Diatrizoat, còn được gọi là diatrizoate hoặc amidotrizoate, là hoạt chất cản quang tia X chứa iod, tan trong nước, có tính ion hóa và độ thẩm thấu cao. Hoạt chất thường được bào chế dưới dạng muối meglumine, muối natri hoặc phối hợp hai muối. Tùy từng chế phẩm, Diatrizoat có thể được dùng qua đường uống, trực tràng, tiêm trong lòng mạch hoặc đưa ngược dòng vào đường tiết niệu để làm rõ cấu trúc trên X-quang, soi huỳnh quang và một số kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính. Các chế phẩm không thể tự thay thế cho nhau vì nồng độ, tá dược, đường dùng và chỉ định được phê duyệt khác nhau. Diatrizoat có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, phản ứng quá mẫn, tổn thương do hít sặc hoặc biến cố tim mạch, thận và thần kinh. Thuốc chỉ được sử dụng theo quy trình của cơ sở y tế và dưới sự giám sát của nhân viên chuyên môn.
Nội dung chính
- Diatrizoat là gì?: Thuốc cản quang tia X chứa iod, ion hóa, tan trong nước và có độ thẩm thấu cao.
- Vai trò chính: Tạo độ cản quang để khảo sát đường tiêu hóa, hệ mạch hoặc hệ tiết niệu tùy chế phẩm.
- Đường dùng: Uống, trực tràng, trong lòng mạch hoặc đưa vào đường tiết niệu theo đúng nhãn của từng sản phẩm.
- Nguy cơ đáng chú ý: Phản ứng quá mẫn, mất nước và điện giải, hít sặc gây phù phổi, tổn thương thận hoặc biến cố tim mạch.
- Nguyên tắc quan trọng: Không được tiêm chế phẩm chỉ dành cho đường uống hoặc trực tràng; không dùng trong khoang dưới nhện nếu nhãn không cho phép.
- Tự sử dụng: Không. Thuốc phải được lựa chọn, pha loãng và sử dụng bởi nhân viên y tế.
Hoạt chất Diatrizoat là gì?
Diatrizoat là thuốc cản quang iod ion hóa, tan trong nước và có độ thẩm thấu cao. Hoạt chất làm tăng khả năng hấp thụ tia X tại khu vực chứa thuốc, từ đó giúp cơ quan hoặc khoang cần khảo sát hiện rõ hơn trên hình ảnh.
Diatrizoat
INN Diatrizoate; diatrizoic acid. Tại châu Âu, tên amidotrizoate hoặc amidotrizoic acid cũng được sử dụng.
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Diatrizoat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Diatrizoate; diatrizoic acid. Tại châu Âu, tên amidotrizoate hoặc amidotrizoic acid cũng được sử dụng. |
| Tên IUPAC | 3,5-diacetamido-2,4,6-triiodobenzoic acid |
| Tên hóa học khác | Benzoic acid, 3,5-bis(acetylamino)-2,4,6-triiodo- |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Amidotrizoat; acid diatrizoic; acid amidotrizoic; sodium diatrizoate hoặc sodium amidotrizoate; meglumine diatrizoate hoặc meglumine amidotrizoate. |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 117-96-4 |
|---|---|
| UNII | 5UVC90J1LK |
| PubChem CID | 2140 |
| RxNorm CUI | 5956 |
| Công thức phân tử | C11H9I3N2O4 |
Dược động học của Diatrizoat
Sau đường uống, Diatrizoat được hấp thu rất ít qua đường tiêu hóa nguyên vẹn. Sau khi tiêm trong lòng mạch, hoạt chất phân bố nhanh vào khoang ngoại bào, gắn protein huyết tương dưới 10%, không chuyển hóa đáng kể và được đào thải chủ yếu dưới dạng không đổi qua lọc cầu thận. Ở người suy thận, một phần có thể được thải trừ ngoài thận qua gan với tốc độ chậm hơn.
