Artesunat là dẫn xuất bán tổng hợp của artemisinin, thuộc nhóm thuốc chống sốt rét. Dạng tiêm tĩnh mạch được FDA và EMA ghi nhận cho điều trị ban đầu sốt rét nặng ở người lớn và trẻ em, sau đó cần hoàn tất bằng một phác đồ thuốc sốt rét đường uống phù hợp khi người bệnh có thể dùng đường uống. Artesunat tác dụng nhanh lên ký sinh trùng sốt rét giai đoạn trong máu, nhưng không diệt thể ngủ ở gan của Plasmodium vivax hoặc Plasmodium ovale. Thuốc có nguy cơ phản ứng quá mẫn, phản vệ và tán huyết muộn sau điều trị, vì vậy người bệnh cần được theo dõi bởi nhân viên y tế. Nội dung này chỉ cung cấp thông tin y khoa trung lập, không khuyến khích tự ý mua hoặc tự sử dụng Artesunat.
Nội dung chính
- Artesunate là thuốc chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin.
- Dạng tiêm được dùng trong điều trị ban đầu sốt rét nặng theo chỉ định y tế.
- Không tự dùng thuốc sốt rét hoặc tự ngừng điều trị khi chưa được bác sĩ hướng dẫn.
- Cần theo dõi thiếu máu tan máu muộn, phản ứng dị ứng và diễn tiến bệnh.
- Báo bác sĩ về thai kỳ, thuốc đang dùng, bệnh gan thận hoặc tiền sử dị ứng thuốc.
Hoạt chất Artesunat là gì?
Artesunat là hoạt chất chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin. Dạng tiêm tĩnh mạch được dùng trong điều trị ban đầu sốt rét nặng ở người lớn và trẻ em, sau đó cần điều trị tiếp nối bằng phác đồ thuốc sốt rét đường uống phù hợp khi có thể.
Artesunat
INN Artesunate
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Artesunat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Artesunate |
| Tên IUPAC | 4-oxo-4-[[(1R,4S,5R,8S,9R,10S,12R,13R)-1,5,9-trimethyl-11,14,15,16-tetraoxatetracyclo[10.3.1.0^{4,13}.0^{8,13}]hexadecan-10-yl]oxy]butanoic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Artesunic acid; artesunato; artesunate; AS; SM-804; muối natri artesunat trong một số chế phẩm theo từng nhãn. |
| Tên viết tắt | AS |
| Tên Latinh / tên dược điển | artesunatum |
| Tên USAN | artesunate |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 88495-63-0 |
|---|---|
| UNII | 60W3249T9M |
| PubChem CID | 6917864 |
| RxNorm CUI | 18346 |
| Công thức phân tử | C19H28O8 |
Dược động học của Artesunat
Sau khi dùng đường tĩnh mạch, artesunat được chuyển nhanh thành chất chuyển hóa có hoạt tính dihydroartemisinin (DHA) nhờ esterase trong máu. Dữ liệu dược động học định lượng trong nhãn FDA được báo cáo trên bệnh nhân sốt rét nặng sau nhiều liều 2,4 mg/kg.
Giai đoạn I: Hấp thu
Dạng FDA/EMA là thuốc tiêm tĩnh mạch, nên không có giai đoạn hấp thu qua đường tiêu hóa như thuốc uống. Sau tiêm tĩnh mạch, artesunat được chuyển hóa nhanh thành DHA.
| F · Sinh khả dụng | Với đường tiêm tĩnh mạch, thuốc đi trực tiếp vào tuần hoàn. Sinh khả dụng tuyệt đối của các dạng không tiêm theo nguồn nhãn chính thức cho Artesunat. Nhãn FDA lưu ý sinh khả dụng đường uống dự kiến thấp hơn so với đường tĩnh mạch. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Theo nhãn FDA, thể tích phân bố trung vị của artesunat trong một nhóm bệnh nhân sốt rét nặng là 68,5 L và của DHA là 59,7 L; tỷ lệ gắn protein khoảng 93%. Các giá trị có thể thay đổi theo bệnh cảnh và đối tượng.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Artesunat được chuyển nhanh thành DHA bởi esterase trong máu. DHA tiếp tục được chuyển hóa chủ yếu qua glucuronid hóa; nhãn FDA ghi nhận DHA là cơ chất của UGT1A9 hoặc UGT2B7.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Nhãn FDA ghi nhận dữ liệu thải trừ qua nước tiểu của artesunat và DHA là chưa rõ/unknown trong bảng dược động học. Vì vậy thông tin định lượng chắc chắn về tỷ lệ thải trừ qua từng đường.
