L-Phenylalanine là dạng đồng phân L của phenylalanine, một acid amin thiết yếu mà cơ thể người không tự tổng hợp đủ và phải nhận từ protein trong chế độ ăn. Hoạt chất này được sử dụng để tạo protein và có thể được enzyme phenylalanine hydroxylase chuyển thành tyrosine, tiền chất của nhiều phân tử sinh học.
Trong y khoa, L-Phenylalanine chủ yếu được cung cấp như một thành phần dinh dưỡng, bao gồm các dung dịch đa acid amin truyền tĩnh mạch khi người bệnh không thể nhận đủ dinh dưỡng qua đường tiêu hóa. Chưa xác lập chỉ định điều trị thường quy hoặc liều điều trị đường uống chuẩn cho L-Phenylalanine đơn chất. Người mắc phenylketonuria hoặc thiếu hụt phenylalanine hydroxylase không chuyển hóa phenylalanine bình thường; nồng độ quá cao có thể gây độc thần kinh. Nhóm này phải kiểm soát lượng phenylalanine từ thức ăn, thuốc, sản phẩm bổ sung và aspartame dưới sự giám sát chuyên khoa.
Nội dung chính
- L-Phenylalanine là gì?: Acid amin thiết yếu, có nhân thơm và tham gia cấu tạo protein.
- Vai trò chuyển hóa: Được phenylalanine hydroxylase chuyển thành tyrosine với sự tham gia của tetrahydrobiopterin.
- Ứng dụng y khoa: Chủ yếu là thành phần của công thức dinh dưỡng và dung dịch đa acid amin, không phải thuốc điều trị đơn chất thông dụng.
- Liều đường uống: Chưa có liều điều trị chuẩn được xác lập cho L-Phenylalanine đơn chất.
- Cảnh báo quan trọng: Người mắc phenylketonuria phải kiểm soát chặt lượng phenylalanine và tránh tự dùng sản phẩm bổ sung chứa hoạt chất này.
- Aspartame: Aspartame được chuyển hóa tạo phenylalanine và cần có cảnh báo đối với người mắc PKU.
- Tại Việt Nam: Đã ghi nhận thuốc phối hợp đường uống và dinh dưỡng tĩnh mạch chứa L-Phenylalanine; tình trạng cung ứng thực tế .
Hoạt chất L-Phenylalanine là gì?
L-Phenylalanine là một acid amin thiết yếu mà cơ thể cần để tạo protein. Cơ thể cũng chuyển một phần L-Phenylalanine thành tyrosine nhờ enzyme phenylalanine hydroxylase.
“Thiết yếu” có nghĩa là phải nhận đủ từ chế độ ăn, không có nghĩa mọi người đều cần dùng thêm sản phẩm bổ sung.
L-Phenylalanine
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | L-Phenylalanine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | L-Phenylalanine |
| Tên IUPAC | (2S)-2-amino-3-phenylpropanoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Phenylalanine; L-phenylalanin; L-phenylalanine; (S)-2-amino-3-phenylpropanoic acid; L-2-amino-3-phenylpropionic acid. Không nhầm L-Phenylalanine với D-phenylalanine hoặc hỗn hợp DL-phenylalanine. |
| Tên viết tắt | Phe |
| Tên Latinh / tên dược điển | phenylalaninum |
| Tên USAN | phenylalanine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 63-91-2 |
|---|---|
| UNII | 47E5O17Y3R |
| PubChem CID | 6140 |
| RxNorm CUI | 8156 |
Dược động học của L-Phenylalanine
Dược động học của L-Phenylalanine chịu ảnh hưởng bởi phenylalanine từ thức ăn, phân giải protein nội sinh, tổng hợp protein và quá trình hydroxyl hóa thành tyrosine. Vì phenylalanine đồng thời là một chất dinh dưỡng nội sinh, các thông số dược động học sau khi bổ sung khó được diễn giải giống một thuốc ngoại sinh thông thường.
Giai đoạn I: Hấp thu
L-Phenylalanine được hấp thu qua ruột non bằng các hệ vận chuyển acid amin trung tính. Sau hấp thu, phenylalanine đi vào tuần hoàn cửa và tham gia các kho acid amin, tổng hợp protein hoặc chuyển hóa thành tyrosine.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng tuyệt đối chuẩn hóa của L-Phenylalanine đơn chất đường uống ở người. Phenylalanine từ protein thức ăn phải được giải phóng qua tiêu hóa trước khi hấp thu; phenylalanine tự do không cần trải qua bước phân giải protein này. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
L-Phenylalanine phân bố trong huyết tương và các mô dưới dạng một phần của kho acid amin tự do hoặc protein. Phenylalanine có thể đi qua hàng rào máu–não bằng hệ vận chuyển acid amin trung tính chuỗi lớn và cạnh tranh với các acid amin cùng nhóm.