Giai đoạn I: Hấp thu
Diatrizoat được hấp thu ít từ đường tiêu hóa nguyên vẹn. Tình trạng viêm niêm mạc, nhiễm trùng, tắc ruột hoặc thủng đường tiêu hóa có thể làm lượng thuốc được hấp thu tăng lên. Sau khi đưa vào bàng quang bằng kỹ thuật ngược dòng, hấp thu toàn thân thường rất thấp nhưng có thể tăng nếu xảy ra trào ngược hoặc thuốc đi vào mạch.
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng toàn thân qua đường uống thấp; SmPC Gastrografin ghi nhận khoảng 3% acid amidotrizoic được hấp thu sau uống. Với đường tiêm trong lòng mạch, hoạt chất được đưa trực tiếp vào tuần hoàn, nhưng thông số sinh khả dụng không được dùng để quy đổi giữa các đường dùng hoặc chế phẩm. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau tiêm trong lòng mạch, Diatrizoat phân bố nhanh vào dịch ngoại bào, gắn protein huyết tương dưới 10%, không vượt qua hàng rào máu–não nguyên vẹn và chỉ đi vào sữa mẹ với lượng nhỏ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không phát hiện chất chuyển hóa đáng kể; hoạt chất được bài tiết chủ yếu dưới dạng không đổi.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Sau tiêm trong lòng mạch, Diatrizoat được thải trừ chủ yếu qua lọc cầu thận. SmPC Urografin 150 ghi nhận khoảng 15% liều xuất hiện trong nước tiểu dưới dạng không đổi trong 30 phút và trên 50% trong 3 giờ. Khi chức năng thận suy giảm, thải trừ qua gan có thể tăng nhưng chậm hơn.
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Đường thải trừ chính là thanh thải qua thận bằng lọc cầu thận. Giá trị thanh thải định lượng thống nhất cho mọi nồng độ, đường dùng và tình trạng chức năng thận. |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Chức năng thận, tình trạng mất nước, tuổi cao, suy tuần hoàn, liều và đường dùng có thể ảnh hưởng đến mức phơi nhiễm và tốc độ thải trừ. Viêm, nhiễm trùng, tắc hoặc thủng đường tiêu hóa có thể làm tăng hấp thu sau đường uống hoặc trực tràng. Suy thận nặng làm chậm thải trừ và tăng vai trò của đường gan–mật.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Diatrizoat
Diatrizoat thuộc nhóm thuốc cản quang tia X monomer ion hóa có độ thẩm thấu cao. So với các thuốc cản quang iod không ion hóa, độ thẩm thấu cao có thể tạo dịch chuyển nước và điện giải rõ hơn, đặc biệt khi dùng qua đường tiêu hóa hoặc trong lòng mạch.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Ba nguyên tử iod trong phân tử Diatrizoat có số nguyên tử cao và hấp thụ tia X mạnh hơn mô mềm. Khi thuốc hiện diện trong lòng ống tiêu hóa, mạch máu hoặc đường tiết niệu, sự khác biệt về mật độ cản quang giúp tạo đường viền và làm rõ cấu trúc. Tính ưu trương còn kéo nước vào lòng ruột, gây pha loãng thuốc và tạo tác dụng nhuận tràng nhẹ.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Diatrizoat chủ yếu tạo hiệu ứng vật lý cản tia X, không có tác dụng dược lý điều trị điển hình ở liều chẩn đoán. Khi dùng qua đường tiêu hóa, áp lực thẩm thấu cao có thể kéo dịch vào lòng ruột; đặc tính này vừa gây tiêu chảy, mất nước, rối loạn điện giải, vừa được khai thác trong một số ứng dụng tiêu hóa được hướng dẫn hoặc phê duyệt theo từng quốc gia.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Diatrizoat
Chỉ định được phê duyệt khác nhau giữa các sản phẩm:
- Chế phẩm uống hoặc trực tràng: khảo sát thực quản, dạ dày, ruột non gần và đại tràng; đặc biệt khi bari sulfat không phù hợp hoặc có nguy cơ gây hại; hỗ trợ tạo tương phản trong CT vùng thân hoặc bụng.