| t½ · Thời gian bán thải | Theo nhãn FDA, độ thanh thải trung vị được báo cáo là 180 L/giờ đối với artesunat và 32,3 L/giờ đối với DHA trong nhóm bệnh nhân sốt rét nặng được khảo sát. Đây là dữ liệu tham khảo, không dùng để tự điều chỉnh liều. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | Theo nhãn FDA, độ thanh thải trung vị được báo cáo là 180 L/giờ đối với artesunat và 32,3 L/giờ đối với DHA trong nhóm bệnh nhân sốt rét nặng được khảo sát. Đây là dữ liệu tham khảo, không dùng để tự điều chỉnh liều. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Yếu tố có thể ảnh hưởng gồm tuổi nhỏ do sự trưởng thành của đường thải trừ UGT, thai kỳ, tình trạng sốt rét nặng, thuốc ảnh hưởng UGT, và thuốc kháng retrovirus như nevirapine hoặc ritonavir. Ý nghĩa lâm sàng cần được bác sĩ đánh giá theo từng người bệnh.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Artesunat
Artesunat thuộc nhóm antiprotozoals/antimalarials, phân nhóm artemisinin và dẫn xuất. Theo ATC, Artesunate có mã P01BE03.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Artesunat chuyển hóa nhanh thành DHA. Artesunat và DHA có cầu endoperoxide được hoạt hóa bởi sắt trong heme, tạo stress oxy hóa, ức chế tổng hợp protein và acid nucleic, gây biến đổi siêu cấu trúc và làm giảm tăng trưởng/sống sót của ký sinh trùng.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Artesunat và DHA có hoạt tính trên các thể vô tính trong máu của Plasmodium và một số giao bào; không có hoạt tính trên thể ngủ ở gan của P. vivax và P. ovale. Nhãn FDA ghi nhận phơi nhiễm-đáp ứng và diễn tiến đáp ứng dược lực học chưa được xác định đầy đủ.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Artesunat
Chỉ định được phê duyệt: Dạng Artesunat tiêm tĩnh mạch được FDA/EMA ghi nhận cho điều trị ban đầu sốt rét nặng ở người lớn và trẻ em. Điều trị sốt rét nặng bằng Artesunat phải luôn được tiếp nối bằng một liệu trình thuốc sốt rét đường uống phù hợp khi người bệnh có thể dùng đường uống.
Giới hạn sử dụng: Artesunat không điều trị thể ngủ ở gan của P. vivax hoặc P. ovale, do đó không ngăn tái phát do các loài này nếu không có thuốc phù hợp theo chỉ định.
Ứng dụng đang nghiên cứu hoặc dùng ngoài chỉ định ngoài sốt rét nặng. Không trình bày các ứng dụng này như khuyến cáo điều trị và không khuyến khích tự ý sử dụng Artesunat ngoài chỉ định.
Liều dùng và cách sử dụng
Thông tin liều dùng chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ.
Trong nhãn FDA và SmPC EMA cho dạng tiêm tĩnh mạch điều trị sốt rét nặng, liều thường được ghi là 2,4 mg/kg tại thời điểm 0 giờ, 12 giờ và 24 giờ; sau đó có thể dùng mỗi 24 giờ cho đến khi người bệnh dung nạp được thuốc sốt rét đường uống phù hợp. Liều có thể thay đổi theo dạng thuốc, phác đồ quốc gia, tình trạng bệnh, cân nặng và đối tượng sử dụng.
Dạng tiêm cần được hoàn nguyên đúng hướng dẫn, kiểm tra tiểu phân/đổi màu, tiêm tĩnh mạch chậm trong khoảng 1-2 phút theo nhãn FDA/EMA và không dùng truyền tĩnh mạch liên tục. Không tự ý dùng, tự ý tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc. Điều trị sốt rét nặng cần theo dõi tại cơ sở y tế.
Cần theo dõi đáp ứng lâm sàng, mật độ ký sinh trùng, khả năng chuyển sang thuốc uống, dấu hiệu quá mẫn/phản vệ và xét nghiệm liên quan đến tán huyết muộn. CDC khuyến nghị theo dõi hằng tuần đến 4 tuần sau khi bắt đầu điều trị bằng IV artesunate để phát hiện thiếu máu tán huyết muộn.
Cảnh báo và lưu ý về Artesunat
Quá mẫn nghiêm trọng đã biết với Artesunat, ví dụ phản vệ, hoặc quá mẫn với thành phần của chế phẩm. Các chống chỉ định khác theo từng chế phẩm tại Việt Nam.
Các phản ứng được báo cáo trong nhãn và SmPC gồm thiếu máu, tăng men gan, tăng bilirubin, vàng da, hemoglobin niệu, suy thận cấp, giảm tiểu cầu, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau bụng, ho, hạ huyết áp, viêm tĩnh mạch, đau tại chỗ tiêm, phát ban, ngứa, mày đay và sốt. Một số biểu hiện có thể liên quan cả bệnh sốt rét nặng, cần bác sĩ đánh giá.
Tán huyết muộn sau điều trị, thiếu máu tán huyết có thể cần truyền máu, phản vệ/quá mẫn nghiêm trọng, hội chứng Stevens-Johnson được SmPC EMA liệt kê với tần suất chưa xác định, suy đa cơ quan hoặc diễn biến nặng của bệnh sốt rét cần theo dõi y tế khẩn cấp.
Không dùng Artesunat đơn trị liệu kéo dài hoặc tự điều trị sốt rét vì có nguy cơ điều trị không đầy đủ và góp phần vào kháng artemisinin. Cần điều trị tiếp nối bằng thuốc sốt rét đường uống phù hợp. Cần thận trọng ở người có tiền sử dị ứng artemisinin, phụ nữ có thai/cho con bú, trẻ nhỏ, người suy gan/suy thận và người có mật độ ký sinh trùng cao.
