Bất sản thận là dị tật bẩm sinh trong đó một hoặc cả hai thận không hình thành từ thời kỳ bào thai. Khi chỉ thiếu một thận, thận còn lại thường tăng kích thước và có thể đảm nhiệm phần lớn chức năng lọc máu, vì vậy nhiều người không có triệu chứng trong nhiều năm. Tuy nhiên, một số trường hợp có tăng huyết áp, protein niệu, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc giảm chức năng thận về sau. Bất sản cả hai thận làm giảm nghiêm trọng lượng nước ối, ảnh hưởng phát triển phổi và thường đe dọa tính mạng ngay sau sinh. Siêu âm thai, siêu âm hệ tiết niệu, xét nghiệm nước tiểu, creatinin máu và theo dõi huyết áp giúp xác định mức độ ảnh hưởng. Người có một thận hoạt động cần theo dõi lâu dài, tránh chấn thương thận và không tự dùng thuốc có nguy cơ gây độc cho thận.
Bất sản thận là bệnh gì?
Bất sản thận là một dị tật phát triển xảy ra khi mầm thận và cấu trúc dẫn lưu nước tiểu không tương tác bình thường trong giai đoạn sớm của thai kỳ, khiến nhu mô thận không được hình thành. Tình trạng này khác với thận teo hoặc thiểu sản thận: ở bất sản, thận thực sự không hiện diện; ở thiểu sản, thận có nhưng nhỏ và ít nephron hơn bình thường.
Bất sản một bên tạo nên tình trạng thận đơn độc bẩm sinh. Nhiều người vẫn có chức năng thận bình thường nhờ thận còn lại phì đại bù trừ. Bất sản hai bên nghiêm trọng hơn nhiều vì thai nhi không tạo đủ nước tiểu để duy trì nước ối, từ đó cản trở sự phát triển của phổi và gây chuỗi biến đổi Potter. Việc đánh giá cần tìm cả bất thường ở hệ tiết niệu và các cơ quan khác.
| Tên bệnh | Bất sản thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal agenesis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Không có thận bẩm sinh; thiểu sản cơ quan thận do không hình thành thận; kidney agenesis |
| Mã ICD-10 | Q60.0 bất sản thận một bên; Q60.1 bất sản thận hai bên; Q60.2 khi chưa xác định bên |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; dị tật bẩm sinh thận và đường tiết niệu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Một hoặc cả hai thận; có thể kèm bất thường niệu quản, bàng quang, cơ quan sinh dục, phổi, tim hoặc hệ xương |
| Tính chất bệnh | Dị tật bẩm sinh, không lây; có thể đơn độc hoặc liên quan yếu tố di truyền và hội chứng |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp; bất sản một bên thường được phát hiện tình cờ, bất sản hai bên hiếm nhưng rất nặng |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bất sản thận
Trong phôi thai, chồi niệu quản phải tiếp xúc với trung mô hậu thận để kích hoạt quá trình tạo nephron và hệ thống góp. Nếu chồi niệu quản không hình thành, đi sai hướng hoặc tín hiệu phân tử giữa hai cấu trúc bị gián đoạn, thận sẽ không phát triển. Ở thể một bên, thận đối diện tăng số lượng công việc trên mỗi nephron và thường phì đại bù trừ. Sự tăng lọc kéo dài có thể làm tăng áp lực trong cầu thận, dẫn đến albumin niệu, tăng huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận ở một số người. Ở thể hai bên, thiếu nước tiểu thai nhi gây thiểu ối, chèn ép thai và cản trở trưởng thành phổi.
- Bất sản thận một bên: thiếu một thận, thường sống được và có thể phát hiện tình cờ.
- Bất sản thận hai bên: thiếu cả hai thận, gây thiểu ối và suy hô hấp sơ sinh rất nặng.
- Thể đơn độc hoặc kèm hội chứng: có thể đi cùng bất thường sinh dục, tim, cột sống hoặc các dị tật bẩm sinh khác.
