Azacitidine là hoạt chất chống ung thư thuộc nhóm chất ức chế chuyển hóa nucleosid, thường được dùng trong một số bệnh lý huyết học ác tính theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Hoạt chất này có dạng tiêm và dạng uống, nhưng hai dạng không được tự ý thay thế cho nhau vì chỉ định, liều dùng và dược động học khác nhau. Azacitidine tác động chủ yếu thông qua giảm methyl hóa DNA/RNA và gây độc tế bào trên các tế bào tạo máu bất thường. Đây là thuốc kê đơn, cần theo dõi công thức máu, chức năng gan, chức năng thận và các dấu hiệu nhiễm trùng, xuất huyết hoặc độc tính khác trong quá trình điều trị. Bài viết này chỉ cung cấp thông tin y khoa tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ. ([DailyMed][1])
Nội dung chính
- Azacitidine là gì?: Chất ức chế chuyển hóa nucleosid, tương tự cytidine, thuộc nhóm thuốc chống ung thư. ([DailyMed][1])
- Mã ATC: L01BC07. ([FHI][2])
- Đường dùng: Tiêm dưới da, truyền tĩnh mạch; một số chế phẩm là viên uống. ([DailyMed][1])
- Chỉ định phụ thuộc chế phẩm/quốc gia: Dạng tiêm được dùng cho một số hội chứng loạn sản tủy, CMML, AML hoặc JMML tùy nhãn phê duyệt; dạng uống được dùng duy trì ở AML sau lui bệnh theo nhãn cụ thể. ([DailyMed][1])
- Không tự thay thế dạng thuốc: Dạng uống và dạng tiêm không được thay thế cho nhau do khác chỉ định, liều và dược động học. ([DailyMed][3])
- Theo dõi chính: Công thức máu, chức năng gan, chức năng thận, dấu hiệu nhiễm trùng, xuất huyết, hội chứng ly giải u và độc tính tiêu hóa. ([DailyMed][1])
- Cảnh báo pháp lý/y khoa: Azacitidine là thuốc kê đơn; không tự mua, tự dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của chuyên gia y tế. ([European Medicines Agency (EMA)][4])
Hoạt chất Azacitidine là gì?
Azacitidine là thuốc chống ung thư kê đơn, thuộc nhóm chất ức chế chuyển hóa nucleosid. Hoạt chất này được sử dụng trong một số bệnh lý huyết học ác tính theo nhãn phê duyệt và phác đồ chuyên khoa, không dùng để tự điều trị. ([DailyMed][1])
Azacitidine
INN Azacitidine; INN/common name: azacitidine. ([European Medicines Agency (EMA)][5])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Azacitidine |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Azacitidine; INN/common name: azacitidine. ([European Medicines Agency (EMA)][5]) |
| Tên IUPAC | 4-amino-1-[(2R,3R,4S,5R)-3,4-dihydroxy-5-(hydroxymethyl)oxolan-2-yl]-1,3,5-triazin-2-one |
| Tên hóa học khác | 4-Amino-1-beta-D-ribofuranosyl-1,3,5-triazine-2(1H)-one |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | 5-azacitidine; azacytidine; 4-amino-1-β-D-ribofuranosyl-s-triazin-2(1H)-one. ([DailyMed][1]) |
| Tên viết tắt | AZA |
| Tên Latinh / tên dược điển | Azacitidinum |
| Tên USAN | azacitidine |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 320-67-2 |
|---|---|
| UNII | M801H13NRU |
| PubChem CID | 9444 |
| RxNorm CUI | 1251 |
| Công thức phân tử | C8H12N4O5 |
Dược động học của Azacitidine