- Chế phẩm tiêm trong lòng mạch: khảo sát hệ mạch và hệ tiết niệu bằng X-quang.
- Chế phẩm dùng trong bàng quang: chụp bàng quang–niệu đạo ngược dòng và đánh giá trào ngược bàng quang–niệu quản.
Không được áp dụng chỉ định của chế phẩm này cho một chế phẩm khác nếu nhãn không cho phép.
Thuốc cản quang iod tan trong nước, thẩm thấu cao đã được sử dụng trong “thử thách thuốc cản quang” và xử trí bảo tồn một số trường hợp tắc ruột non do dính hoặc liệt ruột sau mổ. ACR ghi nhận các ứng dụng này trong thực hành chuyên môn, nhưng tình trạng phê duyệt có thể khác theo sản phẩm và quốc gia. Điều trị tắc ruột phân su không biến chứng được ghi trong SmPC Gastrografin tại Anh, song không nên coi đây là chỉ định được phê duyệt thống nhất trên toàn cầu.
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ minh họa sự khác nhau giữa các nhãn, không phải hướng dẫn tự sử dụng:
- Nhãn Gastrografin tại Hoa Kỳ: người lớn uống 30–90 mL cho khảo sát đường tiêu hóa; trẻ dưới 5 tuổi thường dùng 30 mL; trẻ 5–10 tuổi dùng 60 mL. Trẻ rất nhỏ dưới 10 kg hoặc suy nhược cần pha 1 phần thuốc với 3 phần nước.
- SmPC Gastrografin tại Anh: người lớn và trẻ từ 10 tuổi dùng 60 mL để khảo sát dạ dày hoặc tối đa 100 mL để theo dõi lưu thông đường tiêu hóa; trẻ đến 10 tuổi dùng 15–30 mL; trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dùng 15–30 mL pha với ba lần thể tích nước.
- SmPC Urografin 150: truyền tĩnh mạch để chụp niệu đồ ở người lớn 2–4 mL/kg, tối đa 250 mL; trẻ em và trẻ sơ sinh không vượt quá 4 mL/kg.
Liều thực tế phải căn cứ đúng tên sản phẩm, nồng độ iod, đường dùng, kỹ thuật chụp, tuổi, cân nặng, tình trạng dịch và chức năng thận. Không tự áp dụng các liều trên.
Diatrizoat phải được sử dụng bởi nhân viên y tế theo quy trình chẩn đoán hình ảnh. Cần xác nhận đúng chế phẩm và đường dùng trước khi sử dụng. Chế phẩm Gastrografin chỉ dùng đường uống hoặc trực tràng và không được pha thành dung dịch tiêm. Khi dùng qua ống thông dạ dày, phải kiểm tra vị trí ống trước khi bơm. Người mất nước, trẻ nhỏ, người cao tuổi suy kiệt hoặc có rối loạn điện giải có thể cần pha loãng và bù dịch theo nhãn. Không đưa Diatrizoat vào khoang dưới nhện nếu sản phẩm không được phê duyệt cho đường này.
Cần đánh giá tiền sử phản ứng với thuốc cản quang cùng nhóm, hen, bệnh tuyến giáp, bệnh tim, tình trạng dịch và điện giải, chức năng thận và thuốc đang sử dụng. Với đường trong lòng mạch, người bệnh cần được theo dõi dấu hiệu sinh tồn và phản ứng quá mẫn; SmPC Urografin yêu cầu theo dõi sát ít nhất 30 phút sau dùng. Cơ sở thực hiện phải có thuốc, thiết bị hồi sức và nhân viên được đào tạo xử trí phản vệ. Trẻ sơ sinh phơi nhiễm lượng iod đáng kể có thể cần theo dõi chức năng tuyến giáp theo đánh giá chuyên môn.