Bất sản một bên gặp nhiều hơn bất sản hai bên và có thể bị bỏ sót do người bệnh không có triệu chứng. Tỷ lệ chính xác khác nhau giữa các quần thể và phương pháp sàng lọc. Dữ liệu dịch tễ chuyên biệt tại Việt Nam còn hạn chế. Bất sản hai bên thường được phát hiện trên siêu âm thai do thiểu ối và không thấy thận hoặc bàng quang thai nhi.
Bệnh hình thành trong giai đoạn phát triển bào thai do gián đoạn quá trình tạo thận; không phải do vi sinh vật xâm nhập và không có đường lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bất sản thận
Phần lớn trường hợp phát sinh do rối loạn phát triển phôi thai mà không xác định được một nguyên nhân đơn lẻ. Một số ca liên quan biến thể gen điều hòa phát triển thận, bất thường nhiễm sắc thể hoặc hội chứng bẩm sinh. Yếu tố môi trường, bệnh của mẹ và một số phơi nhiễm trong thai kỳ có thể góp phần nhưng không phải lúc nào cũng chứng minh được quan hệ nhân quả.
- Không thay đổi được: tiền sử gia đình có dị tật thận - tiết niệu, bất thường gen hoặc hội chứng bẩm sinh.
- Có thể giảm thiểu: kiểm soát bệnh mạn tính của mẹ, tránh rượu, thuốc lá và thuốc không được bác sĩ chỉ định trong thai kỳ.
Thai nhi có tiền sử gia đình dị tật thận - tiết niệu, bất thường siêu âm thai hoặc hội chứng đa dị tật cần được đánh giá kỹ. Sau sinh, người có thận đơn độc bẩm sinh, trẻ bị nhiễm trùng tiểu tái diễn hoặc có bất thường cơ quan sinh dục thuộc nhóm cần theo dõi lâu dài.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bất sản thận
Bất sản một bên thường không gây triệu chứng lúc nhỏ và có thể chỉ được phát hiện khi siêu âm vì lý do khác. Khi thận còn lại hoặc đường tiết niệu có bất thường, người bệnh có thể biểu hiện nhiễm trùng tiểu, tiểu máu, tăng huyết áp hoặc dấu hiệu bệnh thận mạn. Bất sản hai bên biểu hiện ngay từ thai kỳ bằng thiểu ối và sau sinh bằng suy hô hấp nặng.
- Không có triệu chứng: thường gặp ở bất sản một bên có thận còn lại khỏe mạnh.
- Tăng huyết áp: có thể xuất hiện khi thận đơn độc chịu tăng lọc kéo dài.
- Protein hoặc albumin trong nước tiểu: gợi ý cầu thận đang bị quá tải.
- Nhiễm trùng đường tiết niệu: dễ gặp hơn nếu kèm trào ngược bàng quang - niệu quản hoặc tắc nghẽn.
- Tiểu máu, phù chân hoặc mệt kéo dài khi chức năng thận suy giảm.
- Đau hông lưng nếu có sỏi, nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn ở thận còn lại.
- Bất thường cơ quan sinh dục có thể được phát hiện đồng thời, đặc biệt ở nữ giới.
Nên đặt lịch khám: khi biết mình chỉ có một thận, có tiền sử gia đình dị tật thận hoặc huyết áp cao. Cần khám trong ngày: khi sốt kèm đau hông lưng, tiểu buốt, tiểu máu hoặc lượng nước tiểu giảm. Cần tái khám sớm: khi xét nghiệm xuất hiện protein niệu, creatinin tăng hoặc huyết áp khó kiểm soát.
- Khó thở, lơ mơ, co giật, phù phổi hoặc đau ngực.
- Không tiểu hoặc tiểu rất ít kèm phù nhanh, nôn nhiều hay mệt lả.
- Trẻ sơ sinh tím tái, thở rút lõm hoặc suy hô hấp.
Chẩn đoán Bất sản thận
Chẩn đoán phối hợp tiền sử thai kỳ, khám, xét nghiệm chức năng thận và hình ảnh học. Bác sĩ cần xác nhận thận thực sự vắng mặt, loại trừ thận lạc chỗ hoặc thận teo nhỏ, đồng thời đánh giá thận còn lại và toàn bộ đường tiết niệu. Người bệnh không nên tự kết luận chỉ dựa trên một lần siêu âm không đầy đủ.
