Diethylcarbamazin, tên tiếng Anh là diethylcarbamazine, là thuốc chống giun chỉ tổng hợp thuộc nhóm dẫn chất piperazine. Thuốc thường được sử dụng dưới dạng muối diethylcarbamazine citrate và có tác dụng mạnh đối với vi ấu trùng, đồng thời có hoạt tính không ổn định đối với giun chỉ trưởng thành. Diethylcarbamazin được dùng trong điều trị bệnh giun chỉ bạch huyết, tăng bạch cầu ái toan phổi nhiệt đới và loiasis theo từng nhãn thuốc hoặc hướng dẫn chuyên môn. Thuốc cũng được WHO sử dụng trong một số chương trình điều trị dự phòng hàng loạt tại khu vực lưu hành giun chỉ bạch huyết. Tuy nhiên, Diethylcarbamazin không được dùng khi đồng nhiễm onchocerciasis vì có thể gây phản ứng viêm nặng và tổn thương mắt. Người có mật độ vi ấu trùng Loa loa cao có nguy cơ bệnh não, hôn mê hoặc suy thận đe dọa tính mạng. Thuốc chỉ nên được sử dụng sau khi có chẩn đoán và đánh giá chuyên môn.
Nội dung chính
- Diethylcarbamazin là gì?: Thuốc chống giun chỉ tổng hợp, thường dùng dưới dạng muối citrate.
- Tác dụng chính: Diệt vi ấu trùng mạnh và có hoạt tính thay đổi đối với giun trưởng thành.
- Chỉ định thường gặp: Giun chỉ bạch huyết, tăng bạch cầu ái toan phổi nhiệt đới và loiasis.
- Không dùng trong trường hợp nào?: Không dùng khi đồng nhiễm onchocerciasis theo hướng dẫn hiện hành.
- Nguy cơ nghiêm trọng: Phản ứng Mazzotti, tổn thương mắt, bệnh não, hôn mê, co giật, trụy tuần hoàn hoặc suy thận.
- Nguyên tắc sử dụng: Phải phân biệt liều tính theo Diethylcarbamazin base và liều tính theo muối citrate. Không tự sử dụng.
Hoạt chất Diethylcarbamazin là gì?
Diethylcarbamazin là thuốc chống giun chỉ đường uống có tác dụng mạnh làm giảm vi ấu trùng lưu hành trong máu. Hoạt chất cũng có tác dụng đối với một số giun chỉ trưởng thành, nhưng mức độ diệt giun trưởng thành không ổn định giữa loài ký sinh trùng và từng trường hợp.
Diethylcarbamazin
INN Diethylcarbamazine.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Diethylcarbamazin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Diethylcarbamazine. |
| Tên IUPAC | N,N-diethyl-4-methylpiperazine-1-carboxamide |
| Tên hóa học khác | 1-Piperazinecarboxamide, N,N-diethyl-4-methyl- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Diethylcarbamazine citrate; DEC; diethylcarbamazin citrat; 1-diethylcarbamoyl-4-methylpiperazine. |
| Tên viết tắt | DEC |
| Tên Latinh / tên dược điển | Diethylcarbamazinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 90-89-1 |
|---|---|
| UNII | V867Q8X3ZD |
| PubChem CID | 3052 |
| RxNorm CUI | Không tìm thấy |
| Công thức phân tử | C10H21N3O |
Dược động học của Diethylcarbamazin
Diethylcarbamazin được hấp thu tốt sau khi uống, có sinh khả dụng khoảng 80–85% và đạt nồng độ đỉnh trung bình sau khoảng 2,25 giờ trong nghiên cứu được nêu tại WHOPAR. Thuốc phân bố rộng trong mô, được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa, bao gồm diethylcarbamazine N-oxide, và thải trừ chủ yếu qua thận. Độ pH nước tiểu ảnh hưởng đáng kể đến quá trình thải trừ và thời gian bán thải. Suy thận làm giảm bài tiết qua nước tiểu và kéo dài thời gian bán thải.
