2 tuổi đối với Promethazine.
Cần đối chiếu đúng chống chỉ định trên nhãn của từng hoạt chất.
Các tác dụng không mong muốn có thể gặp với một hoặc nhiều dẫn xuất gồm:
- Buồn ngủ, chóng mặt và giảm tập trung.
- Hạ huyết áp tư thế.
- Khô miệng, nhìn mờ, táo bón và bí tiểu.
- Akathisia, loạn trương lực, hội chứng Parkinson do thuốc.
- Tăng cân.
- Tăng prolactin.
- Nhạy cảm ánh sáng.
- Phát ban hoặc ngứa.
- Nhịp tim bất thường hoặc kéo dài QT.
- Lú lẫn, đặc biệt ở người cao tuổi.
Tần suất và mức độ phụ thuộc từng dẫn xuất, liều và thời gian điều trị.
Các biến cố nghiêm trọng đã được ghi nhận với một số Phenothiazine gồm:
- Hội chứng an thần kinh ác tính.
- Loạn vận động muộn, có thể kéo dài hoặc không hồi phục.
- Kéo dài QT, xoắn đỉnh hoặc đột tử.
- Mất bạch cầu hạt và giảm bạch cầu.
- Co giật.
- Tụt huyết áp nặng.
- Vàng da ứ mật hoặc tổn thương gan.
- Liệt ruột.
- Cương đau dương vật kéo dài.
- Phản vệ hoặc phản ứng da nghiêm trọng.
- Suy hô hấp, đặc biệt với Promethazine ở trẻ nhỏ.
Sốt cao kèm cứng cơ, lú lẫn, ngất, khó thở hoặc vận động không kiểm soát cần được cấp cứu.
Cần thận trọng ở người có:
- Bệnh tim mạch hoặc kéo dài QT.
- Hạ kali hoặc hạ magnesi.
- Động kinh.
- Parkinson.
- Bệnh gan hoặc thận.
- Suy tủy xương.
- Glôcôm góc đóng.
- Bí tiểu.
- Táo bón nặng hoặc nguy cơ liệt ruột.
- Bệnh hô hấp.
- Đái tháo đường.
- Sa sút trí tuệ.
- Tiền sử hội chứng an thần kinh ác tính hoặc loạn vận động muộn.
Người cao tuổi mắc loạn thần liên quan đến sa sút trí tuệ có nguy cơ tử vong tăng khi dùng thuốc chống loạn thần; Chlorpromazine không được phê duyệt cho mục đích này.
Biểu hiện quá liều phụ thuộc dẫn xuất, có thể gồm:
- Buồn ngủ sâu hoặc hôn mê.
- Kích động, mê sảng.
- Tụt huyết áp.
- Loạn nhịp hoặc kéo dài QT.
- Co giật.
- Phản ứng ngoại tháp.
- Ức chế hô hấp.
- Tăng hoặc giảm thân nhiệt.
- Triệu chứng kháng cholinergic.
Xử trí thường là cấp cứu hỗ trợ:
- Bảo đảm đường thở và thông khí.
- Theo dõi điện tâm đồ, huyết áp và thân nhiệt.
- Điều chỉnh điện giải.
- Điều trị co giật và tụt huyết áp theo phác đồ chuyên môn.
- Không tự gây nôn.
- Mang theo bao bì và danh sách thuốc đã dùng.
Không có thuốc giải độc chung cho toàn bộ Phenothiazine.
Phenothiazine hợp chất mẹ là hóa chất nhạy với ánh sáng và có thể đổi màu khi tiếp xúc ánh sáng.
Đối với thuốc chứa dẫn xuất Phenothiazine:
- Bảo quản theo đúng nhãn sản phẩm.
- Giữ trong bao bì gốc.
- Tránh ánh sáng và độ ẩm nếu nhãn yêu cầu.
- Không dùng thuốc đổi màu hoặc có dấu hiệu hư hỏng.
- Để xa tầm với của trẻ em.
Không áp dụng điều kiện bảo quản của Chlorpromazine cho Promethazine hoặc dẫn xuất khác.
Đối tượng đặc biệt
Độ tuổi sử dụng và liều nhi khoa khác nhau đáng kể giữa các dẫn xuất.
Promethazine chống chỉ định cho trẻ dưới 2 tuổi do nguy cơ suy hô hấp có thể gây tử vong.
Một số thuốc chống loạn thần Phenothiazine có chỉ định nhi khoa hạn chế, nhưng phải do bác sĩ chuyên khoa đánh giá. Trẻ em có thể nhạy cảm hơn với:
- Loạn trương lực cấp.
- Phản ứng ngoại tháp.
- An thần.
- Hạ huyết áp.
- Kích động nghịch thường.
Không tự dùng Phenothiazine để chống nôn hoặc gây ngủ cho trẻ.
Người cao tuổi dễ gặp:
- Buồn ngủ và lú lẫn.
- Hạ huyết áp tư thế.
- Té ngã.
- Tác dụng kháng cholinergic.
- Loạn vận động muộn.
- Rối loạn nhịp tim.
Thuốc chống loạn thần làm tăng nguy cơ tử vong ở người cao tuổi mắc loạn thần liên quan đến sa sút trí tuệ.
Khi thực sự cần điều trị, thường phải bắt đầu liều thấp và tăng chậm theo hoạt chất cụ thể.
Không thể kết luận chung cho toàn bộ nhóm Phenothiazine.