Bác sĩ thường đo huyết áp, đánh giá tăng trưởng ở trẻ, tìm phù, dấu mất nước và dấu nhiễm trùng. Khám bụng, cơ quan sinh dục và các hệ khác giúp phát hiện dị tật phối hợp. Tiền sử nhiễm trùng tiểu, thuốc đang dùng và bệnh thận trong gia đình cũng được khai thác.
- Tổng phân tích nước tiểu và tỷ lệ albumin/creatinin: phát hiện tiểu máu, protein niệu hoặc nhiễm trùng; kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn nguy cơ lâu dài.
- Creatinin máu và eGFR: ước tính chức năng lọc; cần diễn giải theo tuổi và khối cơ.
- Cấy nước tiểu: dùng khi nghi nhiễm trùng, trước khi chọn kháng sinh.
- Xét nghiệm di truyền: cân nhắc khi có nhiều dị tật, tiền sử gia đình hoặc nghi hội chứng.
Siêu âm là phương tiện đầu tay để tìm thận, đánh giá kích thước thận còn lại và phát hiện giãn đường tiết niệu. Cộng hưởng từ có thể hữu ích khi vị trí thận không rõ hoặc cần khảo sát dị tật phối hợp. Xạ hình thận giúp xác định mô thận hoạt động và chức năng tương đối. Chụp có tia X hoặc chất cản quang chỉ thực hiện khi lợi ích vượt nguy cơ.
Chẩn đoán được xác lập khi không thấy mô thận ở vị trí bình thường hoặc vị trí lạc chỗ trên phương tiện hình ảnh phù hợp, kèm đánh giá cấu trúc niệu quản và chức năng thận. Bất sản hai bên trong thai kỳ thường được nghi ngờ khi không thấy hai thận, bàng quang không được làm đầy và có thiểu ối nặng. Tiêu chuẩn cần được bác sĩ chuyên khoa áp dụng trong đúng bối cảnh.
Điều trị Bất sản thận
Không có phương pháp tạo lại thận đã không hình thành. Với bất sản một bên, mục tiêu là bảo vệ thận còn lại, phát hiện sớm tăng huyết áp, protein niệu, nhiễm trùng và tắc nghẽn. Điều trị tập trung vào biến chứng và bất thường phối hợp. Bất sản hai bên cần hội chẩn sản khoa, sơ sinh, thận nhi và chăm sóc giảm nhẹ hoặc các chiến lược thay thế thận chuyên sâu tùy khả năng từng trung tâm và tình trạng trẻ.
Thuốc chỉ được dùng để điều trị vấn đề đi kèm, chẳng hạn kháng sinh cho nhiễm trùng đã được đánh giá, hoặc thuốc hạ huyết áp và giảm protein niệu theo chỉ định chuyên khoa. Việc lựa chọn phải dựa trên chức năng thận, tuổi và bệnh nền. Không tự dùng thuốc chống viêm không steroid, thuốc nam hoặc sản phẩm không rõ thành phần.
Có thể cần can thiệp để sửa tắc nghẽn đường tiểu, trào ngược nặng hoặc bất thường cấu trúc đe dọa thận còn lại. Chỉ định phụ thuộc kết quả hình ảnh, nhiễm trùng tái diễn và mức suy giảm chức năng. Mọi thủ thuật đều có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng hoặc tổn thương đường tiết niệu.
Phẫu thuật không điều trị được thận vắng mặt nhưng có thể sửa dị tật phối hợp. Trong bệnh thận giai đoạn cuối, ghép thận là lựa chọn thay thế thận lâu dài ở người phù hợp. Quyết định cần hội chẩn chuyên khoa và cân nhắc kỹ nguy cơ - lợi ích.
Duy trì đủ nước theo nhu cầu, kiểm soát cân nặng, ăn cân đối và tiêm chủng theo lịch giúp giảm nguy cơ biến chứng. Trẻ cần theo dõi tăng trưởng và tư vấn hoạt động thể chất an toàn. Hỗ trợ tâm lý có ích cho gia đình khi chẩn đoán được phát hiện trước sinh hoặc liên quan tiên lượng nặng.