Thể tích phân bố chuẩn hóa cho L-Phenylalanine đơn chất.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Con đường chuyển hóa chính là hydroxyl hóa L-Phenylalanine thành L-tyrosine nhờ enzyme phenylalanine hydroxylase, chủ yếu tại gan. Phản ứng cần tetrahydrobiopterin và oxy phân tử. Khi hoạt tính enzyme PAH hoặc khả năng tái tạo BH4 bị suy giảm, phenylalanine có thể tích tụ trong máu và não.
Tyrosine tạo thành tiếp tục được sử dụng để tổng hợp protein và nhiều phân tử khác. Không nên suy diễn rằng bổ sung L-Phenylalanine sẽ tự động làm tăng chất dẫn truyền thần kinh hoặc cải thiện tâm trạng ở người không thiếu hụt.
Giai đoạn IV: Thải trừ
L-Phenylalanine chủ yếu được loại khỏi kho acid amin thông qua tổng hợp protein và chuyển hóa thành tyrosine cùng các chất chuyển hóa tiếp theo. Tỷ lệ bài tiết nguyên dạng qua nước tiểu ở người có chuyển hóa bình thường.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải chuẩn hóa của L-Phenylalanine đơn chất đường uống hoặc đường tĩnh mạch trong thực hành lâm sàng. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố ảnh hưởng gồm:
- Lượng protein và phenylalanine trong chế độ ăn.
- Trạng thái nhịn đói hoặc sau ăn.
- Tốc độ phân giải và tổng hợp protein.
- Hoạt tính phenylalanine hydroxylase.
- Tình trạng tetrahydrobiopterin.
- Bệnh phenylketonuria hoặc các rối loạn chuyển hóa phenylalanine.
- Chức năng gan, tình trạng dinh dưỡng và mức độ dị hóa.
- Sự cạnh tranh với các acid amin trung tính chuỗi lớn tại hệ vận chuyển.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của L-Phenylalanine
L-Phenylalanine thuộc nhóm acid amin thơm và acid amin trung tính chuỗi lớn. Đây là một trong các acid amin được ribosome sử dụng trong quá trình tổng hợp protein và là tiền chất chuyển hóa trực tiếp của tyrosine.
Phần III: Cơ chế tác dụng
L-Phenylalanine không có một cơ chế dược lý đơn nhất như thuốc gắn vào một thụ thể cụ thể. Hoạt chất hoạt động chủ yếu như:
- Cơ chất để tổng hợp protein.
- Nguồn nitơ trong các công thức dinh dưỡng.
- Tiền chất để tạo tyrosine thông qua phenylalanine hydroxylase.
Trong thiếu hụt PAH, cơ chế chuyển hóa bị suy giảm khiến phenylalanine tích tụ. Vì vậy, bổ sung thêm không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ độc thần kinh thay vì tạo lợi ích.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng sinh học của L-Phenylalanine phụ thuộc vào sự đưa hoạt chất vào protein, chuyển hóa thành tyrosine và cân bằng với các acid amin khác. Nồng độ phenylalanine quá thấp không đáp ứng nhu cầu tổng hợp protein, trong khi nồng độ quá cao ở người thiếu hụt PAH có thể cản trở vận chuyển acid amin vào não và gây tổn thương thần kinh.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của L-Phenylalanine
Chưa xác minh được chỉ định điều trị thường quy của L-Phenylalanine đơn chất.
Ứng dụng y khoa có căn cứ rõ hơn là một thành phần của dung dịch đa acid amin hoặc công thức dinh dưỡng đường tĩnh mạch, cung cấp acid amin và nitơ khi đường tiêu hóa không thể sử dụng, không đủ hoặc không phù hợp. Đây là chỉ định của toàn bộ công thức dinh dưỡng, không phải chỉ định riêng của L-Phenylalanine.
L-Phenylalanine từng được nghiên cứu, thường kết hợp với tia UVA, ánh sáng mặt trời hoặc thuốc bôi, trong điều trị bạch biến. Các nghiên cứu cũ có thiết kế và phác đồ không đồng nhất; chưa đủ căn cứ để xem L-Phenylalanine đơn chất là điều trị chuẩn hoặc chỉ định được phê duyệt cho bạch biến.
