Mephenesin là thuốc giãn cơ tác dụng trung ương, mã ATC M03BX06, từng được dùng hỗ trợ điều trị co cứng cơ gây đau liên quan đến thoái hóa đốt sống, rối loạn tư thế cột sống, vẹo cổ, đau lưng và đau thắt lưng. Thuốc có thời gian tác dụng ngắn và có thể gây buồn ngủ, yếu cơ, mất điều hòa vận động, phản ứng phản vệ, ức chế hô hấp khi quá liều, cũng như nguy cơ lạm dụng và phụ thuộc. Năm 2019, cơ quan quản lý dược Pháp rút giấy phép của viên và thuốc bôi Decontractyl do dữ liệu hiệu quả hạn chế và cân bằng lợi ích–nguy cơ bất lợi. Năm 2020, Cục Quản lý Dược Việt Nam yêu cầu ngừng tiếp nhận hồ sơ, ngừng sản xuất và nhập khẩu thuốc chứa mephenesin; thuốc đã sản xuất hoặc nhập trước đó chỉ được lưu hành đến hết hạn dùng. Vì vậy, người đọc không nên tự tìm mua hoặc sử dụng các sản phẩm mephenesin cũ.
Nội dung chính
- Mephenesin là gì?: Thuốc giãn cơ tác dụng trung ương thuộc nhóm các thuốc tác dụng trung ương khác, mã ATC M03BX06.
- Công dụng lịch sử: Điều trị hỗ trợ co cứng cơ gây đau và đau có nguồn gốc cơ; đây không phải khuyến nghị tự điều trị hiện hành.
- Dạng dùng lịch sử: Viên bao 250 mg hoặc 500 mg; một số chế phẩm bôi ngoài da.
- Nguy cơ thường gặp: Mệt mỏi, buồn ngủ, yếu cơ, khó thở và mất điều hòa vận động.
- Nguy cơ quan trọng: Phản vệ, co giật, ức chế hô hấp khi quá liều, lạm dụng và phụ thuộc thuốc.
- Tình trạng tại Pháp: Decontractyl bị rút giấy phép và thu hồi từ ngày 28 tháng 6 năm 2019.
- Tình trạng tại Việt Nam: Cục Quản lý Dược yêu cầu ngừng tiếp nhận hồ sơ, sản xuất và nhập khẩu thuốc chứa mephenesin từ năm 2020.
- Khuyến cáo: Không tự sử dụng thuốc còn tồn, thuốc hết hạn hoặc sản phẩm không xác minh được nguồn gốc.
Hoạt chất Mephenesin là gì?
Mephenesin là thuốc giãn cơ tác dụng trung ương có thời gian tác dụng ngắn. Thuốc từng được dùng hỗ trợ giảm co cứng cơ gây đau, nhưng dữ liệu hiệu quả bị đánh giá là hạn chế và nguy cơ có thể vượt lợi ích. Các sản phẩm Decontractyl đã bị rút tại Pháp; cơ quan quản lý Việt Nam cũng yêu cầu ngừng sản xuất và nhập khẩu thuốc chứa hoạt chất này.
Mephenesin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Mephenesin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Mephenesin |
| Tên IUPAC | 3-(2-methylphenoxy)propane-1,2-diol |
| Tên hóa học khác | 1,2-Propanediol, 3-(2-methylphenoxy)- | 1,2-Propanediol, 3-(o-tolyloxy)- | α-(o-Tolyl)glyceryl ether |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Myanesin; mephenesine; o-cresyl glycerol ether; glyceryl o-tolyl ether; 3-(2-methylphenoxy)propane-1,2-diol; 3-(o-tolyloxy)-1,2-propanediol. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Mephenesinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 59-47-2 |
|---|---|
| UNII | 7B8PIR2954 |
| PubChem CID | 4059 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
Dược động học của Mephenesin
Dữ liệu dược động học hiện đại của mephenesin còn hạn chế. Tài liệu chuyên môn tại Việt Nam ghi nhận thuốc uống được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, phân bố vào nhiều mô, chuyển hóa chủ yếu tại gan và bài tiết qua nước tiểu phần lớn dưới dạng chất chuyển hóa.