Cảnh báo và lưu ý về Diatrizoat
Chống chỉ định phụ thuộc sản phẩm:
- Quá mẫn đã biết với chế phẩm hoặc thuốc cản quang iod là chống chỉ định được ghi trong các nhãn được dẫn.
- SmPC Gastrografin chống chỉ định ở người cường giáp biểu hiện; không được dùng thuốc không pha loãng cho người giảm thể tích tuần hoàn, mất nước hoặc có nguy cơ hít sặc hay rò khí–thực quản.
- SmPC Urografin chống chỉ định khi nhiễm độc giáp không kiểm soát hoặc suy tim mất bù; không thực hiện chụp tử cung–vòi trứng trong thai kỳ hoặc viêm vùng chậu cấp.
- Chế phẩm không được chỉ định đường nội tủy không được đưa vào khoang dưới nhện.
Phải kiểm tra tờ hướng dẫn của đúng sản phẩm trước mỗi lần sử dụng.
Khi dùng qua đường tiêu hóa, tác dụng không mong muốn thường gặp gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau quặn bụng, ợ nóng, chóng mặt, nhức đầu, ngứa hoặc phát ban. Với đường tiêm, có thể gặp cảm giác nóng, buồn nôn, đau tại vùng tiêm, chóng mặt, rét run, thay đổi huyết áp, mày đay hoặc phù. Mức độ và tần suất phụ thuộc chế phẩm, nồng độ, đường dùng và tình trạng người bệnh.
Các biến cố nghiêm trọng đã được ghi nhận gồm phản vệ hoặc sốc phản vệ; hạ huyết áp và trụy tuần hoàn; loạn nhịp, rung thất hoặc ngừng tim; phù phổi; co giật, rối loạn ý thức hoặc hôn mê; suy thận cấp; rối loạn dịch và điện giải nặng; tổn thương mô do thoát mạch. Hít sặc chế phẩm ưu trương có thể gây viêm phổi hóa học, phù phổi, suy hô hấp và tử vong. Lưu giữ thuốc kéo dài trong đoạn ruột tắc có thể gây tổn thương, chảy máu, hoại tử hoặc thủng ruột.
Cần đặc biệt thận trọng ở người từng phản ứng với thuốc cản quang iod, hen, bệnh dị ứng, bệnh tim mạch nặng, cường giáp hoặc bướu giáp, động kinh, đái tháo đường, mất nước, rối loạn điện giải, suy gan hoặc suy thận. Phải bảo đảm đủ dịch khi phù hợp và chuẩn bị phương tiện hồi sức. Với đường tiêu hóa, cần đánh giá nguy cơ hít sặc, rò khí–thực quản, tắc ruột và lưu giữ thuốc kéo dài. Tiền sử dị ứng hải sản hoặc povidone-iodine không làm nguy cơ phản ứng với thuốc cản quang iod cao hơn các dị ứng không liên quan khác; yếu tố dự báo quan trọng nhất là phản ứng trước đó với thuốc cản quang cùng nhóm.
Quá liều hoặc sử dụng dung dịch quá ưu trương có thể gây mất nước, giảm thể tích tuần hoàn, hạ huyết áp và rối loạn điện giải. Xử trí chủ yếu gồm ngừng sử dụng, hỗ trợ chức năng sống, theo dõi huyết động, bù dịch và điều chỉnh điện giải. Trong quá liều đường trong lòng mạch hoặc suy thận nặng, Diatrizoat có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu. Việc xử trí phải được thực hiện tại cơ sở y tế.
Điều kiện bảo quản phụ thuộc chế phẩm. Nhãn Gastrografin Hoa Kỳ yêu cầu bảo quản ở 20–25°C, tránh ánh sáng và nhiệt quá mức; SmPC tại Anh yêu cầu dưới 25°C, tránh ánh sáng và tia X. Hypaque-Cysto được bảo quản ở 15–30°C và tránh ánh sáng. Phải tuân theo bao bì của đúng sản phẩm; không dùng dung dịch đổi màu, có tiểu phân hoặc đã quá thời gian sử dụng sau mở nắp.
Đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dễ bị mất dịch, rối loạn điện giải và biến chứng hít sặc do thuốc cản quang thẩm thấu cao. Liều và tỷ lệ pha loãng phải theo đúng nhãn, cân nặng và quy trình của bác sĩ chẩn đoán hình ảnh. ACR khuyến cáo đặc biệt thận trọng với thuốc cản quang iod thẩm thấu cao đường uống ở trẻ em vì hít sặc có thể gây phù phổi đe dọa tính mạng. Trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, phơi nhiễm iod có thể cần theo dõi chức năng tuyến giáp.
Người cao tuổi, suy kiệt hoặc có bệnh tim–thận dễ bị giảm thể tích tuần hoàn và rối loạn điện giải. Một số nhãn khuyến cáo pha loãng chế phẩm đường tiêu hóa với lượng nước tương đương ở người cao tuổi suy kiệt. Cần đánh giá chức năng thận, tình trạng dịch, thuốc đang dùng và nguy cơ hít sặc trước thủ thuật.
Diatrizoat đường trong lòng mạch có thể qua nhau thai. Chưa có nghiên cứu đối chứng đầy đủ ở phụ nữ mang thai; các thủ thuật dùng tia X còn gây phơi nhiễm bức xạ cho thai. Chỉ nên thực hiện khi lợi ích chẩn đoán được bác sĩ đánh giá cao hơn nguy cơ và không có phương án phù hợp hơn. Chụp tử cung–vòi trứng bằng Urografin chống chỉ định trong thai kỳ.
Nhãn sản phẩm ghi nhận muối Diatrizoat có thể đi vào sữa mẹ với lượng nhỏ sau sử dụng trong lòng mạch. ACR 2026 ước tính dưới 0,01% liều của người mẹ được trẻ hấp thu toàn thân và không yêu cầu ngừng cho bú thường quy trong 24 giờ sau dùng thuốc cản quang iod đường tĩnh mạch hoặc động mạch. Tuy nhiên, bằng chứng còn hạn chế và quyết định cần tính đến loại chế phẩm, đường dùng, tình trạng trẻ và nguyện vọng của người mẹ.
Không có khuyến cáo điều chỉnh liều chung áp dụng cho mọi chế phẩm. Suy gan nặng là yếu tố cần cân nhắc lợi ích–nguy cơ, đặc biệt khi đồng thời có suy thận. Khi chức năng thận suy giảm, một phần Diatrizoat có thể được đào thải qua gan nhưng với tốc độ chậm.
Diatrizoat tiêm trong lòng mạch được thải trừ chủ yếu qua thận. Người có tổn thương thận cấp hoặc suy thận nặng cần được đánh giá lợi ích–nguy cơ, eGFR, tình trạng dịch và các thuốc liên quan trước thủ thuật. Không có ngưỡng creatinin hoặc eGFR duy nhất áp dụng cho mọi tình huống; ACR xem suy thận nặng có từ trước là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất đối với tổn thương thận liên quan thuốc cản quang. Không tự giảm liều vì liều không đủ có thể làm hình ảnh mất giá trị chẩn đoán.
SmPC Gastrografin đường tiêu hóa ghi nhận chưa biết ảnh hưởng đến khả năng lái xe. SmPC Urografin 150 khuyến cáo không lái xe hoặc vận hành máy trong 24 giờ đầu sau dùng đường trong lòng mạch do phản ứng muộn tuy hiếm vẫn có thể xảy ra. Người bệnh phải tuân theo hướng dẫn của cơ sở thực hiện và không lái xe nếu còn chóng mặt, yếu, rối loạn thị giác hoặc triệu chứng bất thường.
Tương tác thuốc của Diatrizoat
- Thuốc chẹn beta có thể làm phản ứng quá mẫn nặng hơn hoặc làm đáp ứng với điều trị phản vệ phức tạp hơn.