Một thử nghiệm ngắn hạn cũng đánh giá khả năng dung nạp của các mức bổ sung L-Phenylalanine ở nam giới khỏe mạnh, nhưng không chứng minh hiệu quả điều trị và không thiết lập độ an toàn dài hạn cho dân số chung.
Các nghiên cứu cũ về rối loạn tâm trạng thường sử dụng D-phenylalanine hoặc DL-phenylalanine; kết quả không được tự động áp dụng cho L-Phenylalanine đơn chất.
Liều dùng và cách sử dụng
Chưa có liều điều trị đường uống chuẩn được xác lập cho L-Phenylalanine đơn chất.
Báo cáo FAO/WHO/UNU nêu nhu cầu dinh dưỡng kết hợp phenylalanine và tyrosine ở người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng đây là nhu cầu acid amin từ toàn bộ chế độ ăn, không phải liều thuốc hoặc liều sản phẩm bổ sung. Không áp dụng mức nhu cầu của người khỏe mạnh cho người mắc phenylketonuria.
Trong dinh dưỡng đường tĩnh mạch, liều được tính theo tổng lượng acid amin, năng lượng, cân nặng, tình trạng dị hóa và chức năng cơ quan; không tính như liều L-Phenylalanine đơn chất.
Một thử nghiệm ngắn hạn đã khảo sát 3–12 g L-Phenylalanine mỗi ngày ở một nhóm nhỏ nam giới khỏe mạnh. Các mức này là liều nghiên cứu, không phải khuyến nghị tự sử dụng và không xác lập độ an toàn dài hạn.
Không tự dùng L-Phenylalanine liều cao với mục đích tăng cường trí nhớ, cải thiện tâm trạng, giảm đau, điều trị bạch biến hoặc tăng chất dẫn truyền thần kinh.
Người mắc PKU, có kết quả sàng lọc phenylalanine bất thường hoặc có tiền sử gia đình mắc rối loạn chuyển hóa acid amin phải hỏi bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm bổ sung nào chứa phenylalanine.
Dung dịch đa acid amin chứa L-Phenylalanine phải được pha loãng và truyền theo nhãn của từng chế phẩm. Một số bao bì dùng cho pha chế số lượng lớn không được truyền trực tiếp cho người bệnh.
Ở người mắc thiếu hụt PAH hoặc PKU, việc theo dõi có thể bao gồm:
- Nồng độ phenylalanine trong máu.
- Nồng độ tyrosine và tình trạng dinh dưỡng.
- Tăng trưởng và phát triển thần kinh ở trẻ em.
- Khả năng tuân thủ chế độ ăn hạn chế phenylalanine.
- Lượng phenylalanine từ thức ăn, thuốc, sản phẩm bổ sung và aspartame.
- Đánh giá nhận thức, tâm thần hoặc thần kinh khi có triệu chứng.
Khi dùng dinh dưỡng đường tĩnh mạch, cần theo dõi đường huyết, điện giải, cân bằng dịch, chức năng gan thận, nitơ urê máu, amoniac và biến chứng đường truyền theo toàn bộ công thức.
Cảnh báo và lưu ý về L-Phenylalanine
Đối với việc bổ sung L-Phenylalanine không được kiểm soát, người mắc phenylketonuria hoặc thiếu hụt phenylalanine hydroxylase không nên tự sử dụng do nguy cơ làm tăng nồng độ phenylalanine.
Đối với Plenamine 15%, nhãn chống chỉ định toàn bộ chế phẩm ở người hôn mê gan, suy thận nặng, rối loạn làm suy giảm khả năng sử dụng nitơ hoặc quá mẫn với một hay nhiều acid amin. Đây không phải chống chỉ định riêng của L-Phenylalanine.
Chống chỉ định chuẩn hóa của chế phẩm L-Phenylalanine đơn chất.
Hồ sơ tác dụng không mong muốn của L-Phenylalanine đơn chất chưa được xác lập đầy đủ.
Trong một nghiên cứu ngắn hạn ở người khỏe mạnh, các biến cố được ghi nhận bao gồm triệu chứng tiêu hóa; nghiên cứu không đủ lớn hoặc đủ dài để xác định tần suất, quan hệ nhân quả hay các phản ứng hiếm gặp.
Các phản ứng xảy ra khi truyền công thức đa acid amin có thể gồm rối loạn đường huyết, điện giải, quá tải dịch, viêm tĩnh mạch và biến chứng catheter. Không được quy toàn bộ các phản ứng này cho riêng L-Phenylalanine.
