Bacillus là một chi vi khuẩn hình que, có khả năng tạo nội bào tử; một số chủng được dùng trong chế phẩm men vi sinh/probiotic đường uống. Trong y dược, “Bacillus” không phải một hoạt chất đơn lẻ như thuốc hóa dược, vì hiệu quả và an toàn phụ thuộc vào loài, chủng, hàm lượng CFU, dạng bào chế và mục đích sử dụng. Một ví dụ có hồ sơ thuốc là Bacillus clausii dạng bào tử trong Enterogermina, được nêu trong SmPC với vai trò điều trị/phòng ngừa rối loạn hệ vi sinh đường ruột và hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh khi dùng kháng sinh hoặc hóa trị. Người dùng không nên tự xem mọi sản phẩm Bacillus là giống nhau. Cần đặc biệt thận trọng ở trẻ sinh non, người bệnh nặng, người suy giảm miễn dịch hoặc người có bệnh nền phức tạp. (NCBI)
Nội dung chính
- Bacillus là chi vi khuẩn; một số chủng có thể được dùng làm probiotic.
- Lợi ích nếu có phụ thuộc loài, chủng, hàm lượng sống và mục tiêu sử dụng.
- Không nên dùng probiotic thay điều trị nhiễm khuẩn hoặc bệnh tiêu hóa nghiêm trọng.
- Người suy giảm miễn dịch, bệnh nặng hoặc có catheter cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Chọn sản phẩm có thông tin chủng rõ ràng và nguồn kiểm nghiệm đáng tin cậy.
Hoạt chất Bacillus là gì?
Trong bối cảnh sản phẩm y dược, Bacillus thường chỉ các chủng vi khuẩn/bào tử vi khuẩn được dùng như probiotic để hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Tuy nhiên, Bacillus là một chi rộng, gồm cả loài có lợi, loài dùng trong công nghiệp và loài có thể gây bệnh như Bacillus anthracis hoặc Bacillus cereus; vì vậy không được suy rộng lợi ích/an toàn từ một chủng probiotic sang toàn bộ chi Bacillus. (NCBI)
Bacillus
INN Bacillus spp. Không có INN chung cho toàn chi Bacillus; tên hoạt chất trong hồ sơ thuốc thường ghi theo loài/chủng, ví dụ “Bacillus clausii spores” hoặc “Bacillus clausii multi-antibioresistant spores”. (European Medicines Agency (EMA))
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Bacillus |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Bacillus spp. Không có INN chung cho toàn chi Bacillus; tên hoạt chất trong hồ sơ thuốc thường ghi theo loài/chủng, ví dụ “Bacillus clausii spores” hoặc “Bacillus clausii multi-antibioresistant spores”. (European Medicines Agency (EMA)) |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bacillus spp.; bào tử Bacillus; lợi khuẩn Bacillus; probiotic Bacillus. Tên đồng nghĩa chính xác phụ thuộc từng loài/chủng: Bacillus clausii, Bacillus coagulans, Bacillus subtilis. Với Enterogermina, thành phần được mô tả là bào tử Bacillus clausii kháng đa kháng sinh gồm các chủng SIN, O/C, T, N/R. (NAFDAC Greenbook) |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | Không áp dụng |
|---|---|
| UNII | Không áp dụng |
| PubChem CID | Không áp dụng |
| RxNorm CUI | Không áp dụng |
Dược động học của Bacillus
Không áp dụng hoàn toàn như dược động học thuốc hóa dược vì Bacillus trong probiotic là vi sinh vật sống/bào tử sống. Với Bacillus clausii trong Enterogermina, SmPC mô tả bào tử có khả năng vượt qua dịch vị acid, đến ruột và chuyển thành tế bào sinh dưỡng hoạt động chuyển hóa. (NAFDAC Greenbook)