Giai đoạn I: Hấp thu
Mephenesin đường uống được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa. Nồng độ trong máu được ghi nhận đạt mức đỉnh trong thời gian dưới một giờ sau khi uống trong tài liệu chuyên môn cũ.
| F · Sinh khả dụng | . |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Mephenesin được mô tả là phân bố ở phần lớn các mô trong cơ thể. Giá trị thể tích phân bố và tỷ lệ gắn protein huyết tương đáng tin cậy ở người.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Mephenesin được chuyển hóa chủ yếu tại gan. Con đường enzym, tỷ lệ từng chất chuyển hóa và ý nghĩa lâm sàng theo dữ liệu hiện đại.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc được bài tiết qua nước tiểu, chủ yếu dưới dạng đã chuyển hóa và một phần ở dạng mephenesin không đổi.
| t½ · Thời gian bán thải | Tài liệu chuyên môn tại Việt Nam ghi nhận thời gian bán thải của mephenesin đường uống khoảng 45 phút. Giá trị này dựa trên dữ liệu cũ và có thể không đại diện cho mọi chế phẩm hoặc quần thể. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | . |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có khả năng làm thay đổi mức phơi nhiễm hoặc nguy cơ độc tính gồm:
- Suy chức năng gan, do thuốc được chuyển hóa chủ yếu tại gan.
- Suy chức năng thận, do thuốc và chất chuyển hóa được bài tiết qua nước tiểu.
- Tuổi cao và bệnh đồng mắc có thể làm tăng nhạy cảm với tác dụng an thần hoặc lú lẫn.
- Rượu và thuốc ức chế thần kinh trung ương làm tăng tác dụng dược lực học, dù không nhất thiết làm thay đổi dược động học.
Chưa có mô hình hiệu chỉnh liều được xác nhận cho các yếu tố trên.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Mephenesin
Mephenesin thuộc nhóm thuốc giãn cơ tác dụng trung ương, phân nhóm M03BX – các thuốc tác dụng trung ương khác. Hoạt chất không được xếp vào nhóm thuốc chẹn thần kinh–cơ ngoại biên dùng trong gây mê.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế phân tử chính xác của mephenesin chưa được xác lập đầy đủ. Các nghiên cứu dược lý tiền lâm sàng cho thấy thuốc làm giảm dẫn truyền qua các cung phản xạ đa synap tại tủy sống. Một số nghiên cứu cũ còn ghi nhận tác động trực tiếp lên tính hưng phấn của sợi cơ, nhưng ý nghĩa lâm sàng ở người chưa được xác định rõ. Không nên diễn giải mephenesin là thuốc tác động chọn lọc lên một thụ thể cụ thể khi chưa có bằng chứng phù hợp.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Mephenesin làm giảm trương lực cơ thông qua tác dụng ức chế trên hệ thần kinh trung ương, đặc biệt đối với dẫn truyền phản xạ đa synap. Thuốc có thời gian tác dụng ngắn và có thể đồng thời gây an thần, buồn ngủ, yếu cơ hoặc mất phối hợp vận động. Tác dụng của thuốc không chỉ giới hạn tại nhóm cơ đang đau, vì vậy giảm co cứng có thể đi kèm suy giảm chức năng thần kinh–cơ toàn thân.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Mephenesin
Các chỉ định dưới đây là chỉ định lịch sử, không phải khuyến nghị sử dụng hiện hành:
- Điều trị hỗ trợ co cứng cơ gây đau liên quan đến thoái hóa đốt sống.
- Rối loạn tư thế cột sống.
- Vẹo cổ.
- Đau lưng và đau thắt lưng.
- Điều trị tại chỗ hỗ trợ đau có nguồn gốc cơ ở người lớn đối với một số chế phẩm bôi. ANSM đã kết luận dữ liệu hiệu quả còn hạn chế và rút giấy phép các sản phẩm Decontractyl tại Pháp. Cục Quản lý Dược Việt Nam đã yêu cầu hạn chế sử dụng, ngừng sản xuất và nhập khẩu mephenesin.
.