Dược động học của Azacitidine khác nhau đáng kể giữa dạng tiêm và dạng uống. Dạng tiêm dưới da hấp thu nhanh; dạng uống có sinh khả dụng trung bình thấp hơn so với đường tiêm dưới da. Các nhãn thuốc chính thức nhấn mạnh không được thay thế dạng tiêm và dạng uống cho nhau. ([DailyMed][1])
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau tiêm dưới da, Azacitidine hấp thu nhanh, nồng độ đỉnh trong huyết tương ghi nhận khoảng 0,5 giờ sau dùng thuốc. Với viên uống, thời gian trung vị đạt nồng độ đỉnh khoảng 1 giờ. ([DailyMed][1])
| F · Sinh khả dụng | Sinh khả dụng của Azacitidine tiêm dưới da so với truyền tĩnh mạch khoảng 89%. Sinh khả dụng trung bình của Azacitidine đường uống khoảng 11% so với đường tiêm dưới da. ([DailyMed][1]) |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Sau dùng tĩnh mạch, thể tích phân bố trung bình khoảng 76 ± 26 L. Với dạng uống, thể tích phân bố biểu kiến trung bình khoảng 881 L; tỷ lệ gắn protein huyết thanh in vitro khoảng 6–12%. ([DailyMed][1])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Azacitidine không được chuyển hóa bởi các enzym cytochrome P450 trong nghiên cứu in vitro; hoạt chất trải qua thủy phân tự phát và khử amin qua cytidine deaminase. ([DailyMed][1])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Với Azacitidine dạng tiêm, các nghiên cứu ghi nhận bài tiết qua nước tiểu là đường thải trừ chính của Azacitidine và chất chuyển hóa; sau dùng tĩnh mạch azacitidine đánh dấu phóng xạ, khoảng 85% liều phóng xạ được thải qua nước tiểu. Với dạng uống, dưới 2% liều được thu hồi dưới dạng không đổi trong nước tiểu. ([DailyMed][1])
| t½ · Thời gian bán thải | Sau tiêm dưới da, thời gian bán thải trung bình của Azacitidine khoảng 41 ± 8 phút; thời gian bán thải của tổng hoạt độ phóng xạ gồm Azacitidine và chất chuyển hóa khoảng 4 giờ. Với dạng uống, thời gian bán thải cuối trung bình khoảng 0,5 giờ. ([DailyMed][1]) |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Độ thanh thải biểu kiến trung bình sau tiêm dưới da khoảng 167 ± 49 L/giờ. Với viên uống, độ thanh thải biểu kiến trung bình khoảng 1240 L/giờ. ([DailyMed][1]) |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Suy thận nặng có thể làm tăng phơi nhiễm Azacitidine sau dùng dưới da. Với dạng uống, tuổi, giới, cân nặng, suy gan nhẹ–vừa và suy thận nhẹ–vừa không có ảnh hưởng có ý nghĩa lâm sàng trên dược động học theo nhãn FDA; ảnh hưởng của suy gan nặng và suy thận nặng với dạng uống được ghi nhận là chưa rõ trong nhãn. Bữa ăn giàu béo không ảnh hưởng AUC của dạng uống nhưng làm giảm Cmax khoảng 21%. ([DailyMed][1])
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Azacitidine
Azacitidine thuộc nhóm thuốc chống ung thư và điều hòa miễn dịch trong hệ ATC, phân nhóm antimetabolites/pyrimidine analogues, mã L01BC07. ([FHI][2])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Azacitidine là chất tương tự cytidine, được đưa vào DNA và RNA sau khi vào tế bào. Trong tế bào ung thư, sự tích hợp vào DNA có thể ức chế DNA methyltransferase, làm giảm methyl hóa DNA và thay đổi biểu hiện gen; sự tích hợp vào RNA có thể ảnh hưởng RNA methyltransferase, độ ổn định RNA và tổng hợp