Giai đoạn I: Hấp thu
Không có dữ liệu hấp thu toàn thân áp dụng chung cho toàn chi Bacillus. Với Bacillus clausii đường uống, thông tin SmPC tập trung vào khả năng bào tử sống sót qua môi trường dạ dày và hiện diện trong đường ruột, không mô tả hấp thu toàn thân như thuốc hóa dược. (NAFDAC Greenbook)
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Không áp dụng như chuyển hóa thuốc hóa dược. Với Bacillus clausii, SmPC ghi bào tử có thể chuyển thành tế bào sinh dưỡng hoạt động chuyển hóa trong ruột; chế phẩm cũng được mô tả có khả năng sản xuất một số vitamin nhóm B trong bối cảnh rối loạn hệ vi sinh. (NAFDAC Greenbook)
Giai đoạn IV: Thải trừ
Dữ liệu chung cho toàn chi Bacillus. Với Bacillus clausii trong một nghiên cứu được SmPC trích dẫn, bào tử có thể được phát hiện trong phân đến 12 ngày sau một lần dùng đường uống. (NAFDAC Greenbook)
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng gồm loài/chủng Bacillus, dạng bào tử hay tế bào sinh dưỡng, hàm lượng CFU, môi trường acid dạ dày, mật, men tụy, thuốc kháng sinh dùng kèm và tình trạng bệnh lý đường tiêu hóa. Dữ liệu định lượng áp dụng chung cho toàn chi.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Bacillus
Men vi sinh/probiotic dạng bào tử; nhóm vi sinh vật chống tiêu chảy trong phân loại SmPC của Bacillus clausii. Định nghĩa probiotic được FAO/WHO củng cố là vi sinh vật sống khi dùng với lượng phù hợp có thể mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ, nhưng lợi ích phải được chứng minh theo chủng và bối cảnh sử dụng. (Centaur)
Phần III: Cơ chế tác dụng
Cơ chế phụ thuộc từng chủng. Với Bacillus clausii trong Enterogermina, SmPC nêu các cơ chế được đề xuất gồm góp phần phục hồi hệ vi sinh ruột bị rối loạn, cạnh tranh vị trí sinh thái/khả năng bám dính, tạo một số chất có hoạt tính đối kháng vi khuẩn trong nghiên cứu in vitro, hoạt tính điều hòa miễn dịch trong mô hình nghiên cứu và khả năng sản xuất một số vitamin nhóm B. Không nên suy rộng các cơ chế này cho mọi chủng Bacillus. (NAFDAC Greenbook)
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Với Bacillus clausii, SmPC mô tả bào tử sống sót qua môi trường acid dạ dày, đến đường ruột, chuyển thành tế bào sinh dưỡng và góp phần phục hồi hệ vi sinh bị thay đổi do dysbiosis, bao gồm sau kháng sinh. Dược lực học chung cho mọi loài/chủng Bacillus. (NAFDAC Greenbook)
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Bacillus
Với Enterogermina chứa Bacillus clausii, SmPC nêu chỉ định điều trị và phòng ngừa rối loạn hệ vi sinh đường ruột và thiếu vitamin nội sinh sau đó; điều trị hỗ trợ để phục hồi hệ vi sinh ruột bị thay đổi trong quá trình dùng kháng sinh hoặc hóa trị; và rối loạn tiêu hóa cấp/mạn ở trẻ nhỏ do ngộ độc hoặc rối loạn hệ vi sinh kèm thiếu vitamin. Chỉ định cụ thể phải theo nhãn của từng sản phẩm được phê duyệt. (NAFDAC Greenbook)
Probiotic nói chung đã được nghiên cứu trong tiêu chảy liên quan kháng sinh, nhiễm Clostridioides difficile, táo bón, đau bụng colic ở trẻ nhỏ và một số tình trạng khác, nhưng bằng chứng thay đổi theo chủng, liều và quần thể nghiên cứu. Với Bacillus spp. cụ thể ngoài các chỉ định sản phẩm được phê duyệt. (NCCIH)