Liều dùng và cách sử dụng
Các mức liều sau chỉ phản ánh tài liệu sản phẩm cũ và không được dùng để tự điều trị:
- Hồ sơ thông tin thuốc của Cục Quản lý Dược năm 2017 ghi cho người lớn và người trên 15 tuổi: viên 500 mg, uống 1–2 viên mỗi lần, ngày 3 lần; tương đương tổng liều 1,5–3 g/ngày. * Tài liệu thông tin thuốc năm 2019 của Bệnh viện Đa khoa khu vực Củ Chi cũng nêu tổng liều uống 1,5–3 g/ngày, chia 3 lần. * Dạng bôi lịch sử: bôi vùng đau 2–3 lần mỗi ngày và thường không quá 5 ngày nếu không có chỉ định khác của bác sĩ. Có sự không thống nhất về độ tuổi trong tài liệu cũ: phần liều dùng nêu người trên 15 tuổi, trong khi một mục chống chỉ định của tài liệu bệnh viện ghi trẻ dưới 18 tuổi. Do đó, không được suy rộng liều cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên. Các mức liều trên không phản ánh một sản phẩm mephenesin hiện đang được xác nhận lưu hành tại Việt Nam.
Theo tài liệu sản phẩm lịch sử, viên thuốc được nuốt nguyên với nước và dùng đúng số lần được kê. Không tự tăng liều do thời gian tác dụng ngắn, vì tăng liều có thể làm tăng buồn ngủ, mất điều hòa, suy hô hấp và nguy cơ phụ thuộc. Đối với dạng bôi lịch sử:
- Chỉ bôi ngoài da lên vùng được chỉ định.
- Không bôi vào mắt hoặc niêm mạc.
- Không bôi lên vết thương nhiễm khuẩn.
- Không băng kín vùng bôi.
- Tránh để trẻ em tiếp xúc da với vùng người lớn vừa bôi thuốc, do ANSM từng ghi nhận phản ứng ở trẻ qua tiếp xúc da–da. Do tình trạng quản lý hiện nay, không sử dụng sản phẩm cũ, thuốc hết hạn hoặc thuốc không xác minh được nguồn gốc.
Trong trường hợp người bệnh đã vô tình sử dụng mephenesin hoặc đang được đánh giá sau phơi nhiễm, cần theo dõi:
- Mức độ tỉnh táo, buồn ngủ và lú lẫn.
- Khả năng giữ thăng bằng và phối hợp vận động.
- Yếu cơ hoặc giảm trương lực cơ.
- Nhịp thở, cảm giác khó thở và dấu hiệu ức chế hô hấp.
- Huyết áp và mạch.
- Phát ban, phù, khò khè hoặc dấu hiệu phản vệ.
- Hành vi tăng liều, sử dụng kéo dài hoặc dấu hiệu phụ thuộc.
- Phản ứng bỏng rát và ban đỏ tại vùng bôi.
Các triệu chứng hô hấp, phản vệ, co giật hoặc rối loạn ý thức cần được xử trí cấp cứu.
Cảnh báo và lưu ý về Mephenesin
Chống chỉ định trong các tài liệu lịch sử gồm:
Dạng uống
- Quá mẫn với mephenesin hoặc thành phần của sản phẩm.
- Rối loạn chuyển hóa porphyrin.
- Trẻ em: ngưỡng tuổi chống chỉ định không thống nhất giữa các tài liệu cũ; không sử dụng cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên khi chưa có nhãn sản phẩm hiện hành và chỉ định chuyên khoa. Dạng bôi
- Không bôi lên mắt, niêm mạc hoặc vết thương nhiễm khuẩn.
- Không băng kín.
- Tránh sử dụng ở người có tiền sử động kinh hoặc co giật do sốt nếu chế phẩm chứa dẫn chất terpen có khả năng hạ ngưỡng co giật. Các chống chỉ định này không xác nhận rằng sản phẩm hiện còn được lưu hành.
Các phản ứng được ghi nhận trong tài liệu chuyên môn cũ gồm:
Thường gặp
- Mệt mỏi.
- Buồn ngủ hoặc uể oải.
- Yếu cơ.
- Khó thở.
- Mất điều hòa vận động.