protein. Dạng tiêm cũng được mô tả là gây giảm methyl hóa DNA và độc tính trực tiếp trên tế bào tạo máu bất thường trong tủy xương. ([DailyMed][3])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Tác dụng giảm methyl hóa DNA toàn bộ đã được ghi nhận trong một số bối cảnh điều trị, bao gồm ở bệnh nhi JMML dùng Azacitidine dạng tiêm và ở bệnh nhân AML dùng Azacitidine đường uống trong chu kỳ 14 ngày/28 ngày. ([DailyMed][1])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Azacitidine
- Dạng tiêm Vidaza theo nhãn FDA: điều trị người lớn mắc một số phân nhóm hội chứng loạn sản tủy theo FAB; điều trị bệnh nhi từ 1 tháng tuổi trở lên mới chẩn đoán JMML. ([DailyMed][1])
- Dạng tiêm Vidaza theo EMA: dùng cho người lớn không thể ghép tế bào gốc tạo máu trong một số trường hợp MDS nguy cơ trung bình đến cao, CMML, AML phát triển từ MDS và AML có tỷ lệ blast tủy >30%. ([European Medicines Agency (EMA)][4])
- Dạng uống Onureg theo FDA/EMA: điều trị duy trì ở người lớn mắc AML đã đạt lui bệnh hoàn toàn hoặc lui bệnh hoàn toàn với hồi phục công thức máu không hoàn toàn sau điều trị cảm ứng, và không phù hợp/không tiếp tục liệu pháp điều trị chuyên sâu hoặc ghép tế bào gốc tạo máu theo điều kiện của nhãn. ([DailyMed][3])
Các ứng dụng ngoài nhãn hoặc đang nghiên cứu của Azacitidine cần được phân biệt rõ với chỉ định đã phê duyệt và chỉ nên thực hiện trong bối cảnh thử nghiệm lâm sàng hoặc phác đồ chuyên khoa được phê duyệt. Đặc biệt, nhãn FDA của Onureg nêu tính an toàn và hiệu quả của Azacitidine đường uống trong điều trị MDS chưa được thiết lập và không khuyến cáo điều trị MDS bằng Onureg ngoài thử nghiệm có kiểm soát. ([DailyMed][3])
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dưới đây chỉ để tham khảo từ nhãn thuốc, không dùng để tự tính liều. Với Vidaza dạng tiêm ở người lớn mắc MDS, liều khởi đầu theo nhãn FDA là 75 mg/m² mỗi ngày trong 7 ngày, tiêm dưới da hoặc truyền tĩnh mạch, chu kỳ lặp lại mỗi 4 tuần; điều trị và điều chỉnh liều phải do bác sĩ quyết định. Với Onureg dạng uống, liều khuyến cáo theo nhãn FDA là 300 mg uống 1 lần/ngày vào ngày 1–14 của chu kỳ 28 ngày, dùng theo chỉ định chuyên khoa. ([DailyMed][1])
Dạng tiêm cần được pha, xử lý và dùng bởi nhân viên y tế theo quy trình thuốc nguy hại. Dạng uống cần nuốt nguyên viên, không cắt, nghiền hoặc nhai; có thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn theo nhãn. Không thay thế Onureg đường uống cho Azacitidine tiêm tĩnh mạch/dưới da hoặc ngược lại. ([DailyMed][1])
Cần theo dõi công thức máu, chức năng gan, creatinin huyết thanh, điện giải và độc tính trên thận theo chu kỳ điều trị. Với Onureg, nhãn FDA khuyến cáo theo dõi công thức máu mỗi 2 tuần trong 2 chu kỳ đầu và trước mỗi chu kỳ sau đó; tăng tần suất theo dõi sau giảm liều do ức chế tủy. ([DailyMed][1])
Cảnh báo và lưu ý về Azacitidine
Với Azacitidine dạng tiêm Vidaza, chống chỉ định ở bệnh nhân có khối u gan ác tính tiến triển và bệnh nhân quá mẫn với Azacitidine hoặc mannitol. Với Onureg dạng uống, chống chỉ định ở bệnh nhân có tiền sử quá mẫn nặng với Azacitidine hoặc thành phần của thuốc. ([DailyMed][1])