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin sau chỉ là tham khảo từ một chế phẩm Bacillus clausii, không dùng để tự chỉ định cho mọi sản phẩm Bacillus. Theo SmPC Enterogermina 2 billion, người lớn dùng 2–3 ống hoặc 2–3 viên/ngày; trẻ em 1–2 ống hoặc 1–2 viên/ngày; trẻ nhũ nhi 1–2 ống/ngày. Liều dùng thực tế cần theo đúng sản phẩm, tuổi, tình trạng bệnh và hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ. (NAFDAC Greenbook)
Dùng đường uống. Với dạng ống, có thể uống trực tiếp hoặc pha trong nước hay đồ uống phù hợp; cần lắc ống trước khi dùng. Với viên nang, nuốt cùng nước hoặc đồ uống; trẻ nhỏ khó nuốt nên dùng dạng hỗn dịch thay vì viên nang. Không tiêm hoặc dùng bằng đường khác nếu sản phẩm chỉ dành cho đường uống. (NAFDAC Greenbook)
Theo dõi triệu chứng tiêu hóa, tình trạng tiêu chảy, dấu hiệu mất nước, sốt, phân có máu, nôn nhiều, đau bụng tăng, phản ứng dị ứng như phát ban/mề đay/phù mạch và dấu hiệu nhiễm trùng ở người nguy cơ cao. Người bệnh nặng, suy giảm miễn dịch, trẻ sinh non hoặc có bệnh nền nên được nhân viên y tế theo dõi khi cân nhắc probiotic. (NCCIH)
Cảnh báo và lưu ý về Bacillus
Với Enterogermina chứa Bacillus clausii, chống chỉ định là quá mẫn với hoạt chất hoặc bất kỳ tá dược nào. Chống chỉ định/chống dùng chung cho mọi chế phẩm Bacillus khác. (NAFDAC Greenbook)
Với Bacillus clausii trong Enterogermina, SmPC ghi phản ứng quá mẫn không rõ tần suất, bao gồm phát ban, mề đay và phù mạch; nhiễm khuẩn huyết không rõ tần suất đã được ghi nhận ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch. (NAFDAC Greenbook)
Cần lưu ý phản vệ nếu dùng sai đường, đặc biệt khi tiêm chế phẩm chỉ dành cho đường uống; nhiễm khuẩn huyết ở người suy giảm miễn dịch; và nguy cơ nhiễm trùng nặng ở nhóm nguy cơ cao dùng probiotic. NCCIH ghi nhận nguy cơ tác hại của probiotic cao hơn ở người bệnh nặng hoặc suy giảm miễn dịch, và đã có cảnh báo về nhiễm trùng nặng/tử vong ở trẻ sinh non dùng probiotic. (NAFDAC Greenbook)
Không dùng Bacillus theo cách “càng nhiều càng tốt” hoặc thay thế điều trị y khoa. Cần thận trọng ở người suy giảm miễn dịch, người bệnh nặng, trẻ sinh non, người có catheter tĩnh mạch trung tâm, bệnh lý ruột nặng, sốt cao, tiêu chảy kéo dài, tiêu chảy có máu hoặc mất nước. Probiotic có thể có nguy cơ nhiễm trùng, tạo chất có hại hoặc chuyển gene kháng kháng sinh trong một số bối cảnh; chất lượng sản phẩm cũng cần được kiểm soát đúng. (NCCIH)
Với Enterogermina, SmPC ghi chưa có trường hợp quá liều được báo cáo. Nếu dùng quá liều hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người bệnh nặng hoặc người suy giảm miễn dịch, cần liên hệ bác sĩ/dược sĩ hoặc cơ sở y tế. (NAFDAC Greenbook)
Điều kiện bảo quản phụ thuộc từng sản phẩm. Với Enterogermina, SmPC ghi bảo quản dưới 30°C; sau khi mở ống nên dùng trong thời gian ngắn để tránh nhiễm bẩn hỗn dịch. (NAFDAC Greenbook)
Đối tượng đặc biệt