Ít gặp hoặc không xác định rõ tần suất
Các nguy cơ nghiêm trọng gồm:
- Phản ứng quá mẫn và sốc phản vệ. * Co giật, đặc biệt khi quá liều hoặc ở đối tượng nhạy cảm. * Giảm trương lực cơ nặng, hạ huyết áp, liệt hô hấp, hôn mê khi quá liều. * Lú lẫn hoặc kích động mạnh, đặc biệt ở người cao tuổi hay khi quá liều. * Lạm dụng, tăng liều, dung nạp và phụ thuộc thuốc; đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc ANSM rút giấy phép Decontractyl. * Phản ứng bỏng và ban đỏ với thuốc bôi; trẻ có thể bị ảnh hưởng sau tiếp xúc da–da với vùng người lớn đã bôi thuốc.
- Mephenesin có thời gian tác dụng ngắn nhưng không được tự tăng liều hoặc dùng thường xuyên hơn để kéo dài tác dụng. * ANSM ghi nhận các trường hợp lạm dụng, phụ thuộc và tăng liều với viên Decontractyl. * Thận trọng đặc biệt ở người có bệnh hô hấp, yếu cơ, tiền sử dị ứng, hen phế quản, suy gan, suy thận hoặc tiền sử lạm dụng thuốc. * Thuốc có thể gây buồn ngủ và mất điều hòa vận động ngay cả ở liều điều trị. * Dạng bôi có thể gây bỏng rát, ban đỏ và nguy cơ truyền tiếp xúc cho trẻ qua da. * Dữ liệu hiệu quả được ANSM đánh giá là hạn chế; cân bằng lợi ích–nguy cơ của Decontractyl bị coi là bất lợi. * Cục Quản lý Dược Việt Nam đã yêu cầu ngừng sản xuất, nhập khẩu và hạn chế sử dụng thuốc chứa hoạt chất này.
Quá liều mephenesin có thể gây:
- Giảm trương lực và yếu cơ.
- Hạ huyết áp.
- Rối loạn thị giác.
- Ngủ gà và mất phối hợp động tác.
- Ảo giác hoặc lú lẫn.
- Co giật, đặc biệt ở trẻ em.
- Liệt hô hấp và hôn mê. Không có thuốc giải độc đặc hiệu được xác lập. Người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở cấp cứu để theo dõi đường thở, hô hấp, tuần hoàn, huyết áp và thần kinh; điều trị chủ yếu là hỗ trợ và xử trí triệu chứng. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà, đặc biệt khi người bệnh buồn ngủ hoặc giảm ý thức.
Tài liệu lịch sử đối với viên nén bao hướng dẫn bảo quản trong bao bì kín, nơi khô ráo, dưới 25°C và tránh ánh sáng. Điều kiện bảo quản có thể khác theo từng chế phẩm. Không sử dụng thuốc đã hết hạn, bao bì hư hỏng hoặc thuốc tồn từ giai đoạn lưu hành trước đây.
Đối tượng đặc biệt
Không có căn cứ để tự sử dụng mephenesin cho trẻ em. Tài liệu cũ không thống nhất về ngưỡng tuổi: hồ sơ sản phẩm năm 2017 nêu dùng cho người trên 15 tuổi, trong khi tài liệu bệnh viện năm 2019 ghi chống chỉ định dưới 18 tuổi nhưng phần liều vẫn đề cập người trên 15 tuổi. Quá liều có thể gây co giật ở trẻ. Trẻ cũng từng gặp phản ứng sau tiếp xúc da–da với người lớn sử dụng thuốc bôi mephenesin. Độ an toàn, hiệu quả và liều hiện hành ở trẻ em.
Chưa có đủ dữ liệu đáng tin cậy để đánh giá nguy cơ dị tật hoặc độc tính thai nhi. Tài liệu chuyên môn cũ khuyến cáo không sử dụng mephenesin đường uống trong thai kỳ. Do thuốc không còn được sản xuất hoặc nhập khẩu theo thông báo quản lý năm 2020, phụ nữ mang thai không nên tự tìm hoặc sử dụng sản phẩm mephenesin cũ.