Kinh nghiệm quá liều cấp với Artesunat còn hạn chế. Nhãn FDA ghi nhận xử trí quá liều chủ yếu là điều trị hỗ trợ chung; trường hợp nghi ngờ quá liều cần được xử trí tại cơ sở y tế. Không tự xử trí tại nhà.
Theo SmPC EMA, thuốc chưa hoàn nguyên không yêu cầu điều kiện bảo quản đặc biệt. Dung dịch sau hoàn nguyên phải dùng trong thời gian quy định, thường trong vòng 1,5 giờ theo nhãn FDA/EMA. Luôn bảo quản theo nhãn của chế phẩm cụ thể.
Đối tượng đặc biệt
Dạng tiêm tĩnh mạch được FDA/EMA ghi nhận cho điều trị sốt rét nặng ở trẻ em. Nhãn FDA nêu không cần hiệu chỉnh liều riêng theo tuổi hoặc cân nặng ngoài tính liều mg/kg, nhưng việc dùng thuốc ở trẻ em phải do bác sĩ quyết định và theo dõi.
Dữ liệu lâm sàng ở người từ 65 tuổi trở lên chưa đủ để xác định có khác biệt đáp ứng so với người trẻ hay không. Người cao tuổi cần được đánh giá bệnh đi kèm, chức năng gan thận và nguy cơ tương tác thuốc.
Sốt rét nặng trong thai kỳ có nguy cơ cao cho mẹ và thai. Nhãn FDA nêu điều trị bằng Artesunat tiêm trong sốt rét nặng có thể cứu sống mẹ và thai, không nên trì hoãn chỉ vì mang thai; tuy nhiên dữ liệu động vật ghi nhận nguy cơ độc tính phôi-thai và quyết định điều trị phải do bác sĩ thực hiện.
DHA, chất chuyển hóa của Artesunat, có hiện diện trong sữa mẹ theo nhãn FDA. Chưa có dữ liệu đầy đủ về ảnh hưởng trên trẻ bú mẹ hoặc sản xuất sữa; cần cân nhắc lợi ích nuôi con bằng sữa mẹ, nhu cầu điều trị của mẹ và nguy cơ tiềm tàng.
Nhãn FDA ghi nhận chưa có nghiên cứu dược động học chuyên biệt ở người suy gan, nhưng không cần chỉnh liều cụ thể trong nhãn đối với người suy gan. Bệnh nhân suy gan vẫn cần được theo dõi lâm sàng và xét nghiệm phù hợp.
Nhãn FDA ghi nhận chưa có nghiên cứu dược động học chuyên biệt ở người suy thận, nhưng không cần chỉnh liều cụ thể trong nhãn đối với người suy thận. Sốt rét nặng thường có thể đi kèm tổn thương thận, nên cần theo dõi y tế chặt chẽ.
Dữ liệu chuyên biệt về ảnh hưởng của Artesunat trên khả năng lái xe/vận hành máy móc. Người đang mắc sốt rét nặng, có sốt, mệt, thiếu máu, chóng mặt hoặc phản ứng bất lợi không nên lái xe hoặc vận hành máy móc cho đến khi được nhân viên y tế đánh giá.
Tương tác thuốc của Artesunat
Ritonavir, nevirapine hoặc các thuốc cảm ứng UGT mạnh như rifampicin, carbamazepine, phenytoin có thể làm giảm phơi nhiễm DHA và giảm hiệu quả chống sốt rét; cần theo dõi nếu phối hợp. Thuốc ức chế UGT mạnh như axitinib, vandetanib, imatinib hoặc diclofenac có thể làm tăng phơi nhiễm DHA và tăng nguy cơ phản ứng bất lợi. Không tự ý phối hợp thuốc.
Thắc mắc về hoạt chất Artesunat
Artesunat là thuốc chống sốt rét thuộc nhóm dẫn xuất artemisinin. Dạng tiêm tĩnh mạch được dùng trong điều trị ban đầu sốt rét nặng ở người lớn và trẻ em dưới sự giám sát y tế.
Không. Artesunat, đặc biệt dạng tiêm, cần được dùng theo phác đồ và giám sát của nhân viên y tế. Người bệnh không tự ý mua, dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc.
Có. Nguồn FDA/EMA nêu điều trị sốt rét nặng bằng Artesunat cần được theo sau bởi một liệu trình thuốc sốt rét đường uống phù hợp khi người bệnh có thể dung nạp đường uống.
Cần lưu ý phản ứng quá mẫn, phản vệ và tán huyết muộn sau điều trị. Người bệnh cần được theo dõi xét nghiệm và dấu hiệu lâm sàng theo hướng dẫn của bác sĩ.
Sốt rét nặng trong thai kỳ là tình trạng nguy hiểm. Nhãn FDA và CDC cho thấy không nên trì hoãn điều trị sốt rét nặng chỉ vì mang thai, nhưng quyết định dùng thuốc phải do bác sĩ thực hiện.