Các tác dụng không mong muốn thường gặp của Azacitidine dạng tiêm gồm phản ứng huyết học như thiếu máu, giảm bạch cầu trung tính, giảm tiểu cầu; biến cố tiêu hóa như buồn nôn, nôn, táo bón, tiêu chảy; phản ứng tại chỗ tiêm. Với Onureg dạng uống, các phản ứng thường gặp ≥10% gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, mệt/ yếu, táo bón, nhiễm khuẩn hô hấp trên, viêm phổi, đau bụng, đau khớp, giảm thèm ăn, giảm bạch cầu trung tính có sốt, chóng mặt, nhiễm trùng da và đau chi. ([European Medicines Agency (EMA)][6])
Các biến cố nghiêm trọng cần lưu ý gồm ức chế tủy, giảm bạch cầu trung tính có sốt, nhiễm trùng nặng/viêm phổi/sepsis, xuất huyết, độc tính gan, độc tính thận, hội chứng ly giải u, phản ứng quá mẫn nghiêm trọng, hoại tử tại chỗ tiêm và một số phản ứng da nặng. Người bệnh cần báo ngay cho cơ sở y tế khi có sốt, rét run, khó thở, chảy máu bất thường, bầm tím, tiểu ít, mệt lả hoặc phản ứng dị ứng. ([European Medicines Agency (EMA)][6])
Cảnh báo quan trọng gồm: không thay thế các chế phẩm Azacitidine cho nhau; nguy cơ thiếu máu, giảm bạch cầu trung tính, giảm tiểu cầu; độc tính gan ở người có bệnh gan nặng; độc tính thận; hội chứng ly giải u; nguy cơ gây hại cho thai. Riêng Onureg có cảnh báo tăng tử vong sớm ở bệnh nhân MDS trong một nghiên cứu và không khuyến cáo dùng Onureg để điều trị MDS ngoài thử nghiệm có kiểm soát. ([DailyMed][1])
Một ca quá liều Vidaza trong thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tiêu chảy, buồn nôn và nôn sau một liều tĩnh mạch khoảng 290 mg/m², gần 4 lần liều khởi đầu khuyến cáo; nhãn thuốc nêu cần theo dõi công thức máu và điều trị hỗ trợ khi cần, hiện chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho quá liều Vidaza. ([DailyMed][1])
Vidaza lọ chưa pha được bảo quản ở 25°C, cho phép dao động 15–30°C theo nhãn FDA. Onureg viên nén được bảo quản trong vỉ nhôm gốc ở 20–25°C, cho phép dao động 15–30°C. Việc bảo quản sau pha của dạng tiêm cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn của chế phẩm cụ thể. ([DailyMed][1])
Đối tượng đặc biệt
Với Vidaza dạng tiêm, nhãn FDA ghi nhận an toàn và hiệu quả đã được thiết lập ở bệnh nhi từ 1 tháng tuổi trở lên mới chẩn đoán JMML; an toàn và hiệu quả ở bệnh nhi MDS chưa được thiết lập. Với Onureg dạng uống, an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được thiết lập. ([DailyMed][1])
Ở các nghiên cứu với Vidaza, không ghi nhận khác biệt tổng thể về hiệu quả hoặc tần suất phản ứng bất lợi giữa người ≥65 tuổi và người trẻ hơn; tuy nhiên người cao tuổi dễ suy giảm chức năng thận hơn nên cần theo dõi chức năng thận. Với Onureg, trong nghiên cứu QUAZAR, không ghi nhận khác biệt tổng thể về an toàn hoặc hiệu quả giữa người cao tuổi và người trẻ hơn theo nhãn. ([DailyMed][1])
Azacitidine có thể gây hại cho thai dựa trên cơ chế tác dụng và dữ liệu động vật; nhãn FDA nêu không có dữ liệu sử dụng Azacitidine ở phụ nữ mang thai và khuyến cáo tư vấn nguy cơ cho thai. Phụ nữ có khả năng mang thai cần được bác sĩ đánh giá, thử thai khi phù hợp và sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả theo hướng dẫn chuyên môn. ([DailyMed][1])