Ở người thiếu hụt PAH không được kiểm soát, nồng độ phenylalanine cao kéo dài có thể gây suy giảm nhận thức không hồi phục, co giật, bất thường hành vi, rối loạn vận động và các biểu hiện thần kinh khác.
Ở phụ nữ mắc PAH deficiency, nồng độ phenylalanine cao trong thai kỳ gây độc cho thai và làm tăng nguy cơ dị tật cùng rối loạn phát triển, ngay cả khi thai nhi không mắc PKU.
Dinh dưỡng tĩnh mạch đa acid amin có thể liên quan đến tăng amoniac máu, tăng nitơ máu, sững sờ hoặc hôn mê trong một số tình trạng suy gan hoặc khi truyền không phù hợp; đây là nguy cơ của toàn bộ chế phẩm.
Không tự sử dụng L-Phenylalanine nếu mắc hoặc nghi ngờ mắc phenylketonuria.
Người mắc PKU cần kiểm tra nhãn thuốc và thực phẩm vì aspartame được chuyển hóa tạo phenylalanine. EMA yêu cầu thuốc chứa aspartame hoặc phenylalanine phải cung cấp cảnh báo phù hợp cho nhóm người bệnh này.
Người mang thai, cho con bú, trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh gan, bệnh thận, co giật hoặc đang dùng nhiều thuốc cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng sản phẩm bổ sung.
Cụm từ “acid amin thiết yếu” không có nghĩa dùng càng nhiều càng tốt. Việc bổ sung vượt nhu cầu không được chứng minh chắc chắn mang lại lợi ích cho người có chế độ ăn đầy đủ.
Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu được xác lập cho quá liều L-Phenylalanine.
Khi nghi ngờ dùng quá mức, cần ngừng sản phẩm và đánh giá lâm sàng, đặc biệt nếu người dùng mắc PKU hoặc xuất hiện nôn, đau đầu, lú lẫn, thay đổi hành vi, mất điều hòa, giật cơ hoặc co giật. Có thể cần đo phenylalanine máu và hội chẩn chuyên khoa chuyển hóa.
Nếu quá tải xảy ra trong quá trình truyền dung dịch đa acid amin, cần ngừng hoặc điều chỉnh truyền, đánh giá quá tải dịch và chất hòa tan, sau đó xử trí hỗ trợ theo tình trạng người bệnh và nhãn chế phẩm.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc vào dạng bào chế và nhãn của từng sản phẩm.
Nhãn Plenamine 15% yêu cầu bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và không sử dụng nếu dung dịch đã đông lạnh. Đây là hướng dẫn của chế phẩm đa acid amin cụ thể, không áp dụng cho mọi sản phẩm chứa L-Phenylalanine.
Điều kiện bảo quản chuẩn hóa của L-Phenylalanine đơn chất.
Đối tượng đặc biệt
Phenylalanine là acid amin thiết yếu cho tăng trưởng, nhưng lượng cung cấp phải phù hợp với nhu cầu.
Trẻ mắc PAH deficiency vẫn cần một lượng phenylalanine được đo lường để phát triển, đồng thời phải hạn chế phần vượt quá khả năng chuyển hóa. Chế độ ăn thường phối hợp thực phẩm y tế không chứa hoặc chứa rất ít phenylalanine với lượng protein tự nhiên được tính toán bởi đội ngũ chuyên khoa.
Không tự cho trẻ dùng sản phẩm bổ sung L-Phenylalanine. Dữ liệu an toàn của liều bổ sung đơn chất ở trẻ khỏe mạnh.
Dữ liệu riêng về L-Phenylalanine đơn chất ở người cao tuổi.
Trước khi sử dụng công thức đa acid amin, cần đánh giá chức năng gan, thận, tình trạng dịch, khối cơ, khả năng ăn uống và nhu cầu dinh dưỡng. Người cao tuổi không nên tự dùng liều cao với mục đích cải thiện nhận thức hoặc tâm trạng.
Ở người không mắc rối loạn chuyển hóa phenylalanine, phenylalanine là một phần thiết yếu của protein trong chế độ ăn. Độ an toàn và lợi ích của việc bổ sung L-Phenylalanine đơn chất trong thai kỳ.
Phụ nữ mắc PAH deficiency cần kiểm soát nồng độ phenylalanine trước khi thụ thai và trong suốt thai kỳ. GeneReviews và hướng dẫn ACMG khuyến nghị đạt dưới 360 µmol/L trước khi mang thai và duy trì khoảng 120–360 µmol/L trong thai kỳ dưới sự quản lý của đội ngũ chuyên khoa.