Giai đoạn I: Hấp thu
Diethylcarbamazin được hấp thu nhanh và gần như hoàn toàn sau khi uống. Trong dữ liệu WHOPAR của viên 100 mg citrate, thời gian đạt nồng độ đỉnh trung bình là khoảng 2,25 giờ khi dùng trong trạng thái đã ăn.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng đường uống được ghi nhận khoảng 80–85%. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Thuốc phân bố rộng vào các mô, đặc biệt là mô không chứa nhiều mỡ. Thông số thể tích phân bố chuẩn hóa áp dụng cho mọi nhóm bệnh nhân.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Diethylcarbamazin được chuyển hóa nhanh và tương đối rộng. Các chất chuyển hóa được mô tả gồm diethylcarbamazine N-oxide, N-ethyl-4-methyl-1-piperazine-carboxamide và các dẫn chất N-oxide khác. Một số chất chuyển hóa vẫn có hoạt tính đối với vi ấu trùng, giun trưởng thành hoặc ấu trùng gây nhiễm.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc và các chất chuyển hóa được thải trừ chủ yếu qua nước tiểu. Khoảng 5% liều được ghi nhận thải qua phân. Một phần Diethylcarbamazin không đổi có thể được tìm thấy trong nước tiểu trong vòng 48 giờ sau dùng.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trong huyết tương thường khoảng 6–12 giờ. Thời gian này có thể kéo dài khi nước tiểu có tính kiềm hoặc khi chức năng thận suy giảm. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Thanh thải qua thận chiếm khoảng 50% tổng thanh thải huyết tương theo WHOPAR; phần còn lại liên quan đến chuyển hóa và các chất chuyển hóa cũng chủ yếu được thải qua thận. Giá trị thanh thải định lượng theo mL/phút áp dụng chung. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố đã được ghi nhận gồm:
- Suy thận làm kéo dài thời gian bán thải và giảm lượng thuốc bài tiết trong 24 giờ.
- Nước tiểu có tính kiềm làm tăng thời gian bán thải và diện tích dưới đường cong so với nước tiểu có tính acid.
- Một nghiên cứu dược động học quần thể cho thấy cân nặng và giới tính là các hiệp biến có ý nghĩa đối với thể tích phân bố biểu kiến.
- Thời điểm dùng buổi sáng hoặc buổi tối không làm thay đổi đáng kể dược động học trong dữ liệu WHOPAR.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Diethylcarbamazin
Diethylcarbamazin thuộc nhóm thuốc chống giun chỉ, dẫn chất piperazine tổng hợp. Thuốc được mô tả là chất diệt vi ấu trùng mạnh, có tác dụng diệt giun trưởng thành thay đổi và phụ thuộc loài. Thuốc không phải thuốc tẩy giun phổ rộng dùng cho các loại giun đường ruột thông thường.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế tác dụng chính xác chưa được xác định hoàn toàn. Diethylcarbamazin được cho là vừa tác động trực tiếp lên ký sinh trùng, vừa tăng khả năng loại bỏ ký sinh trùng thông qua đáp ứng miễn dịch bẩm sinh của vật chủ. Các cơ chế được đề xuất gồm thay đổi chuyển hóa acid arachidonic và cyclooxygenase, thúc đẩy nitric oxide, làm tăng sự bám dính của vi ấu trùng với tế bào nội mô, tiểu cầu và bạch cầu hạt, đồng thời tăng khả năng thực bào. Đây là các cơ chế được đề xuất, không phải tất cả đều đã được xác lập đầy đủ trên người.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Diethylcarbamazin làm giảm nhanh mật độ vi ấu trùng trong máu, qua đó hạn chế việc muỗi tiếp nhận vi ấu trùng và góp phần cắt đứt chu kỳ lây truyền trong chương trình điều trị dự phòng hàng loạt. Tác dụng đối với giun trưởng thành không đồng nhất. Thuốc chống ký sinh trùng không đảo ngược tổn thương bạch huyết mạn tính đã hình thành như phù voi hoặc tràn dịch màng tinh hoàn lâu năm.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Diethylcarbamazin
Các chỉ định được ghi nhận theo từng nhãn hoặc hướng dẫn gồm:
- Điều trị bệnh giun chỉ bạch huyết do Wuchereria bancrofti, Brugia malayi hoặc Brugia timori.
- Điều trị tăng bạch cầu ái toan phổi nhiệt đới.
- Điều trị loiasis do Loa loa dưới sự giám sát chặt chẽ của chuyên gia.
- Phối hợp với albendazole, hoặc với ivermectin và albendazole, trong chương trình điều trị dự phòng hàng loạt tại những khu vực đáp ứng điều kiện dịch tễ của WHO.