- Điều trị interleukin-2 trong những tuần trước đó có liên quan đến tăng nguy cơ phản ứng muộn.
- Iod từ thuốc cản quang có thể làm giảm hấp thu iod phóng xạ và cản trở chẩn đoán hoặc điều trị bệnh tuyến giáp trong một khoảng thời gian.
- Đối với metformin, ACR 2026 không yêu cầu ngừng thuốc ở người không có tổn thương thận cấp và eGFR từ 30 mL/phút/1,73 m² trở lên khi dùng thuốc cản quang iod đường tĩnh mạch. Metformin nên được tạm ngừng tại thời điểm hoặc trước thủ thuật và giữ 48 giờ nếu có tổn thương thận cấp, eGFR dưới 30 hoặc thực hiện thông động mạch có nguy cơ gây thuyên tắc động mạch thận; chỉ dùng lại sau khi đánh giá chức năng thận. Hướng dẫn của nhãn sản phẩm hoặc cơ sở y tế có thể thận trọng hơn.
- Không trộn thuốc cản quang với thuốc kháng histamin hoặc corticosteroid trong cùng bơm tiêm nếu nhãn cảnh báo nguy cơ kết tủa.
Thắc mắc về hoạt chất Diatrizoat
Vai trò chính của Diatrizoat là thuốc cản quang hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh, không phải thuốc điều trị nguyên nhân bệnh. Một số ứng dụng dựa trên tác dụng thẩm thấu, như xử trí tắc ruột non do dính, liệt ruột sau mổ hoặc tắc ruột phân su, chỉ được thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn và có thể là sử dụng ngoài chỉ định tùy sản phẩm, quốc gia.
Thuốc cản quang tan trong nước thường được ưu tiên khi cần đánh giá nghi thủng, rò sau mổ hoặc đường rò tiêu hóa vì bari sulfat không tan có thể gây vấn đề nếu thoát ra ngoài lòng ruột. Việc lựa chọn thuốc, nồng độ và kỹ thuật phải do bác sĩ chẩn đoán hình ảnh quyết định. Nếu lần khảo sát đầu không phát hiện rò, bác sĩ có thể cân nhắc phương án hình ảnh khác tùy tình huống.
Không. Theo ACR, dị ứng hải sản hoặc povidone-iodine không làm nguy cơ phản ứng với thuốc cản quang iod cao hơn các dị ứng không liên quan khác. Tiền sử phản ứng kiểu dị ứng với thuốc cản quang iod cùng nhóm mới là yếu tố dự báo quan trọng nhất. Người bệnh vẫn phải thông báo đầy đủ tiền sử phản ứng, hen và các dị ứng khác cho nhân viên y tế.
Không phải mọi trường hợp đều phải ngừng. Theo ACR 2026, người không có tổn thương thận cấp và eGFR từ 30 mL/phút/1,73 m² trở lên thường không cần ngừng metformin trước hoặc sau thuốc cản quang iod đường tĩnh mạch. Người có tổn thương thận cấp, eGFR dưới 30 hoặc làm thủ thuật động mạch có nguy cơ ảnh hưởng động mạch thận cần tạm ngừng và chỉ dùng lại sau khi đánh giá chức năng thận. Quy trình của từng cơ sở hoặc nhãn thuốc có thể khác, vì vậy không tự thay đổi thuốc.
ACR 2026 không yêu cầu ngừng cho bú thường quy trong 24 giờ sau khi người mẹ dùng thuốc cản quang iod đường tĩnh mạch hoặc động mạch vì lượng trẻ hấp thu toàn thân được ước tính dưới 0,01% liều của mẹ. Tuy nhiên, dữ liệu còn hạn chế và nhãn của một số sản phẩm có cách diễn đạt thận trọng hơn. Người mẹ nên trao đổi với bác sĩ nếu trẻ sinh non, đang bệnh hoặc có nguy cơ rối loạn tuyến giáp.