Tài liệu chuyên môn cũ khuyến cáo không dùng mephenesin đường uống trong thời gian cho con bú. Dữ liệu về nồng độ thuốc trong sữa mẹ và tác động lên trẻ bú mẹ.
Mephenesin được chuyển hóa chủ yếu tại gan. Tài liệu cũ khuyến cáo thận trọng ở người suy chức năng gan. Không có chế độ hiệu chỉnh liều được xác nhận theo mức độ suy gan. Do tình trạng quản lý và dữ liệu an toàn hạn chế, không tự sử dụng mephenesin ở người có bệnh gan.
Dữ liệu an toàn, dược động học và chế độ liều ở người đồng thời suy gan và suy thận.
Không tự sử dụng mephenesin trong trường hợp này. Nguy cơ tích lũy, an thần, yếu cơ và ức chế hô hấp cần được xem xét nếu có phơi nhiễm.
Mephenesin có thể gây buồn ngủ, uể oải, yếu cơ, chóng mặt và mất điều hòa vận động. Người đã sử dụng thuốc không được lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc cần phản xạ nhanh và phối hợp chính xác cho đến khi ảnh hưởng của thuốc đã hết.
Tương tác thuốc của Mephenesin
Rượu và các chất ức chế hệ thần kinh trung ương có thể làm tăng tác dụng an thần, buồn ngủ, suy giảm phối hợp vận động và ức chế hô hấp của mephenesin. Nhóm cần đặc biệt thận trọng có thể bao gồm thuốc ngủ, thuốc an thần, opioid, barbiturat, benzodiazepine, thuốc kháng histamin gây buồn ngủ và các thuốc giãn cơ khác. Mức độ tương tác cụ thể với từng thuốc chưa được nghiên cứu đầy đủ trong tài liệu hiện đại.
Không uống rượu hoặc tự phối hợp thuốc an thần với mephenesin.
Thắc mắc về hoạt chất Mephenesin
Mephenesin là thuốc giãn cơ tác dụng trung ương, mã ATC M03BX06. Thuốc từng được dùng hỗ trợ giảm co cứng cơ gây đau nhưng có thời gian tác dụng ngắn và có thể gây buồn ngủ, yếu cơ, mất điều hòa cùng các nguy cơ nghiêm trọng khác.
Cục Quản lý Dược thông báo từ ngày 22 tháng 1 năm 2020 ngừng tiếp nhận và xét duyệt hồ sơ nhập khẩu, cấp mới, gia hạn hoặc duy trì giấy đăng ký thuốc chứa mephenesin; đồng thời yêu cầu doanh nghiệp ngừng sản xuất và nhập khẩu. Các thuốc đã sản xuất hoặc nhập khẩu trước ngày này chỉ được lưu hành đến hết hạn dùng. Danh sách sản phẩm còn giấy phép lưu hành hiện hành tại Việt Nam. Người dân không nên dựa vào thông tin bán hàng trên website thương mại để kết luận thuốc đang được cấp phép.
Có báo cáo về lạm dụng, tăng liều và phụ thuộc với viên Decontractyl chứa mephenesin. Nguy cơ này, cùng dữ liệu hiệu quả hạn chế và các phản ứng bất lợi khác, góp phần khiến ANSM rút giấy phép sản phẩm tại Pháp.
Không. Mephenesin từng được chỉ định hỗ trợ đau lưng hoặc đau thắt lưng liên quan đến co cứng cơ, nhưng dữ liệu hiệu quả bị đánh giá là hạn chế. Pháp đã rút giấy phép các sản phẩm Decontractyl và Việt Nam đã yêu cầu ngừng sản xuất, nhập khẩu thuốc chứa mephenesin. Đau lưng có nhiều nguyên nhân; người bệnh cần được đánh giá để lựa chọn vận động, vật lý trị liệu hoặc thuốc phù hợp thay vì tự dùng mephenesin.
Không. Rượu có thể làm tăng tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương của mephenesin, dẫn đến buồn ngủ nhiều hơn, giảm phối hợp vận động, yếu cơ và tăng nguy cơ ức chế hô hấp. Các thuốc an thần hoặc gây buồn ngủ khác cũng cần được rà soát bởi bác sĩ hoặc dược sĩ.