Với thuốc chống loạn thần, phơi nhiễm trong ba tháng cuối thai kỳ có thể liên quan đến triệu chứng ngoại tháp hoặc cai thuốc ở trẻ sơ sinh, như run, thay đổi trương lực, buồn ngủ, khó thở hoặc khó bú.
WHO cho biết Chlorpromazine đường uống liều thấp có thể được cân nhắc ở phụ nữ mắc rối loạn loạn thần đang mang thai sau khi đánh giá lợi ích–nguy cơ. Khuyến nghị này chỉ áp dụng trong bối cảnh chuyên môn và không được mở rộng cho mọi dẫn xuất Phenothiazine.
Khả năng bài tiết vào sữa và nguy cơ đối với trẻ bú mẹ khác nhau theo từng dẫn xuất.
Chlorpromazine có thể được bài tiết vào sữa mẹ và nhãn yêu cầu cân nhắc giữa tiếp tục cho bú với nhu cầu điều trị của người mẹ.
WHO cho phép cân nhắc Chlorpromazine liều thấp trong một số trường hợp rối loạn loạn thần khi cho con bú, sau đánh giá chuyên môn.
Không tự áp dụng kết luận này cho Promethazine, Fluphenazine, Prochlorperazine hoặc thuốc khác trong nhóm.
Nhiều dẫn xuất được chuyển hóa tại gan và một số có thể gây vàng da ứ mật hoặc tổn thương gan.
Không có công thức hiệu chỉnh liều chung. Người suy gan cần được lựa chọn thuốc, liều và kế hoạch theo dõi dựa trên hoạt chất cụ thể.
Ảnh hưởng của suy thận thay đổi theo dẫn xuất, chất chuyển hóa và đường thải trừ.
Không có khuyến cáo hiệu chỉnh liều chung cho nhóm Phenothiazine. Cần thận trọng với nguy cơ an thần, tụt huyết áp, rối loạn điện giải và kéo dài QT.
Nhiều dẫn xuất Phenothiazine có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, nhìn mờ, hạ huyết áp hoặc giảm phối hợp vận động.
Không lái xe, đi xe máy hoặc vận hành máy cho đến khi biết rõ phản ứng với thuốc. Rượu và các thuốc ức chế thần kinh trung ương có thể làm mức độ suy giảm tăng lên.
Tương tác thuốc của Phenothiazine
Tương tác thay đổi theo dẫn xuất, nhưng có thể gồm:
- Rượu, opioid, benzodiazepine, thuốc ngủ và thuốc gây mê: tăng an thần hoặc ức chế hô hấp.
- Thuốc kháng cholinergic: tăng khô miệng, táo bón, bí tiểu và lú lẫn.
- Levodopa hoặc thuốc chủ vận dopamine: giảm hiệu quả khi phối hợp với Phenothiazine đối kháng D2.
- Thuốc kéo dài QT: tăng nguy cơ loạn nhịp.
- Thuốc gây hạ kali hoặc hạ magnesi: tăng nguy cơ loạn nhịp.
- Lithium: có thể làm tăng độc tính thần kinh khi phối hợp một số thuốc chống loạn thần.
- Thuốc hạ huyết áp: tăng nguy cơ tụt huyết áp.
- Thuốc làm giảm ngưỡng co giật.
- Thuốc ảnh hưởng enzym chuyển hóa tại gan.
Không sử dụng danh sách tương tác của một dẫn xuất để thay thế cho hoạt chất khác.
Thắc mắc về hoạt chất Phenothiazine
Không. Phenothiazine là khung hóa học và tên của một họ hợp chất. Chlorpromazine là một dẫn xuất Phenothiazine cụ thể có tác dụng chống loạn thần.
Không thể dùng hai tên này thay thế cho nhau trên đơn thuốc hoặc khi xác định liều.
Không. Nhiều dẫn xuất như Chlorpromazine, Fluphenazine và Trifluoperazine là thuốc chống loạn thần, nhưng Promethazine chủ yếu là thuốc kháng histamin H1, chống say tàu xe và an thần.
Prochlorperazine có thể được sử dụng cho buồn nôn, nôn hoặc các chỉ định khác tùy nhãn thuốc.
Không có liều chung cho Phenothiazine. Chlorpromazine, Promethazine, Fluphenazine và Prochlorperazine có hiệu lực, chỉ định, đường dùng và khoảng liều khác nhau.
Người bệnh chỉ dùng liều ghi trong đơn và tờ hướng dẫn của đúng hoạt chất; không quy đổi theo số miligam giữa các thuốc.
Tùy hoạt chất, các nguy cơ nghiêm trọng có thể gồm hội chứng an thần kinh ác tính, loạn vận động muộn, rối loạn nhịp do kéo dài QT, mất bạch cầu hạt, co giật, tụt huyết áp và tổn thương gan.
Promethazine còn có cảnh báo riêng về suy hô hấp gây tử vong ở trẻ dưới 2 tuổi.
Không. Chlorpromazine và Promethazine có mục tiêu tác dụng, chỉ định, liều và cảnh báo khác nhau. Promethazine có hoạt tính kháng histamin nổi bật và hoạt tính đối kháng dopamine thấp hơn Chlorpromazine.
Việc thay thuốc phải do bác sĩ quyết định sau khi xem xét bệnh, liều tương đương và nguy cơ tương tác.