Không tự áp dụng mục tiêu xét nghiệm hoặc thay đổi chế độ ăn khi chưa được bác sĩ chuyên khoa chuyển hóa hướng dẫn.
Dữ liệu về bổ sung L-Phenylalanine đơn chất khi cho con bú.
Người mẹ mắc PAH deficiency có thể cho con bú khi trẻ không mắc PAH deficiency, nhưng người mẹ vẫn cần tiếp tục quản lý chuyển hóa. Nếu trẻ mắc PAH deficiency, lượng phenylalanine từ sữa mẹ và công thức dinh dưỡng phải được đội ngũ chuyên khoa tính toán và theo dõi.
Nhãn Plenamine yêu cầu thận trọng khi sử dụng công thức đa acid amin cho người đang cho con bú.
Gan là cơ quan quan trọng trong quá trình chuyển phenylalanine thành tyrosine. Dữ liệu điều chỉnh liều của L-Phenylalanine đơn chất theo mức độ suy gan.
Nhãn Plenamine cảnh báo người suy gan có thể phát triển mất cân bằng acid amin và tăng amoniac máu khi dùng dinh dưỡng tĩnh mạch; hôn mê gan là chống chỉ định của toàn bộ chế phẩm.
Dữ liệu điều chỉnh liều của L-Phenylalanine đơn chất ở người suy thận.
Nhãn Plenamine chống chỉ định toàn bộ chế phẩm ở người suy thận nặng và cảnh báo nguy cơ tăng nitơ máu, quá tải dịch cùng tích lũy nhôm khi dinh dưỡng tĩnh mạch kéo dài ở người có chức năng thận suy giảm.
Ảnh hưởng trực tiếp của L-Phenylalanine đơn chất đến khả năng lái xe và vận hành máy.
Không lái xe hoặc vận hành máy nếu xuất hiện đau đầu, chóng mặt, lú lẫn, rối loạn phối hợp, giật cơ, co giật hoặc triệu chứng thần kinh bất thường.
Tương tác thuốc của L-Phenylalanine
Tương tác thuốc–thuốc có ý nghĩa lâm sàng được xác lập riêng cho L-Phenylalanine đơn chất.
Phenylalanine cạnh tranh với các acid amin trung tính chuỗi lớn khác tại một số hệ vận chuyển ở ruột và hàng rào máu–não. Ý nghĩa lâm sàng của sự cạnh tranh này phụ thuộc liều, chế độ ăn và bệnh nền; không nên tự điều chỉnh thuốc hoặc acid amin dựa trên cơ chế lý thuyết.
Khi L-Phenylalanine nằm trong công thức dinh dưỡng tĩnh mạch, phải đánh giá tương tác và tính tương hợp của toàn bộ hỗn hợp, điện giải, lipid, glucose và thuốc dùng kèm.
Thắc mắc về hoạt chất L-Phenylalanine
L-Phenylalanine là một acid amin thiết yếu tham gia tạo protein. Cơ thể có thể chuyển L-Phenylalanine thành tyrosine nhờ enzyme phenylalanine hydroxylase. Cơ thể cần nhận phenylalanine từ chế độ ăn, nhưng điều này không có nghĩa mọi người đều cần dùng sản phẩm bổ sung.
Không nên gọi L-Phenylalanine là “thuốc bổ não”. Hoạt chất là tiền chất của tyrosine, nhưng vai trò sinh hóa không chứng minh rằng bổ sung cho người khỏe mạnh sẽ cải thiện trí nhớ, tâm trạng hoặc khả năng tập trung. Liều điều trị đơn chất cho các mục đích này chưa được xác lập.
Người mắc phenylketonuria, thiếu hụt phenylalanine hydroxylase hoặc có xét nghiệm phenylalanine bất thường không được tự bổ sung. Phụ nữ mang thai mắc PAH deficiency, trẻ em, người có bệnh gan, bệnh thận hoặc co giật cũng cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Aspartame được phân giải trong đường tiêu hóa và tạo ra phenylalanine. Vì vậy, thuốc và thực phẩm chứa aspartame phải được tính vào tổng lượng phenylalanine ở người mắc PKU. Người bệnh cần đọc nhãn và làm theo hướng dẫn của đội ngũ chuyên khoa.
Không nên tự dùng hằng ngày với liều cao hoặc cho mục đích điều trị. Chưa có liều điều trị chuẩn của L-Phenylalanine đơn chất và dữ liệu an toàn dài hạn còn hạn chế. Nhu cầu thông thường nên được đáp ứng bằng chế độ ăn cân đối, trừ khi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chỉ định khác.