Một số chế phẩm Bacillus clausii có liều tham khảo cho trẻ em và trẻ nhũ nhi theo SmPC. Tuy nhiên, không tự dùng probiotic cho trẻ sinh non, trẻ bệnh nặng, trẻ suy giảm miễn dịch, trẻ tiêu chảy nặng, sốt cao, mất nước hoặc phân có máu nếu chưa được bác sĩ đánh giá. NCCIH ghi nhận đã có báo cáo nhiễm trùng nặng hoặc tử vong ở trẻ sinh non dùng probiotic. (NAFDAC Greenbook)
Dữ liệu riêng cho người cao tuổi với Bacillus spp. nói chung. Người cao tuổi có bệnh nền, suy giảm miễn dịch hoặc đang nằm viện nên hỏi bác sĩ trước khi dùng probiotic, vì bằng chứng lợi ích và nguy cơ có thể khác với người khỏe mạnh. (NCCIH)
Với Enterogermina, SmPC ghi không có chống chỉ định sử dụng trong thai kỳ. Tuy nhiên, dữ liệu này áp dụng cho chế phẩm Bacillus clausii cụ thể; với các chủng Bacillus khác hoặc sản phẩm khác, thông tin an toàn trong thai kỳ. (NAFDAC Greenbook)
Với Enterogermina, SmPC ghi không có chống chỉ định sử dụng trong thời kỳ cho con bú. Với các chủng Bacillus khác hoặc sản phẩm khác, dữ liệu an toàn khi cho con bú. (NAFDAC Greenbook)
Dữ liệu riêng về chỉnh liều Bacillus spp. ở bệnh nhân suy gan. Người bệnh suy gan nặng, xơ gan mất bù, đang hóa trị hoặc suy giảm miễn dịch nên hỏi bác sĩ trước khi dùng probiotic.
Với Enterogermina, SmPC ghi không ảnh hưởng đến khả năng lái xe và vận hành máy móc. Với các sản phẩm Bacillus khác. (NAFDAC Greenbook)
Tương tác thuốc của Bacillus
Với Enterogermina, SmPC ghi chưa có nghiên cứu tương tác thuốc. Khi đang dùng kháng sinh, SmPC khuyến cáo dùng chế phẩm giữa các lần dùng kháng sinh. Không tự ý phối hợp với kháng sinh hoặc thuốc điều trị khác nếu chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ. (NAFDAC Greenbook)
Thắc mắc về hoạt chất Bacillus
Bacillus là một chi vi khuẩn. Một số chủng Bacillus được dùng trong thuốc hoặc sản phẩm men vi sinh/probiotic đường uống, nhưng không phải mọi Bacillus đều là lợi khuẩn. Cần xem chính xác loài, chủng và hàm lượng CFU trên nhãn sản phẩm. (NCBI)
Tùy chế phẩm và chủng. Với Enterogermina chứa Bacillus clausii, SmPC khuyến cáo dùng giữa các lần dùng kháng sinh. Người bệnh không nên tự phối hợp, đặc biệt khi đang điều trị nhiễm trùng nặng hoặc dùng nhiều thuốc. (NAFDAC Greenbook)
Không nên hiểu Bacillus là thuốc “trị khỏi” tiêu chảy cho mọi trường hợp. Một số chế phẩm Bacillus clausii được ghi chỉ định trong rối loạn hệ vi sinh đường ruột và hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh sau kháng sinh, nhưng tiêu chảy có thể do nhiều nguyên nhân. Nếu tiêu chảy kéo dài, sốt, mất nước, đau bụng nhiều hoặc có máu trong phân, cần đi khám. (NAFDAC Greenbook)
Một số chế phẩm có hướng dẫn dùng cho trẻ em và trẻ nhũ nhi, nhưng không nên tự dùng cho trẻ sinh non, trẻ suy giảm miễn dịch, trẻ bệnh nặng hoặc trẻ có dấu hiệu tiêu chảy nặng. Probiotic có thể gây nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng ở nhóm nguy cơ cao. (NAFDAC Greenbook)
Có thể có. Với Bacillus clausii trong Enterogermina, tác dụng không mong muốn được ghi nhận gồm phản ứng quá mẫn như phát ban, mề đay, phù mạch; nhiễm khuẩn huyết đã được ghi nhận ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Nếu có dấu hiệu dị ứng hoặc nhiễm trùng, cần ngừng dùng và liên hệ cơ sở y tế. (NAFDAC Greenbook)