Một nhãn cũ của Notezine có ghi điều trị onchocerciasis. Tuy nhiên, hướng dẫn CDC hiện hành nêu rõ không nên dùng Diethylcarbamazin cho onchocerciasis vì thuốc có thể thúc đẩy tổn thương mắt và mù lòa.
Nghiên cứu hiện nay tập trung vào tối ưu hóa dược động học, độ an toàn và hiệu quả của các phác đồ phối hợp Diethylcarbamazin–albendazole hoặc ivermectin–Diethylcarbamazin–albendazole trong chương trình loại trừ giun chỉ bạch huyết. Phác đồ ba thuốc đã được WHO khuyến nghị cho một số bối cảnh dịch tễ đủ điều kiện, nên không còn chỉ là ứng dụng thử nghiệm trong các chương trình đó. Những ứng dụng ngoài bệnh giun chỉ.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ nhằm đối chiếu tài liệu, không phải hướng dẫn tự sử dụng:
- Điều trị cá thể bệnh giun chỉ bạch huyết: CDC ghi nhận 6 mg/kg/ngày Diethylcarbamazin citrate, dùng trong 1 ngày hoặc 12 ngày cho người lớn và trẻ trên 18 tháng. CDC cho biết phác đồ một ngày nhìn chung có hiệu quả tương đương phác đồ 12 ngày.
- Nhãn Notezine: 3 mg/kg/ngày tính theo Diethylcarbamazin base, chia liều sau ăn trong 12–14 ngày; tổng liều hằng ngày không vượt quá 400 mg base.
- Tăng bạch cầu ái toan phổi nhiệt đới: 3 mg/kg/ngày tính theo base trong 14–21 ngày theo nhãn Notezine.
- Loiasis: nhãn Notezine mô tả khởi đầu bằng liều rất thấp, tăng dần đến 3 mg/kg/ngày base và duy trì theo phác đồ chuyên khoa. CDC yêu cầu định lượng vi ấu trùng trước điều trị do nguy cơ bệnh não.
- Điều trị dự phòng hàng loạt: WHO khuyến nghị một liều diethylcarbamazine citrate 6 mg/kg phối hợp albendazole 400 mg tại khu vực không có onchocerciasis; phác đồ ba thuốc có thể được sử dụng tại nơi đáp ứng điều kiện chương trình.
Sự khác biệt biểu kiến giữa 3 mg/kg base và 6 mg/kg citrate liên quan đến cách biểu thị hàm lượng. Người sử dụng không được tự quy đổi hoặc tự áp dụng liều.
Thuốc được dùng qua đường uống và thường được khuyến nghị dùng sau bữa ăn. Trước khi tính liều phải xác định nhãn đang biểu thị hàm lượng theo Diethylcarbamazin base hay theo muối citrate. Việc điều trị loiasis phải bắt đầu dưới sự giám sát chặt chẽ; không được tự tăng liều hoặc dùng lại liệu trình khi triệu chứng chưa được đánh giá. Chương trình điều trị dự phòng hàng loạt chỉ được thực hiện theo chỉ đạo của cơ quan y tế, không phải hình thức tự uống thuốc phòng bệnh.
Trước và trong điều trị cần cân nhắc:
- Xác định loài giun chỉ và đánh giá tiền sử phơi nhiễm tại vùng lưu hành onchocerciasis hoặc loiasis.
- Loại trừ onchocerciasis trước khi điều trị bệnh giun chỉ bạch huyết nếu người bệnh có tiền sử dịch tễ phù hợp.
- Định lượng vi ấu trùng Loa loa trong máu trước điều trị loiasis.
- Theo dõi sốt, phát ban, ngứa, hạ huyết áp, khó thở, triệu chứng mắt, thay đổi ý thức, co giật và chức năng thận.
- Theo dõi sát hơn ở người có tải lượng vi ấu trùng cao, tiền sử co giật, bệnh tim hoặc suy thận.
Cảnh báo và lưu ý về Diethylcarbamazin
Chống chỉ định hoặc trường hợp không được sử dụng theo nguồn liên quan gồm:
- Quá mẫn với Diethylcarbamazin hoặc bất kỳ thành phần nào của sản phẩm.
- Đồng nhiễm onchocerciasis đối với sản phẩm và chương trình điều trị dự phòng chứa Diethylcarbamazin, do nguy cơ phản ứng Mazzotti và tổn thương mắt nghiêm trọng.
- Không sử dụng trong khu vực đồng lưu hành onchocerciasis nếu chưa có chiến lược chuyên môn phù hợp.