Theo dõi thường gồm huyết áp, cân nặng, creatinin/eGFR, tổng phân tích nước tiểu và albumin niệu. Tần suất phụ thuộc tuổi, kết quả trước đó và bất thường phối hợp. Cần liên hệ bác sĩ khi huyết áp tăng, sốt kèm triệu chứng tiểu, phù, tiểu máu hoặc lượng nước tiểu giảm.
Bất sản thận là tình trạng suốt đời. Người có một thận hoạt động cần theo dõi định kỳ lâu dài dù không có triệu chứng. Thời gian điều trị biến chứng thay đổi theo nguyên nhân, mức độ tổn thương và đáp ứng; không thể cam kết một mốc hồi phục cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tăng huyết áp và albumin niệu do tăng lọc ở thận đơn độc.
- Bệnh thận mạn hoặc suy thận nếu thận còn lại có tổn thương.
- Nhiễm trùng tiểu, sỏi hoặc tắc nghẽn khi kèm dị tật đường niệu.
- Ở bất sản hai bên: thiểu ối, thiểu sản phổi và suy hô hấp sơ sinh.
Phần lớn người bất sản một bên và có thận còn lại bình thường có thể sống khỏe mạnh, học tập và làm việc bình thường. Tiên lượng kém hơn khi có protein niệu, tăng huyết áp, dị tật đường tiểu hoặc giảm eGFR. Bất sản hai bên có tiên lượng rất nặng do phổi kém phát triển, nhưng dự đoán cá nhân phải dựa trên đánh giá chuyên khoa.
Không áp dụng
Không phải mọi trường hợp đều phòng ngừa được. Chăm sóc trước mang thai, kiểm soát đái tháo đường và bệnh mạn tính, bổ sung theo khuyến cáo sản khoa, tránh rượu, thuốc lá và thuốc không rõ an toàn có thể giảm một số nguy cơ dị tật. Người đã có một con bị dị tật thận nên được tư vấn di truyền trước lần mang thai tiếp theo.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bất sản thận
Không cần chế độ ăn kiêng đặc biệt khi chức năng thận và huyết áp bình thường. Nên ăn đa dạng, hạn chế muối và thực phẩm siêu chế biến. Lượng đạm, kali, phospho và nước chỉ cần điều chỉnh khi bác sĩ xác định bệnh thận mạn hoặc rối loạn điện giải; không tự áp dụng chế độ ăn quá hạn chế.
Vận động thường xuyên có lợi. Người có một thận nên trao đổi với bác sĩ về môn thể thao va chạm mạnh và biện pháp bảo hộ. Ngủ đủ, tránh hút thuốc, duy trì cân nặng phù hợp và không để mất nước kéo dài giúp bảo vệ thận.
Có thể đo huyết áp đúng kỹ thuật, theo dõi cân nặng, lượng nước tiểu tương đối và ghi nhận sốt hoặc triệu chứng tiểu. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm máu, nước tiểu và siêu âm định kỳ. Bất thường kéo dài cần được đánh giá tại cơ sở y tế.
- Không tự dùng thuốc giảm đau chống viêm kéo dài hoặc thuốc nam không rõ thành phần.
- Không bỏ tái khám chỉ vì không có triệu chứng.
- Không tự tăng lượng đạm, thực phẩm bổ sung hoặc uống nước quá mức.
- Không trì hoãn khám khi có sốt, tiểu máu, phù hoặc tiểu ít.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thận đơn độc bẩm sinh cần theo dõi tăng trưởng, huyết áp và nước tiểu theo lứa tuổi. Nhiễm trùng tiểu có sốt cần đánh giá sớm vì có thể gây sẹo thận. Hoạt động thể chất thường vẫn được khuyến khích, nhưng môn va chạm cần tư vấn riêng.
Ở người cao tuổi, tăng huyết áp, đái tháo đường và đa thuốc có thể làm giảm dự trữ của thận đơn độc. Cần rà soát thuốc, phòng mất nước và theo dõi eGFR sát hơn. Triệu chứng suy thận có thể không điển hình như mệt, lú lẫn hoặc chán ăn.