Chưa có thông tin về sự hiện diện của Azacitidine trong sữa mẹ, ảnh hưởng lên trẻ bú mẹ hoặc tiết sữa. Nhãn FDA của Vidaza khuyến cáo không cho con bú trong thời gian điều trị và trong 1 tuần sau liều cuối do nguy cơ phản ứng nghiêm trọng ở trẻ bú mẹ. ([DailyMed][1])
Cần thận trọng ở người có bệnh gan. Azacitidine dạng tiêm chống chỉ định ở bệnh nhân có khối u gan ác tính tiến triển; nhãn FDA cảnh báo độc tính gan ở bệnh nhân suy gan nặng từ trước. Với Onureg, chưa nghiên cứu ở bệnh nhân suy gan nặng từ trước; không khuyến cáo chỉnh liều ở suy gan nhẹ hoặc vừa theo nhãn. ([DailyMed][1])
Azacitidine và chất chuyển hóa được thải trừ đáng kể qua thận; bệnh nhân suy thận có thể tăng nguy cơ độc tính thận và cần theo dõi chặt chẽ. Với Onureg, nhãn FDA khuyến cáo theo dõi thường xuyên hơn ở suy thận nặng và điều chỉnh liều khi có phản ứng bất lợi; không khuyến cáo chỉnh liều cho suy thận nhẹ đến nặng theo khoảng CLcr 15–89 mL/phút trong nhãn. ([DailyMed][1])
Tương tác thuốc của Azacitidine
Azacitidine không được chuyển hóa bởi CYP trong nghiên cứu in vitro. Với Onureg, nhãn FDA ghi nhận Azacitidine không ức chế nhiều enzym CYP ở nồng độ có ý nghĩa lâm sàng, không cảm ứng CYP1A2, CYP2C19 hoặc CYP3A, và không phải cơ chất của P-gp; omeprazole làm tăng AUC của Azacitidine đường uống khoảng 19% nhưng không ảnh hưởng Cmax. Người bệnh vẫn cần thông báo toàn bộ thuốc, thực phẩm bổ sung và thuốc không kê đơn đang dùng cho bác sĩ/dược sĩ. ([DailyMed][1])
Thắc mắc về hoạt chất Azacitidine
Azacitidine là thuốc chống ung thư kê đơn, thuộc nhóm chất ức chế chuyển hóa nucleosid, tương tự cytidine. Thuốc được dùng trong một số bệnh lý huyết học ác tính theo chỉ định được phê duyệt và quyết định của bác sĩ chuyên khoa. ([DailyMed][1])
Azacitidine là thuốc chống ung thư có tác dụng lên tế bào tạo máu bất thường, được xếp trong nhóm antimetabolites/pyrimidine analogues theo ATC. Cách dùng và theo dõi khác nhau tùy bệnh, đường dùng và phác đồ điều trị. ([FHI][2])
Không. Nhãn FDA của Onureg và Vidaza đều nhấn mạnh không được thay thế Azacitidine dạng uống cho dạng tiêm tĩnh mạch/dưới da hoặc ngược lại, vì chỉ định, liều dùng và dược động học khác nhau. ([DailyMed][3])
Người dùng Azacitidine cần báo bác sĩ ngay nếu có sốt, dấu hiệu nhiễm trùng, khó thở, chảy máu hoặc bầm tím bất thường, mệt nhiều, nôn/tiêu chảy nặng, giảm tiểu tiện, phản ứng dị ứng hoặc phản ứng nặng tại vị trí tiêm. Các cảnh báo đã được nhãn thuốc ghi nhận gồm ức chế tủy, nhiễm trùng nặng, độc tính gan/thận, hội chứng ly giải u và độc tính trên thai. ([European Medicines Agency (EMA)][6])
Không. Azacitidine là thuốc kê đơn, thuộc nhóm thuốc chống ung thư cần chỉ định, chuẩn bị, dùng thuốc và theo dõi bởi nhân viên y tế. Người bệnh không tự ý mua, tự dùng, thay đổi liều, đổi dạng thuốc hoặc ngừng thuốc nếu chưa có ý kiến bác sĩ/dược sĩ. ([European Medicines Agency (EMA)][4])