Loiasis có mật độ vi ấu trùng rất cao không được xem là tình huống điều trị thông thường; cần chuyên gia bệnh nhiệt đới đánh giá vì nguy cơ bệnh não và suy thận đe dọa tính mạng.
Tác dụng không mong muốn có thể do bản thân thuốc hoặc do phản ứng viêm sau khi ký sinh trùng chết. Các triệu chứng được ghi nhận gồm:
- Buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy và giảm cảm giác ngon miệng.
- Chóng mặt, buồn ngủ, mệt mỏi và đau đầu.
- Sốt, rét run, yếu, khó chịu.
- Đau cơ, đau khớp hoặc đau ngực.
- Ngứa, phát ban dạng sẩn.
- Viêm hạch, viêm mạch bạch huyết, đau hạch hoặc phù bạch huyết.
- Ho, khó thở.
- Viêm mào tinh hoàn, viêm thừng tinh hoặc sưng bìu.
Mức độ phản ứng thường tăng theo mật độ vi ấu trùng trước điều trị.
Các biến cố nghiêm trọng được ghi nhận gồm:
- Phản ứng Mazzotti nặng.
- Hạ huyết áp tư thế hoặc trụy tuần hoàn.
- Viêm dây thần kinh thị giác, viêm giác mạc, viêm mống mắt–thể mi, phù giác mạc, khiếm khuyết thị trường hoặc mất thị lực.
- Viêm não dị ứng, viêm não–màng não, bệnh não, hôn mê hoặc co giật.
- Protein niệu, tiểu máu hoặc suy thận.
- Khó thở nghiêm trọng.
- Biến cố thần kinh đe dọa tính mạng ở người có mật độ vi ấu trùng Loa loa cao.
Các phản ứng nghiêm trọng liên quan loiasis hoặc onchocerciasis có thể xảy ra do ký sinh trùng chết nhanh, không đồng nghĩa hoàn toàn với phản ứng dị ứng trực tiếp với hoạt chất.
Cần thận trọng đặc biệt ở:
- Người có tiền sử co giật hoặc yếu tố làm tăng nguy cơ co giật.
- Người cao tuổi, suy kiệt hoặc mắc bệnh tim, bệnh thận.
- Người có tải lượng vi ấu trùng cao.
- Người từng sống hoặc đi đến vùng lưu hành onchocerciasis hay loiasis.
- Người có biểu hiện tại mắt.
- Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.
- Trẻ nhỏ dưới độ tuổi được nhãn hoặc chương trình cho phép.
Điều trị có thể gây phản ứng viêm mạnh ngay cả khi thuốc được dùng đúng liều. Corticosteroid không được chứng minh là loại bỏ nguy cơ bệnh não nặng do Loa loa có mật độ vi ấu trùng cao.
Quá liều có thể gây buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ và trong trường hợp nghiêm trọng có thể gây co giật. Xử trí gồm đánh giá y tế khẩn cấp, theo dõi phản ứng bất lợi và điều trị triệu chứng. Than hoạt tính có thể có giá trị trong một số trường hợp dùng thuốc gần đây; người bệnh có triệu chứng nặng có thể cần nhập viện. Không tự gây nôn.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc sản phẩm:
- Sản phẩm WHO NT002: bảo quản không quá 30°C, đóng kín chai để tránh ánh sáng và độ ẩm; loại bỏ sản phẩm 30 ngày sau lần mở đầu tiên.
- Notezine 100 mg: tài liệu được dẫn ghi không yêu cầu điều kiện bảo quản đặc biệt.
Cần ưu tiên hướng dẫn trên bao bì của đúng sản phẩm đang sử dụng.
Đối tượng đặc biệt
Khuyến cáo khác nhau theo mục đích sử dụng:
- Sản phẩm WHO dành cho điều trị dự phòng hàng loạt được chỉ định cho trẻ trên 2 tuổi; trẻ dưới 2 tuổi thường bị loại khỏi chương trình.
- CDC mô tả điều trị cá thể bệnh giun chỉ bạch huyết ở trẻ trên 18 tháng.
- Notezine yêu cầu trẻ em phải được điều trị dưới sự giám sát y tế chặt chẽ và chia liều trong ngày.
Không được tự suy rộng liều từ người lớn sang trẻ em hoặc tự quy đổi giữa muối citrate và hoạt chất base.