Phụ nữ có một thận có thể mang thai nhưng cần được đánh giá trước mang thai và theo dõi huyết áp, protein niệu, chức năng thận trong thai kỳ. Nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ hoặc tiền sản giật có thể cao hơn ở một số người. Không tự ngừng thuốc đang dùng; bác sĩ sẽ lựa chọn thuốc phù hợp thai kỳ.
Việc cho con bú thường có thể thực hiện nếu sức khỏe mẹ ổn định. Thuốc hạ huyết áp, kháng sinh hoặc thuốc khác cần được lựa chọn theo mức bài tiết vào sữa và chức năng thận của mẹ. Không mặc định ngừng cho bú mà nên trao đổi với bác sĩ.
Suy giảm miễn dịch không gây bất sản thận nhưng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng ở người có một thận. Cần đi khám sớm hơn khi sốt hoặc có triệu chứng tiểu và tránh tự điều trị kháng sinh.
Đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, bệnh tim và bệnh tự miễn có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thận còn lại. Kiểm soát bệnh nền và rà soát thuốc gây độc thận là phần quan trọng của chăm sóc.
Sau phẫu thuật đường tiết niệu hoặc ghép thận, cần theo dõi vết mổ, sốt, lượng nước tiểu và tuân thủ lịch xét nghiệm. Đau tăng, chảy máu, sốt hoặc tiểu ít cần báo ngay cho cơ sở điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Bất sản thận
Bất sản thận một bên không phải lúc nào cũng nguy hiểm ngay lập tức. Nhiều người có thận còn lại khỏe mạnh vẫn sinh hoạt bình thường trong nhiều năm. Tuy nhiên, dự trữ chức năng thận thấp hơn người có hai thận, nên nguy cơ tăng huyết áp, albumin niệu hoặc bệnh thận mạn có thể tăng ở một số trường hợp. Mức nguy cơ phụ thuộc chất lượng thận còn lại và dị tật đường tiểu đi kèm. Theo dõi định kỳ giúp phát hiện sớm thay đổi có thể điều trị hoặc kiểm soát.
Không phải ai cũng cần dùng thuốc suốt đời, nhưng việc theo dõi thường là lâu dài. Người bệnh nên được kiểm tra huyết áp, nước tiểu và chức năng lọc thận theo lịch bác sĩ đề nghị. Thuốc chỉ cần khi xuất hiện tăng huyết áp, protein niệu, nhiễm trùng hoặc vấn đề khác. Chế độ theo dõi có thể thưa hơn khi mọi chỉ số ổn định và dày hơn khi có bệnh nền hoặc bất thường đường tiết niệu.
Phần lớn trường hợp không xác định được kiểu di truyền rõ ràng, nhưng một số ca liên quan biến thể gen hoặc hội chứng có thể lặp lại trong gia đình. Nguy cơ cụ thể phụ thuộc loại bất thường, tiền sử gia đình và các dị tật đi kèm. Người từng có thai hoặc con mắc bất sản thận nên trao đổi với bác sĩ di truyền hoặc sản khoa trước lần mang thai tiếp theo để được tư vấn và lập kế hoạch siêu âm phù hợp.
Đa số người có một thận vẫn có thể tập thể dục và nên duy trì vận động đều đặn. Các hoạt động đi bộ, chạy nhẹ, bơi hoặc tập sức mạnh phù hợp thường có lợi cho huyết áp và cân nặng. Với môn có nguy cơ va chạm mạnh vào vùng hông lưng, cần trao đổi với bác sĩ về mức độ tham gia và dụng cụ bảo hộ. Không nên kiêng vận động hoàn toàn nếu không có chỉ định y khoa.
Khi chức năng thận bình thường, chế độ ăn nên cân đối, đủ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; hạn chế muối, thức ăn siêu chế biến và đồ uống nhiều đường. Không cần tự kiêng kali, phospho hoặc đạm nghiêm ngặt nếu bác sĩ chưa yêu cầu. Cũng không nên dùng thực phẩm bổ sung, thuốc nam hoặc chế độ ăn nhiều đạm để “bổ thận”, vì một số sản phẩm có thể gây hại cho thận còn lại.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