Người cao tuổi khỏe mạnh không có phác đồ điều chỉnh liều thống nhất trong các nguồn được dẫn. Người cao tuổi suy yếu, đặc biệt khi có bệnh tim hoặc bệnh thận, thường bị loại khỏi chương trình điều trị dự phòng hàng loạt và cần được đánh giá riêng trước khi dùng thuốc.
Nguy cơ đối với thai nhi ở người chưa được xác định đầy đủ. Sản phẩm WHO NT002 không được sử dụng trong thai kỳ và phụ nữ mang thai thường bị loại khỏi chương trình điều trị dự phòng hàng loạt. Nhãn Notezine khuyến cáo nên tránh sử dụng trong thai kỳ như một biện pháp thận trọng. Chỉ bác sĩ chuyên khoa mới có thể đánh giá trường hợp cần điều trị cá thể.
Chưa xác định Diethylcarbamazin hoặc chất chuyển hóa có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Sản phẩm WHO NT002 không khuyến cáo dùng cho phụ nữ cho con bú do chưa loại trừ nguy cơ đối với trẻ; Notezine cũng không khuyến nghị sử dụng trong thời kỳ này.
Điều chỉnh liều cụ thể cho người suy gan. Do thuốc được chuyển hóa thành nhiều chất chuyển hóa có hoạt tính, người suy gan cần được bác sĩ đánh giá riêng và theo dõi phản ứng bất lợi.
Suy thận làm giảm bài tiết Diethylcarbamazin qua nước tiểu và kéo dài thời gian bán thải. Nhãn Notezine nêu rằng liều cần được điều chỉnh theo mức độ suy giảm chức năng thận. Phác đồ điều chỉnh liều định lượng thống nhất theo eGFR hoặc độ thanh thải creatinin.
Diethylcarbamazin có thể gây buồn ngủ, chóng mặt hoặc mệt mỏi trong thời gian ngắn. Không nên lái xe, vận hành máy hoặc làm việc trên cao khi còn các triệu chứng này hoặc chưa biết cơ thể phản ứng với thuốc như thế nào.
Tương tác thuốc của Diethylcarbamazin
WHOPAR ghi nhận phối hợp Diethylcarbamazin citrate với albendazole không làm thay đổi đáng kể hồ sơ dược động học của hai thuốc. WHO cũng khuyến nghị các phác đồ phối hợp với albendazole hoặc ivermectin–albendazole trong chương trình điều trị dự phòng đủ điều kiện. Các tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng khác.
Độ pH nước tiểu ảnh hưởng đến thải trừ Diethylcarbamazin, nhưng không nên tự dùng thuốc hoặc thực phẩm nhằm thay đổi pH nước tiểu để điều chỉnh tác dụng.
Thắc mắc về hoạt chất Diethylcarbamazin
Diethylcarbamazin là thuốc chống giun chỉ đường uống, thường được bào chế dưới dạng muối citrate. Thuốc có tác dụng mạnh đối với vi ấu trùng và có hoạt tính thay đổi đối với một số giun chỉ trưởng thành.
Thuốc có thể điều trị nhiễm giun chỉ còn hoạt động, nhưng không đảo ngược hoàn toàn tổn thương bạch huyết mạn tính đã gây phù voi hoặc tràn dịch màng tinh hoàn. Người bệnh mạn tính còn cần chăm sóc da, kiểm soát phù bạch huyết và có thể cần phẫu thuật tràn dịch màng tinh hoàn.
Diethylcarbamazin làm vi ấu trùng Onchocerca chết nhanh, có thể gây phản ứng Mazzotti mạnh tại da và mắt. CDC hiện khuyến cáo không sử dụng thuốc cho onchocerciasis vì thuốc có thể thúc đẩy tổn thương mắt và mù lòa.
Có, CDC xem Diethylcarbamazin là thuốc lựa chọn cho loiasis. Tuy nhiên, người có mật độ vi ấu trùng Loa loa cao có nguy cơ bệnh não, hôn mê và suy thận đe dọa tính mạng. Cần định lượng vi ấu trùng và điều trị dưới sự giám sát của chuyên gia bệnh nhiệt đới.
Không. Điều trị dự phòng hàng loạt bằng Diethylcarbamazin chỉ được thực hiện trong chương trình y tế tại khu vực đã được đánh giá dịch tễ và phải loại trừ các nguy cơ như đồng lưu hành onchocerciasis hoặc loiasis. Tự sử dụng có thể gây biến cố thần kinh, mắt hoặc thận nghiêm trọng.

